Miroğlu, İsmet

English

DSpace@FSM Vakif University

Türk İslâm Dünyasında Vakıfların Yeri Doç. Dr. İsmet MÎBOÖLU Türk islâm dünyasmın en mühim sosyal dayanışma müesseselerinden biri olan va­kıflar, kuruluşundan beri yüzyıllar boyun­ca yalamış, günümüzde de mevcudiyetini muha­faza etmektedir. Kişinin, mahm kendi mülkiyetinden çıkarıp menfaati insanlara ait olmak üzere temelli ola­rak dinî,hayrî veya içtimaî bir gayeye tahsis etmesi diye tarif edebileceğimiz vakıf müessese­si, insanoğlunun şefkat, merhamet ve yardım etme duygularının bir mahsulüdür. Gerçekte, dini-hukuki bir kuruluş olan vakıf­lar, insanlığa hizmet yolunda kültür ve san'atla yanyana yürümüş, onlann yayılmasında, geliş­mesinde önemli bir rol oynamıştır. islâm öncesi devirlerde de var olduğu bili­nen vakıf müessesesi, gerçek anlamdaki geliş­mesini Islâmiyetin yayılışından sonra yapmıştır. Böylece Arap Yarımada'smdan Orta Asya'­ya, Orta Asya'dan Güney Afrika'ya Endülüs den Endonezya'ya kadar uzanan geniş coğrafi sa­hada Türk ve islâm cemiyetlerinin içtimai ve iktisadi bünyeleri içine kök salan büyük vakıf kuruluşları teşekkül etmiştir. Ortaya çıkışından itibaren insanoğlunun dü­şüncesinde yeni ve engin ufuklar açan, beşeri­yeti saadete eriştirmek için ilan ettiği yüksek esaslarla cemiyetin hem maddi hem de manevi hayatına yön veren Islâmın, müminlerin kalbine birlik, dayanışma ve yardımlaşma duygusunu işle­mesi neticesinde, vakıf müessesesi bir İslâm mü­essesesi hüviyetini kazanmıştır. "Bir kimse ölünce, ameU kesilir, amel def. teri kapanır. Yalmz §u üç kimsenin amel def­teri kapanmaz : Sadaka-i cariyesi, ilmî bir eseri, kendisine dua eden hayırlı bir evladı olan" mealindeki Hadis-i Şerif vakfm gelişmesine bü­yük ölçüde tesir etmiştir, islâm hukukunda va­kıf, sadaka-i cariyeden sayılmıştır. Bu suretle Türk-Islâm dünyasının her yerinde birer iyilik ve şefkat abidesi şeklinde doğmuş olan vakıflar, Büyük Selçuklulardan itibaren, hız kazanmış Anadolu Selçukluları, Danişmendlller, Anadolu Beylikleri ve bilhassa Osmanlılarda çok büyük bir gelişme kaydetmiştir. Büyük Selçuklular ve Anadolu Selçukluları zamanında ülkeyi bir uç­tan öbür uca bağlayan büyük ticaret yolları üze­rinde inşa edilen hanlar, kervansaraylar, yine muhtelif şehirlerde ve kasabalarda tesis edilmiş olan camiler, medreseler, mektepler, hamamlar, daruşşifalar, hastahaneler v.s. gibi kuruluşlar, hep vakıf yoluyla gerçekleştirilmiş kuruluşlardır. Bilhassa Selçuklu kervansarayları tam teşek­küllü birer kuruluş olmak itibariyle modem devrin sosyal hizmet veren müesseseleriyle boy ölçüşecek seviyede idi. Vakıflar en büyük gelişmesini Anadolu Sel­çuklu Devletinin enkazı üzerinde Türk ve tslâm dünyasının bir sentezi olarak tarih sahnesine çı­kan Osmanlılar zamanında yapmıştır. Gerçekten "tn.sanlann en hayırlısı insanlara faydalı ola­nıdır" düsturunu rehber edinen Osmanhlar, her sahada olduğu gibi vakıflar sahasında da insan­lığın ve memleketin hayrına muazzam ve kalıcı eserler meydana getirmişlerdir. Dini, Milli ve insani ideallerden kaynaklanan vakıflar. Vatan müdafaası, milli duyguların canlı tutulması, di­ni ve milli kültürün gelişip yayılması için asır­lar boyunca mükemmel bir şekilde hizmet ver­mişlerdir. Vakıf yoluyla tesis edilen sayısız eser­ler, muazzam Osmanlı ülkesini bir baştan öbür başa bir ağ gibi örmüştü. XVT. yüzyıl başlarında ve ortalarında yapılmış olan nüfus ve arazi tah­rirlerinin neticelerini ihtiva eden defterlerden bazı rakamlar vermek mümkündür. 1530-1540 seneleri arasında yapılan tahrir­lere göre yalnız Anadolu eyaletinde vakıf yoluy­la 45 imaret, 342 cami, 1055 mescid, 110 med­rese, 626 zaviye (tekke) ve hangah, 154: mual-limhane, 1 kalenderhane, 1 mevlevihane 2 darül-huffaz, 75 büyük han ve kervansaray işletilmek­te idi. Bu müesseselerde 121 müderris, 3.756 ha­tip, imam ve müezzin ile 3.299 şeyh-zade, kay-yum, talebe veya mütevelli vazife görmekte, bunların maaşları ise vakıf gelirlerinden karşı­lanmakta idi. Yine aj^ı tarihlerde Karaman eyaletinde va-122 kif yoluyla 3 imaret, 75 cami, 319 mescid, 45 medrese, 272 zaviye, 2 darulhadis, 31 darülhüf-faz, 4 muallimhane, 2 darüşşifa ve 14 kervan­saray Rum eyaletinde ise 10 imaret, 93 cami, 218 mescid, 35 medrese, 275 zaviye, 13 muallim­hane ve 17 kervansaray işletildiği bilinmektedir. Tesis edilen vakıflarm görmüş olduğa hiz­metler birbirine nazaran oldukça değişikti. Yu­karıda zikredilenlerden başka, vakıf yoluyla su yollan su kemerleri, çeşme ve sebiller, yollar, kaldırımlar, aşevleri, dul ve yetim evleri, em­zirme ve büyütme yuvalan gibi nice hayır eser­leri inşa edilmiştir. Bunlardan başka, öksüz kızlara cihaz ve­rilmesi, borçlu olarak hapishanelerde bulunanla­rın borçlannın ödenmesi, dul kadınlara ve muh­taçlara yardım edilmesi, çocuklann baharda açık havada gezdirilmesi, mektep çocuklarına gıda ve giyecek yardımı fakirlerin ve kimsesizlerin se-nazelerinin kaldırılması, bayramlarda çocukların ve fakirlerin sevindirilmesi, kalelere, İstihkam­lara veya donanmaya yardımda bulunulması, kış aylannda kuşlann beslenmesi hasta ve garip leyleklerin bakım ve tedavisi gibi pek çok in­sanî hizmetlerin temelinde yatan inanç, şüphe­siz insanlara ve inpan topluluklarına faydalı o-lan her işin ibadet gibi makbul ve efdal sayıl­ması idi. îslâmm iki mukaddes beldesi Mekke ve Me­dine şehirlerinde îslâm dünyasının her tarafın­dan binlerce vakıf tesis edilmiştir. Bilhassa Os­manlı sultanlannm. Devlet adamlannın ve diğer hayırsever zevatın buralarda meydana getirdik­leri vakıflarla her sene Osmanlı ülkesinden bu­ralara ulaştınlan vakıf gelirleri, bütün îslâm dünyasının şükran hislerini kabartacak seviye­ye ulaşmıştır. Cami ve mescitlerle digrer ilim İrfan yuva-lanmızın yüzde doksan dokuzu vakıftır. Bugün İftiharla yadettiglmlz pek çok ilim, fen ve san'-at erbabı bu müesseselerden yetişmiştir. Din ve ırk farkı gözetmeksizin bütün insan. Uğm hizmetine tahsis edilmiş ve insanların be­deni ruhi hastalıklarını tedavi etmek gayesiyle kurulmuş vakıf hastahaneler, darüşşifalar ve tımarhaneler de önemli bir yer işgal etmekte­dir. Bu sağlık kuruluşları İle ilgili bazı vakfiye­lerde bir takım ilaçların formülleri verilmekte, bu formüllere göre ilaçlar yapılarak hastaların tedavisinde kullanılması istenmektedir. Sosyal hizmetler yönünden fevkalâde dik­kate şayan vakıf müesseselerinden biri de ima­retlerdir. İmaretlerin gayesi seyahatin meşakkati altında yorgun düşmüş olan yolcuların ist'raha-tini temin etmek, din ve kültür birliğinin kurul­masını kolaylaştırmak, açlıktan ölmek tehdidi altında kalan ümitsiz kimselere bir sığmak va­zifesi görerek, dinî ve insanî vecibeleri en iyi bir şekilde yerine getirmekti. Bu imaretlerden bir kısmı bünyelerinde mev­cut darüşşifa tesisleriyle halka zamanımızın po­liklinik ve hastahane hizmetlerini görmekte idi­ler. Bu hizmetler devrin en salahiyetli tıp oto­riteleri eliyle pareusız olarak yapılırdı, imaret­ler, yüzlerce yetime maaş bağlamak, binlerce fakirin karnını doyurmak bazı dul kadınları hi­maye altına almak, yetim ve fakir çocuklannı okutmak üzere mektepler açmak gibi hizmetler­le gerçekten Türk hayırseverliğinin taktirle ya-dedilecek birer şefkat abidesi hüviyetinde idiler. Sultanlar, vezirler, paşalar, büyük devlet adamları ve servet sahibi kimseler tarafmdan vakıf yoluyla tesis edilen sayısız eserler, Türk-Islâm san'atının gelişmesinde de büyük rol oy­namışlardır. Şehirler arası ulaşımın sağlanması İçin pek çok yol, köprü ve kalelerin inşaası, önemli ti­caret yolları üzerindeki konak yerlerine kervan­saraylar kurulması, vakıflar sayesinde gerçek­leşmiştir. Vakıf yoluyla yapılan hizmetler arasında, sokaklann aydınlatılması temizlenmesi ve bazı şehirlerin muhtelif yerlerinde bahçeler açılması gibi hizmetler de yer almakta idi. İslâm dünyasında çeşitli köy ve şehirlerin kurulup gelişmesinde vakıfların önemli payı var­dır. Osmanlı Devleti'nin kuruluş devrinde, devlet adamlan ve zenginler, yeni fethedilen şehirlerde vakıf olarak pek çok yeni müesseseler vücuda getirmişlerdir. Türk-lslâm kültürünün yayılmasmda önem­li rol oynayan çeşitli tasavvufi tarikatlara ait zaviyeler (tekke) de vakıf yoluyla meydana ge­tirilen mühim kuruluşlardır. Asırlar boyunca Türk halkının din, içtimai ve fikri hayatını yo-ğuran zaviyeler, Osmanlı hudutları dahilindeki gayrimü-lim halkın da müslüman halk İle uz-laşmış bir şekilde yaşamasını kolaylaştırmıştır. Vakıf sistemi Osmanlı iskan siyasetini kolay, laştıran önemli unsurlardan biri idi. Cihanşü-mül bir siyaset takip eden Osmanlı Sultanları, bilhassa kuruluş devrinde, ülkenin geleceğini em­niyet altına almak, doğudan batıya, hudut böl-gelerine akan Türk nüfusunun buralara rahat­ça yerleşmelerini sağlamak için ülkenin gerekli bütün yerlerinde derviş ve ahi kolonileri teşkil edip, bunların masraflannı karşılamak için zen­gin vakıflar tesis etmişlerdir. Çeşitli tarikatlara mensup bu derviş ve ahi­ler, yerleştikleri yerlerde tarikatları ile birlikte devlet politikasının da propagandasını yaptıkla­rı gibi, gelip gidenleri misafir ediyor, gerekti­ğinde savaşlara katılıyor, halkı da bu işe teşvik ediyorlardı. Kısacası vakıflar yüzyıllar boyunca Türk-lslâm dünyasında içtimai nizamın her türlü sar­sıntı ve zedelenmeden korunmasına, fertler ara­sında yardımlaşma ve dayanışma yolu ile kar. şılıklı sevgi bağının kurulmasına, başfca bir ifa­de ile insanlığın dünyevî ve uhrevî saadetine hizmet eden birer sosyal kuruluş olarak önemli bir mevki işgal etmişlerdir. 123 

Türk İslam Dünyasında Vakıfların Yeri

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/638/1/Miro%c4%9flu.pdf

Türk İslam Dünyasında Vakıfların Yeri

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University