Gökalp, Haluk

English

DSpace@FSM Vakif University

TANITMALAR Mine Mengi, Divan Şiiri Yazıları, Akçağ Yayınları, 2000, 226 s. Prof. Dr. Mine Mengi bugüne kadar, divan şiirinin anlaşılması ve tanıtılması için biçime ve içeriğe yönelik bir çok çalışma yaparak Eski Türk Edebiyatı araştırmalarına katkıda bulunmuştur. Mine Mengi' nin Mesihi Divô.nı (Atatürk Kültür Merkezi Yayınları) , Divan Şiirinde Hikemi Tarzın Büyük Temsilcisi Nô.bi (Atatürk Kültür Merkezi Yayınları), Eski Türk Edebiyatı Tarihi (Akçağ Yayınları) adlı kitaplarından sonra Divan Şiiri Yazıları adlı yeni kitabı Akçağ Yayınları'ndan çıkmıştır. Divan Şiiri Yazıları Mine Mengi'nin çeşitli yıllarda yazdığı yazıların bir seçkisidir. İki bölümden oluşan kitabın birinci bölümünde divan edebiyatının terminolojisinin tanıt­ımı ve üslupla ilgili yazılara; ikinci bölümde ise Eski Türk Edebiyatı tarihine ve divan şi­irinin içeriğine yönelik hazırlanan yazılara yer verilmiştir. Toplam on altı yazının bu-lunduğu kitapta, yazıların yayım tarihleri ve yayımlandıkları yerler belirtilmiştir. Mine Mengi, kitabının ön sözünde bazı yazıların ilk yayım biçimlerinden farklı olduğunu belir-tir. Geçmiş yıllarda, farklı dergilerde yer alan bu yazılar, hem bir arada bulunmaları hem de bazı değişiklikler içermeleri bakımından önemlidir. Divan Şiiri Yazıları 'nda yer alan örnek beyitlerin tamamının alındıkları eserler dipnotlarda gösterilmiştir. Kit~bın sonunda yer alan kişi ve eser adları dizininin okuyuculara kolaylık sağlayacağını düşünüyoruz. Birinci bölümde yer alan "Divan Şairinin Dilindeki Edebiyat Terimleri" adlı yazıda üslup incelemelerinde terimierin önemi vurgulandıktan sonra günümüzde divan edebiyatı araştırmalarında kullanılan yabancı kaynaklı ve Türkçe terimiere çeşitli araştırmacılarca değişik anlamlar yüklendiği gözler önüne serilmiştir. Kullanılan terimierin çok anlamlılığı üzerinde durulup farklı şairlerden örnekler verilerek "tema, üslup, nükte" gibi terimler üzerinde tartışılmıştır. "Divan Şiiri ve Bikr-i Mana" adlı ikinci yazıda divan şiirine yönelik yapılan "tekrara düşme ve değişmez sınırlar içinde sıkışıp aynı mazmunları tekrarlama" gibi eleştirilerden hareketle "bikr-i mana" kavramı üzerinde durulmuştur. Net!, Nabi, Naili gibi farklı şairlerin şiirlerinden örnekler verilerek divan şairinin her dönemde yeni arayışlara yö-neldiği ve özgün eserler verme çabasında olduğu belirtilmiştir. "Divan Şiir Dilindeki Mana, Mazmun Nükte Kelimeleri" adlı üçüncü yazıda adı ge-çen üç terim ayrıntılı olarak incelenmektediL Farklı şairlerin mana, mazmun ve nükte hakkında düşündükleri beyitlerle anlatılmış, beyitlere yüklenen anlamlardan hareketle te-rimler açıklanmıştır. Söz konusu üç terimin divan şiirindeki ortak noktaları ve dikkati çe-ken özellikleri anlatılmış ve konunun İslam estetiğinden kaynaklanan soyutlama ile ilgisi belirlenmiştir. "Mazmun Üzerine Düşünceler" adlı yazıda, divan şiirinde sınırları tam olarak belir-lenememiş olan "mazmun" konusu ele alınmaktadır. Yazıda eski kaynaklarda yer alan mazmun tanımlarına yer verilmiş ve her kaynakta mazmunun biraz daha anlaşılmaz hale geldiği gözler önüne serilmiştir. Günümüz araştırmacıları için de durum farklı değildir. 184 TANI1MALAR Her araştırmacı mazmunu kendisine göre açıklamıştır. Mine Mengi bu yazısında "maz-mun" kavramını netleştirmek için konuyla ilgili birinci kaynak olan şairlere yönelmiş ve eski şairlerin mazmundan ne anladıklarını belirlemiştir. Bu noktadan hareketle mazmunun ortaya çıkış nedenleri belirlenip edebi sanatlarla olan ilişkisi gözler öni.ıne serilmiştir. Mazmun teriminin ayrıntılı olarak değerlendırildiği bu yazıda farklı araştırmacıların ko-nuyla ilgili görüşlerine yer verildikten sonra eksik veya yanlış noktalar dile getırilmiştir. Konunun daha iyi anlaşılması için çeşitli mazmun örnekleri uzerinde tartışılmıştır. Divan şiiri teorisiyle ilgili olan "Sehl-i Mlimteni", diğer yazının konusunu teşkil etmektedir. Kaynakların "sehl-i mümteni" hakkında biri diğerinden aktarma açıklamalar­ını yeterli bulmayan Mine Mengi, konu hakkında söylenenlerin ortak noktalarını belirttık­ten sonra bu dil ustalığını farklı şairlerin şiirlerini temel alarak açıklar. Divan şairinin "gü-zel"i arayışında bir yöntem olarak gördüğü sehl-i mümteninin "teksif ve icaz" la olan bağlantısı belirlenip Baki, Netl, Nedim ve Şeyh Galib'in şıirlerinden "sehl-i müınteni" örnekleri verilmiştir. "Metin Şerhi, Tahlili ve Tenkidi Üzerine" adlı yazıda Eski Türk Edebiyatı çalışma­larında metin incelemesinin önemi üzerinde durulmuştur. Eski metinleri n anlaşılınası ve açıklanınası için metin çalışınalarında kullanılan terminolojinin kısa geçmişi nedeniyle ortaya çıkan kavram karmaşasına son verilmiş, terimierin anlamları netleştirilmiş ve metin inceleme yöntemleri değerlendirilmiştir. Edebiyat eleştirmenliğinin, ilkel düzeyde de olsa, tezkirelerden başladığı ve bugünkü metin tenkidi çalışmalarına kaynaklık ettiği belirtilmiş­tir. Konuyla ilgili terimierin divan edebiyatının kendi doneminde nasıl anlaşıldığı be-lirlendikten sonra günümüz araştırmacılarının metin incelemesine yönelik yaptığı çalış­malar ve uyguladıkları yöntemler üzerinde durulmuştur. Yergi, divan şairinin çok sık baş vurduğu yöntemlerden biridir. "Divan Şıirinde Yergi Amaçlı Söz Sanatları" adlı yazıda, hakkında çok düşünülmeıniş olan bu konu uze-rinde durulınaktadır. Adı geçen yazıda yerginin terminolojik yönünden çok; yergi amaçlı kullanılan anlatım teknikleri üzerinde durulmuştur. Başta Net! olmak üzere farklı şairler­den verilen örneklerle divan şairinin, anlatırnda yergiyi kullanma sebepleri belirlenmiş ve kullanılan yergi biçimleri değerlendirilmiştir. Yerginin nükte, kinaye gibi söz sanatlarıyla bağlantısı değedendirilip divan şiiri estetiğindeki yeri belırlenmiştir. "Fuzı11i'nin Şiirlerini Kalıcı Kılan Üslup Özellıkleri" adlı yazıda çağlar aşarak edebiyat dünyasındaki yerini alan Fuzı1li'yi diğer şairlerden farklı veya üstün kılan iıslup özellikleri üzerinde duruluyor. Yazıda şairın şiir dilini nasıl yoğurduğu ve aniatıında kul-landığı teknikler örneklerle anlatılmıştır. Fuzı111' nin kullandığı söz sanat! an, kısa ve yoğun anlatım biçimi örnek verilen pek çok beyit açıklamalarıyla zenginleştirilmiştir. Divan edebiyatı araştırmalarında kullanılan terimierin önemini her fırsatta belirten Mine Mengi, "Fuzı11i'nin Şiirlerinde Cemiyetli Söz Kullanımı" adlı yazısında dı van ede-bıyatı terminolojisinde yer alan "cemiyet" terimini incelemiştir. Yazıda, eski belagat kitap-larında ve çeşitli kaynaklarda yer alan "cemiyet" tanımları değerlendirilmiştir. Tenmin "ilm-i bed!" ile ilgisi tespit edilmiş ve Fuzuli'nin şiirleri temel alınarak konu açıklanmıştır. Fuzı11i'nin cemiyetli söz kullanımında tenasüp ve tezat sanatlarınıniçiçeliği verilen örnek beyitlerle dile getirilmiştir. Divan şiirinin beyit estetiğınin bir özelliği olan cemiyetin, edebi sanatlarla işbirliği yaparak, divan şairinın istediği geometrik yapıyı kurması için şaire, kelime seçimi yapma zorunluluğu getirdiği vurgulanmıştır. TANITMALAR 185 Divan şiirinin en yaygın kullanılan nazım biçimlerinden olan kasideler bilındiğı gıbi ağdalı bir dile sahiptir. Şairler kasidelerin nesip bölümlerinde tercihlerı ne göre farklı yön-temlerden yararlanırlar. Bu bir tasvir de olabilir, şairin kendisiyle veya rüzgar, felek gibi kurmaca kahramanlarla dertleşmesi de olabilir. "Kaside Nesiplerindeki Hasbıhaller Üzerine" adlı yazıda Mine Mengi, kaside türünden hareketle kaside nesiplerinde yer alan hasbıhaller üzerinde durur. Mi.ıstakil bir tür olarak hasbıhallere deği nildikten sonra kasıde nesiplerinde yer alan hasbıhaller irdelenmiştir. Hasbıhallerin kullanım sebepleri ve şaire sağladığı anlatım imkanları örnek beyitlerle ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Kitabın ikinci bölümünde yer alan "Yüzyıllık Bir Batı Kaynağı: Gibb'in Osmanlı Şiir Tarihi" adlı uzun soluklu incelemede edebiyat tarihçiliğimız üzerinde durulmuş ve edebiyat tarihimizle ilgili yapılan çalışmalar içinde sivrılen Gibb'in "Osmanlı Şiir Tarihi" adlı araştırması değerlendirilmiş, anılan kitap üzerine yapılan çalışmalar tanıtılmıştır. Gibb'in Osmanlı şiirine bakışı ayrıntılı olarak anlatılmış, Gibb'in tahlilden senteze giden yöntemi tartışılmıştır. Yazıda ayrıca Gibb'in tezkire geleneğinin etkisinde kalması gibi olumsuz yönleri vurgulanmıştır. Divan şiiri ile Fars şiiri etkileşimi gibi konular hakkında Gibb' in yorumları değerlendirilmiş, onun fikirlerini besleyen kaynaklar saptanmıştır. 15. yüzyılın ünlü şairi Şeyhl'nin "Harname" mesnevisi Türk edebiyatında hiciv türünün en başarılı örnekleri arasında yer alır. Ancak eserin kime ve hangi sebeple yaz-ıldığı netleşmemiştir. Araştırmacılar konuyla ilgili farklı fikirler ileri sürmi.ışlerdir. Mine Mengi de "Harname Kime Sunulmuştur?" adlı yazısında konuyu tezkirelerden yararlana-rak tartışmış ve şairin divanında yer alan mısraları delil göstererek soruna çözüm getir-miştir. Divan şiirine yöneltilen eleştirilerin başında, onun toplumdan ve toplumsal yaşam­dan kopuk olması gelmektedir. "Çağının İnsanı olarak Nabl" adlı yazısında Mine Mengi, divan şiirinin kilometre taşlarından biri olan Nabl'nin şiirlerini bu bakış açısından ince-lemiştir. Söz konusu yazının başlangıcında 17. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin içinde bu-lunduğu siyasi, sosyal ve ekonomik durum genel olarak değerlendirilmiştir. Bu değerlen­dirmeler sonucu ortaya çıkan sosyal gerçeklerin, Nabl'nin şiirlerinden yansıyan sosyal hayatla kesişen noktaları tespit edilmiş ve Nabl'nin edebı kişılıği üzerindekı etkileri belir-lenmıştir. "Divan"ından ve "Hayriyye" adlı mesnevisinden alınan örnek beyitlerden Nabl'nın edebi kişiliğinin sosyal yönü belirlenirken bu vesileyle divan şiirine yönelık eleştirilere cevap verilmiştir. "Gerileme Devrini Belgeleyen Bir Eser: Nabl'nin Hayriyyesi" adlı yazıda Mıne Mengi, tarihi bır belge hüviyetindeki "Hayriyye" adlı mesnevinin çeşitli bölümlerini ayr-ıntılı olarak incelemiştiL Eserin çeşitli bölümlerinden alıntılar yapılarak Osmanlı Dev-leti'nin içine düştüğü kokuşmuşluk, devletin her tabakasında yer alan kişiler örnek verile-rek anlatılmıştır. Edebiyat tarihçiliğinin tarih bilimiyle paralelliği gözler önüne serilmi ştir. "Bir Osmanlı Efendisinin Çizdiği Çelebi Tipi" adlı yazıda, Osmanlı toplumunda yer alan ve bireyin sosyal statüsünü belirleyen "çelebilik" konusu değerlendirilmiştir. Çeşitli tezkirelere göre çelebi unvanlı kalem erbabı hakkında söylenen sözlerden hareketle çelebilığin sınırları çizilmiştir. Mirzazade Salim, divanında bulunan "Fahriyye" başlıklı mesnevinin bir bölümünü dönemin "çelebi tipi"nin tanıtırnma ayırmıştır. Mine Mengı bu yazısında Salim Efendi'nin bu şiirinden hareketle "çelebi tipi"nin özelliklerini saptar. Bu vesileyle Osmanlı toplumunun değer yargıları ve şehirli ile köylü arasındaki külti.ır fark-lılığı dile getirilir. 186 TANITMALAR Her toplumun yaşamında belirli toplumsal olaylar gerçekleşir. Bu toplumsal olaylar insanların beğenilerinde ve hayata bakış açılarında değişikliklere yol açar. Edebi beğeniler de toplumun geçirdiği değişikliklerle değişir ve gelişir. Türk tarihine göz attığımızda yüz-yıllar boyunca farklı sosyal koşullarda ve farklı toplumsal etkiler sonucu Türk toplumu-nun beğenilerinin ve özlemlerinin değiştiğini görürüz. "Eski Edebiyatımızda Bazı Insan Tipleri" adlı yazıda Mine Mengi, "eski Türk toplumlarının değişik dönemlerde içinde bu-lundukları koşulları, özlem ve eğilimlerini göz önünde bulundurarak eski edebiyatımızda varlıkları söz konusu olan bazı insan tipleri üzerinde" durmuştur. İslamiyet öncesi dö-nemde Orta Asya ikliminin getirdiği güç yaşam "alp tipi" nin gelişmesine neden olmuştur. Yazıda Oğuz Kağan Destanı'ndan hareketle "alp tipi"nin özellikleri üzerinde durulmuş, divan şairlerinin "alp tipi"nden ne anladığı örnek beyitlerle açıklanmıştır. Yazının ikinci kısmında "gazi ve eren tipleri" üzerinde durulmuş "gazi tipi"nin dışa dönüklük ve aktitlik gibi yanlarıyla "alp tipi" ile benzer yanları saptanmıştır. Müslümanlığın etkisiyle gelişen bu tipin oluşumunda etkili olan İslam kültürünün etkileri belirlenmiştir. "Veli ve derviş tipleri" değerlendirilirken İslamiyet'in Türk insanının değer yargılarını değiştirmesinin ve daha önce dışa dönük olan bireyin içe dönüşünun serüveni anlatılır. Kaynağını Kalenderiyye ve Melametiyye zümrelerinden alan "abdal tipi" ve Hurutl, Bektaşi gibi tari-katlardan beslenen "ışık tipi" fiziki, sosyal ve dini yönleriyle dile getirilmiştir. "Rind ve zahid tipleri" de birbirlerine taban tabana zıt olan dünya görüşleri doğrultusunda paralel olarak anlatılırken divan şiirinin hangitipin yanında olduğu belirtilir. "Orta ınsan tipi" ise Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde ortaya çıkmıştır. Bu bölümde ise Nabl'nin "Hayriyye" adlı mesnevisinden hareketle pasif, içine kapanık, dış dünyadan habersiz ya-şayan zararsız Osmanlı aydınının, değişen sosyal şartlar içinde gelişimi anlatılır. Yazımızın başında da belirttiğimiz üzere divan şiirini tanıtmak ve sevdirrnek ancak onu her yönüyle anlamakla mümkündür. Bu önemli amaç için emek veren herkesin hak ettiği takdiri göreceğine inanıyoruz. Sözlerimizi Mine Mengi'nin kitabının ön sözünde ha-zırlamış olduğu bu değerli çalışması ile ilgili olarak dile getirdiği, "üzerinde durulup tartı­şılması, divan şiirine merak ve ilgi uyandırma vesilesi olursa ne mutlu bize ... " sözleriyle noktalıyoruz. Halilk Gökalp Fikret Turan, Adverbs and Adverbial Constructions in Old Anatolian Turkish, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 2000, X+l36 s. Eski Anadolu Türkçesi dönemi ile ilgili, bu döneme ait pek çok eseri dil yönünden incelemek şeklinde epeyce çalışma yapılmıştır. Bu çalışmalar genellikle, metin ortaya koymayı ve bu metinler üzerinde fonetik ve morfolojik incelemeler yapmayı hedeflemiş­lerdir. Bu devreye ait eserler üzerinde yapılan çalışmaların çokluğuna rağmen, Eski Ana-dolu Türkçesi döneminin dili ile ilgili kesin sonuçlara varılabilmiş değildir. Bu genel gö-rüntü içinde, son zamanlarda bu dönemle ilgili belli konularda derinliğine incelemeler yap-ılmaktadır. İşte bunlardan birisi, Fikret Turan'ın "Adverbs and Adverbial Constructions in Old Anatolian Türkish" (Eski Anadolu Türkçesinde Zarflar ve Zarfımsılar) adlı çalış­masıdır. Eser, Harrassowitz yayınevinin Lars Johanson'un denetimindeki Turcologica serisinin 45. kitabı olarak yayımlandı. 

Mine Mengi, Divan Şiiri Yazıları

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11352/1175/G%c3%b6kalp.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Mine Mengi, Divan Şiiri Yazıları

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University