İsimlerin vâzıının kim olduğu dilbilimcilerin öteden beri tartışageldikleri bir
meseledir. “İlk isim veren” kim olursa olsun İnsanın varlık ve olayları isimlendirme
ihtiyaç ve yeteneğine sahip olduğu ise bir gerçektir. “Olup biten”i anlamanın
belki de en kestirme yolu var olanı parçalara ayırmaktan geçmektedir.
Şakir Gözütok’un İslam’ın Altın Çağında İlim isimli eseri Emeviler ve Abbasiler
dönemi İslam medeniyetini eğitim-öğretim nokta-i nazarından anlama gayretinin
bir tezahürüdür

Arslan, Sami

English

DSpace@FSM Vakif University

Şakir Gözütok, İslam’ın Altın Çağında İlim. İstanbul: Nesil, 2012, 9786051313429, 400 s.Sami Arslan*İsimlerin vâzıının kim olduğu dilbilimcilerin öteden beri tartışageldikleri bir meseledir.  “İlk isim veren” kim olursa olsun İnsanın varlık ve olayları isim-lendirme ihtiyaç ve yeteneğine sahip olduğu ise bir gerçektir. “Olup biten”i an-lamanın belki de en kestirme yolu var olanı parçalara ayırmaktan geçmektedir. Şakir Gözütok’un  İslam’ın Altın Çağında İlim isimli eseri Emeviler ve Abbasiler dönemi İslam medeniyetini eğitim-öğretim nokta-i nazarından anlama gayretinin bir tezahürüdür.  Eser önsöz, giriş, dokuz bölüm, sonuç, dizin ve kaynaklardan oluşmaktadır. Girişte İslam Medeniyeti’nin ilim üzerine inşa edildiğini belirten müellif bu me-deniyetin inşa sürecinde istifade ettiği bir takım referanslar olduğunu belirtmek-tedir. Bu minvalde Müslümanlar Mısır’ın fethiyle İskenderiye Okulu etkisindeki Hermetik düşünce ile tanışmıştır. Daha sonra Müslüman gelenekteki “rıhle” yi anımsatan hareketler zuhur etmiş, İskenderiye’de bulunan düşünürler sırasıyla Antakya Okulu, Harran Okulu ve nihayet Bağdat Okulu’na gelip yerleşmişler-dir. Mezkur okulların etkisiyle Yeni Eflatuncu felsefe ile tanışılmış akabinde ise tercüme hareketlerine başlanmıştır. Bu “tanışma” ve tercüme hareketleri karşılık-lı olmuş (örneğin Endülüs’te mukim Toledo Okulu’ndaki Yahudiler Arapça’dan Latince’ye tercümeler yapmışlardır. Keza Arapça konuşup Arapça  “yaşayan” Hristiyan düşünürlerin yaptığı çeviriler de mezkur “işteş” fiilin semerelerinden-dir) yeni sorulara verilen cevaplarla İslam Medeniyeti’nin temeline yeni bir harç atılmıştır. Bu harcın tezahürü ise ontoloji/kelam sahasında olmuştur.* Arş. Gör., Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, İstanbul/Türkiye, sarslan@fsm.edu.tr Yayın Değerlendirme / Book ReviewsFSM İlmî  Araştırmalarİnsan ve Toplum Bilimleri DergisiFSM Scholarly StudiesJournal of Humanities and Social SciencesSayı/Number 2   Yıl/Year 2013   Güz/Autumn© 2013 Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi http://dergi.fsm.edu.tr390“İslâmî eğitim-öğretimin temel esasları” isimli ikinci bölümde İslamî eğitim ve öğretimin şifahî ve kitabî olarak geliştiğini belirten Gözütok, bu bölümde İs-lami eğitim-öğretiminin karakteristik dediği özelliklerini saymaktadır. Buna göre şifâhî ve kitabî kaynaklara dayanan bu metodun merkezinde öğretmen vardır ve bu aynı zamanda öğrencinin de istediği hocayı seçme fırsatı olduğu anlamına gelmektedir. Bazı öğrencilerin ilim tahsili için Endülüsten “Doğu’ya” yaptıkları seferler buna verilen örneklerdendir. Bu bölüm İslamî eğitimin çoğulcu oluşuna ve bu eğitimde fırsat eşitliğinin olduğuna değinilerek bitirilmiştir. Fırsat eşitliği için verilen örneklerden en ilginci coğrafya ansiklopedisi Mucemu’l-Buldân ve bibliyografya eseri Mu’cemu’l-Udebâ müellifi el-Hamevî’dir. Bu  örneği ilginç kılan ise El-Hamevî’nin azatlı bir köle olmasıdır. Üçüncü bölümün adı “Emeviler döneminde ilim ve öğretim”dir. Bu bölümde Kur’an, Arap dili, fıkıh, hadis, kelam ve tasavvuf ilmindeki gelişmelere “değinil-miş”, sistematik olarak Abbasiler döneminde yapılmakla birlikte Emeviler dö-neminde de tercümelerin yapıldığına dikkat çekilmiştir. Bu bölümde vurgulanan temel bir konu da Emeviler’in Hz. Peygamber dönemindeki kurumları olduğu gibi devraldıkları ve bu kurumlar üzerine bir şey ilave etmedikleridir. Bununla beraber aynı bölümde küttâp (mektep) ve camilerde çocukların eğitimi ile cami-lerdeki yüksek öğretimden örnekler verilmiştir.Kitabın ekseriyetini oluşturan ve “Abbasiler döneminde öğretim” başlıklı dördüncü bölümde ilke olarak ortaya konulan şey Abbasiler’in Emeviler’den farklı olarak yeni kurumlar ihdas etmesi ve  mezkur dönemde yeni ilimlerin ted-vin edilmesidir. Bu minvaldeki yenilikler ise örneğin Garîbu’l-Kur’an ilminin tesisi, Arap Dili ve Edebiyatı’nda Basra ve Küfe Ekolleri’nin kurulması, fıkıh sahasında fıkıh usulü ve hilaf ilimleri, hadiste cerh ve tadil ile garîbu’l-hadis ilim-lerinin tedvin edilmesi, “rıhle”nin yerini kitap merkezli hadis talimine bırakmış olmasıdır. Tabakat eserleri yazılmaya başlanmış, kelam ve felsefede Emeviler döneminde başlanan tercümeler sistematize edilmiş, Yunanca’nın yanı sıra Far-sça, Hintçe ve Pehlevice’den de eserler tercüme edilmeye başlanmış, Kindî ve Farâbî gibi filozofların yetişeceği ortam hazırlanmıştır. Bunun yanı sıra Eş’arî ve Maturûdî ekolleri de bu dönemde ortaya çıkmıştır. Tasavvuf ise ilmî disiplin hüviyetine bürünmüştür. Coğrafya, tıp, astronomi ve kimya ilmindeki gelişmeler ise tabii ilimler alt başlığında değerlendirilmektedir. Çocukların öğretim gördüğü yerlere değinilirken belki de en ilginci yetimlere mahsus küttapların (mektep) tesis edildiği bilgisidir.  Altın çağda yüksek öğretimin anlatıldığı kısımlar ise kita-bın nüvesi konumundadır. Mezkur yerde Abbasiler döneminde camilerde verilen muhtelif derslere değinilmiş ve daha sonra Abbasiler’in eğitim-öğretime getir-diği yeniliklerden bahsedilmiştir.  Gözütok’un tespitine göre bu dönemde bile bir “gelenekçi çizgi” den bahsetmek mümkündür. Cami ve medreselerde eğitim yapan bu çizginin mukabilinde ise “ulûmu’l-evâil”in öğretildiği beytü’l-hikme ve 391dâru’l-hikmeler bulunmaktadır. Beytü’l-hikmelerin ortaya çıkmasını bir anlamda yukarıdan beri zikredilen kurumlarda ulûmu’l-evâil’e dair kitaplar bulundurulma-masına bağlayan Gözütok, devamında medreselerin menşei ile ortaya çıkmasına sebep olan amilleri ele alır ve İslam dünyasındaki ilk medreseler ile Nizamiye, Nuriye ve Eyyubiye Medreseleri’nin dökümünü yapar. İlk kurulan medresenin Nizamiye Medresesi değil, Samânoğulları tarafından Buhara’da kurulduğu tespi-tinde bulunur. İhtisas medreseleri ile devam eden bölüm Mustansariye Medresesi örneğinden yola çıkarak bir medrese külliyesinin müştemilatından örneklerle son bulmaktadır.“Tasavvufî kurumlarda öğretim” isimli dördüncü bölümde tekke, hankâh ve zaviyenin nüvesinin Hz. Ömer zamanında atıldığı görüşünde olan yazarın bu bö-lümde ifade etmek istediği temel ilke mezkur kurumlarda tasavvufi eğitimin yanı sıra şeri ilimlerin de öğretildiği ve bunun da insanı “kamil” olmaya götüren sü-reçteki rolünün büyük olduğudur. Beşinci bölüm “Muhtelif mekanlarda öğretim” başlığını taşımaktadır.  Çöl (Emevi emirlerinin bir çoğu badiyede belli bir müddet kalmışlardır, bu yüzden de badiye için “emirler mektebi” denilmektedir.), han ve hususi dükkânlarda da öğretimin yapıldığını belirten yazar uzun yolculukların bile öğretim için bir fırsat olarak değerlendirildiğini kaydetmektedir. Kâğıdın Müslümanlar tarafından kullanılma serüveni ile başlayan “İslam dünyasında kütüphaneler” başlıklı altıncı bölümde kitap çarşılarının varlığına ve İslam dünyasındaki ilk mamur kütüphanenin Basra’da kurulduğuna dikkat çekil-miş, ardından umumi kütüphaneler ile cami, medrese, ribat ve hususi kütüphane-lere örnekler verilmiştir.Yedinci bölüm “Cami ve medreselerde derslerin işlenişi”ne dairdir. Burada mezkur meclislerde derslerin nasıl işlendiği, zamanı,  dersin takipçileri, -ki bazı meclislerde kadınlar da talebe olarak bulunabilirdi- ve nihayet icazet çeşitlerine yer verilmektedir. “Yüksek öğretimde öğretim elemanları” başlıklı sekizinci bölümde ise Şakir Gözütok tedris faaliyetinde bulunanlar için kullanılan müderris, şeyh, muid ve müfid gibi kavramalara değinmiş daha sonra bölümü bunların ders mukabilinde aldıkları “maaş” konusu ile bitirmiştir. Dokuzuncu ve son bölüm “İslam’ın altın çağında kadın öğretimi”dir. Hz. Peygamber döneminde Suffetu’n-nisâ olmasına rağmen daha sonraki süreçte ka-dınların tedristen kısmen el çektirildiğini kaydeden Gözütok, bu fetret dönemi geçtikten sonra kadın alimlerin sayısında artış olduğunu da belirtmektedir. Nite-kim İbn-i  Esir’in (ö.630/1233)el-Kâmil fi’t-Târih’inde kendisinden bahsedilen kadın alim sayısı üç iken, İbn-i Hacer Askalanî’nin 852/1448 ed-Dürerü’l-Kâmi-ne’sinde bu sayı  yüz doksan üçe e baliğdir.392Eserde dikkati çeken üç şeyden birincisi eserin ismi, ikincisi uslubu, üçün-cüsü ise kurgusudur.  Müellifin Hz. Peygamber ve hulefa-i raşidin  dönemlerinin “gerçek anlamda” bir asr-ı saadet olmasını vurgulamasına rağmen Emevi ve Ab-basi dönemlerini Altın Çağ olarak değerlendirmesini paradoks olarak okumak mümkündür. Ayrıca müellifin hangi dönemleri altın çağ olarak isimlendirdiği hu-susunda mütereddit olduğu gözükmektedir. Zira altın çağ önsözde Emevi-Abbasi dönemlerine tekabül ederken, üçüncü bölümde sadece Abbasîler’e tekabül et-mektedir. Yazar yine aynı bölümde Zengîler ve Eyyubîler döneminin de altın çağ içerisinde değerlendirilmesi gerektiği kanaatindedir. Eserin uslubunda ise yoğun bir anakronizm dikkati çekmektedir. Eserde kullanılan  şu kelimeler  anakroniz-me örnek olarak verilebilir: Düşünür, öğretmen, öğrenci, ülke, fetva vermekle meşgul olmak, İslam ülkeleri, ilkokul (Hamurabiler döneminde), mektep öğret-menlerine ilk maaş bağlayan Hz. Ömer, Kerker Mahallesi, Kantara Sokağı, yük-sek öğretim, uzay bilimciler, mahalle mektebi, öğretmen adayı, staj, öğretmenlik mesleği.Eserin en dikkat çekici olan tarafı ise Emevi ve Abbasiler örneğinde İslam medeniyetinin kurumsal bir medeniyet olduğu iddiasıdır. (Emeviler Hz. Peygam-ber döneminde başlayıp hulefa-i raşidin döneminde devam eden eğitim-öğretim kurumlarını ve programlarını olduğu gibi almıştır, s. 46) (Küttaplar (mektepler)bilindiği gibi Müslümanların cahiliyye Araplarından aldığı bir kurumdu, s. 135) Esasında apolojik bir yaklaşımın ürünü olan bu düşünce İslam Medeniyetinin sivil bir medeniyet olmasından sarf-ı  nazar edilerek, ona adeta bir müessese me-deniyeti gözüyle bakmanın tezahürüdür. Kaynakların yoğun olarak kullanıldığı eserde bu yoğunluktan kaynaklanması muhtemel anormallikler de göze çarpmaktadır. Örneğin “Hz. Ömer  dönemin-de Küfe Şehri’nin “Merkez Camii’nde aynı anda fıkıh öğretimi yapan yüz ders halkası ”, (s. 195),”el-Vâsitî’nin Bağdat Rufase Camii’ndeki ders meclisine yüz bin kişiden fazla katılımın olduğu zamanlar oluyordu”( s. 196) “Abdullah b. Mü-barek Mescidi’nde ders veren el-İsfereyânî’nin derslerine  yedi yüz bin fakihin katıldığı “ (s.196), Tabiinden olan el-Hilâlî’nin mektebinde rivayete göre üç bin çocuk derse katılırdı.” (s. 68) gibi ifadeler kaynaklardaki ifadelerin eleştirilmeye tabi tutulmadan iktibas edildiğine yorulabilir. Bolca örnekle zenginleştirilen eser-de dikkati çeken ve okuyucuyu yoran bir başka husus ise şahısların bir hayli uzun olan künyelerinin metin içerisinde verilmesidir. Sonuç olarak Şakir Gözütok tarafından zengin bir bibliyografya ile hazırla-nan İslam’ın Altın Çağında İlim isimli çalışma, Emevi ve Abbasi dönemlerindeki eğitim-öğretim faaliyetlerin  dökümünün yapıldığı ansiklopedik bir eserdir.

Şakir Gözütok, İslam’ın Altın Çağında İlim

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/123/1/Arslan.pdf

Şakir Gözütok, İslam’ın Altın Çağında İlim

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University