Arslan, Ahmet Turan

English

DSpace@FSM Vakif University

Muallaka şairleriilden Lebid b. Rabia ve Muallaka'sı Yrd.Doç.Dr. A.Turan ASLAN Soyu: Lebld b. Rabla b. Malik b. Ca'fer b. Kiliib . el-Amiri. Künyesi: Ebı1 Akil. Lebld'in Araplar arasında elinin açıklığıyla meşhur olan babası Rabla'ya Rablu'l-mukterln = ( fakirierin ilk bahiirı) denirdi1• Lebld'in annesi, Zenbii kızı Tiimire, Abs kabilesindendi2 • Soylu ve saygıdeğer bir aileye mensup olan Lebld, şiiirliğinin yanısıra yiğitlik ve binicilikle de şöhret ka-zanmıştı. İki kızından biri babası gibi şiiirdi. Lebld, -kaynakların verdiği kesin olmayan ma'lu-rJ miita göre- tahminen ınlliidl 560 yılında doğmuş, uzun ıf..L bir_ ömür sürmüş ve 145 veya 155 yaşında olduğu hal-de kufe'de vefat etmiştir3 . Lebld'in kardeşi Erbed b.ir yolculuk esnasında yıl­dırım çarpmasıyla ölünce şiiir, kardeşine uzun süre ağ­ladı; onun hakkında içli mersiyeler söyledi. Bu ağıt­larda hayatın hiçliğinden uzun uzun sözetti: "İnsan ancak sönmeğe yüz tutmuş bir alevdir, havada bir par-ça yükselir, ondan sonra kül olur gider." Lebld, böy-le bir iikıbetle karşıtaşacak olan insanın vazifelerini de sayar: "İnsan gizli iyilikler, hayırlı arnellerden baş­ka bir şey değildir. Mal-mülk, mevki-makam, çoluk-çocuk hepsi birer emiinettir. Ve İnsanlar iki işçiden ibarettir: Biri, yaptığı binayı yıkar, diğeri, yükseltir. Biri, mutluluktan naslbini almıştır, diğeri, bedbaht-tır, malşetine kanaat etmiştir. Ecelim biraz gecikirse ne olur? Yine bir gün, gelir beni bulur. O gün de ben, ŞU hiile girerim: Elimde asii, asanın üzerinde parmak-lanın eğilmiştir; daima miizlden bahseder, adımları­mı yavaş yavaş atarım. Ve doğruldukça kendimi rükı1 vaziyetinde bulurum .. .'' 4 Hicret'in 9. yılında, Lebld'in kabilesi, Medine'ye bir hey' et gönderdi: O hey'et arasında Lebld de vardı. Söy-lendiğine göre Lebld, o zaman İslam dinini kabul et-miş bulunuyordu. Lebld'in müslüman olduğu tarihi kesin olarak bilemiyoruz, ama Peygamber (s.a.v.)'in zuhı1runun ve işittiği Kur'an ayetlerinin onda, benli-ğini alt-üst eden bir sarsıntı husı1le getirdiği muhak-43 İlİM VE SANAT ~0.'/1: 2..1 -------'---kaktır. Onu yeni dlne, belaği incelikler le bezeli -şu me-iildeki -iiyet-i kerimeler çekmişti:5 O (münafıklar) doğruluğa karşılık sapıklığı satın aldılar. Böylece ti-ciiretleri kiir getirmedi. Onların durumu: aydınlanmak için ateş yakan kimsenin durumuna benzer. Ateş çev-resini aydınlatınca, Allah onların ışıklarını giderdi ve onları karanlıklar içerisinde bıraktı da görmez oldu-lar. Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler. Bu yüz-den de sapıklıktan dönmezler. Yahut onların duru-mu: Gökten inen şiddetli bir yağınura yakalanmış kimselerin durumuna benzer: O yağmuda beraber ka-ranlıklar, gök gürültüsü ve şimşek vardır. Onlar yıl ­dırımdan dolayı ölüm korkusuyla parmaklarını ku-laklarına tıkarlar. Allah kiifirleri çepeçevre kuşatan­dır. Şimşeğin çakması neredeyse gözlerini alır. Şim­şek onları aydınlaHıkça ışığında yürürler; üzerlerine karanlık çöiçünce de dikilip .kalırlar. Allah dileseydi onların işitme ve görmelerini giderirdi. Şüphesiz Al-lah, her şeye kiidirdir. Ey insanlar! Sizi ve sizden ön-cekileri yaratan Rabbinize ibadet edin ki, ona karşı gelmekten korunmuş olasınız. Yer yüzünü size bir dö-şek, göğü de bir bina kılan, gökten su indirip, onun-la size mahsuller çıkaran O'dur. O halde bile bile AI-Iah'a benzerler nisbet etmeyin"6• Muallaka sahipleri içinde müslüman olan tek şiiir Le bl d, Med'ine'ye gelip müslümanlığını açıkladıktan sonra kabllesinin yanına dönünce onlara Kur'an oku-maya başladı. Artık vaktini, çevresindeki insanlara, öldükten sonra dirilmeyi, Cennet'i, Cehennem'i, öte dünyada karşılaşılacak mutlu veya korkunç halleri ha-tırlatmakla geçiriyordu. Ni~iiyet ikinCi halife Ömer (r.a.) Kı1fe şehrini kurunca Lebld de oğullarıyla bir-likte oraya göçtü. Sonra oğulları tekrar biidiyeye döndü7 • Lebld, uzun bir müddet süren ömrünün doksan se-nesini Cahiliye devrinde, kalan kısmını da İslam dev-rinde geçirmiştir, O, şöhretli şiiirliğinin yanında, hem Cahiliye hem de İslam devirlerinde, ileri gelen kimse-lerden ve babası gibi meşhur cömertlerden biri idi. Sa-ba rüzgarının estiği günlerde umumi ziyafetler vermek Lebid'in takdir gören adetlerinden biri idi. Bütün ser-vetini cömertlik ve iyilikseverlik uğrunda feda etmişti. Küfe'de muhtaç durumda olduğu bir sırada, yine bir saha rüzgarı esmeğe başlamıştı. Lebid'in bu ade-tİnden ve muhtac halinden haberdar olan Küfe valisi Velid b. Ukbe bir konuşma yapıp "Ey insanlar,. Şüp­hesiz bilirsiniz ki, kardeşiniz Lebid b. Rabia, Cahili-ye devrinde, saha rQ,zgarı estikçe ziyafet çekmeyi. ada-mıştır .. Bugün ise onun günlerinden bir günd~r; saha rüzgarı esmiştir. Öyleyse ona yardım ediniz! Işte ben ilk yardımı yapıyorum." diyerek sözünü bitirdikten sonra Lebid'e yüz deve gönderir. Vali'nin bu konuş­ma ve tavrı karşısında şehrin bütün zenginleri Lebid'e yardım konusunda adeta, birbirleriyle yarışırlar. Le-bid de, gelen mallardan adeti üzere umumi bir ziya~ · fet çeker. Küfe valisi Velid b. Ukbe, Lebid'e, develerinden baş-ka -ŞU meaJdeki- beyideri de göndermekle, şaiı~ne bir zerafet göstermiştir: "Ben görüyorum ki, Ebu Akil'-in rüzgarları esmeğe başladığı zaman kasap, bıçağını · bilerneğe başlar ... O Amiroğullarından olan cömert, o parlak kılıç, o Ca'feri soyunun şerefli evladı, nere-de ve ne zaman olsa, varlıkta da darlıkta da, saba rüz-garı esdi mi, akşamları, karşılıklı birbirlerine böğür­düklerinde güzel bir manzara oluşturan koca hörgüçlü develerini keserek boş kapiarına karşı taahhüdlerini · yerine getirmekten geri durmaz." · Lebid, bu beyitlere cevap verme işini kızına havale etmiş o da şiirle şu mealde cevap vermiştir: "Ebu Akil'in ziyafet mevsimi olan saha rüzgarının esÜği günler Velld'i haberdar ederiz de, Abdişems oğullarının pür-zeka simalarından ve yüksek fazil~t ve irfan sahiplerinden olan Velld, Lebid'in cömertlık ve iyilikseverliğine yardımcı olur. Öyle develer hediye eder ki, onları görenler, bir sıra tepeler üzerinde "Beni Ham'' (Hamoğulların)ın toplanmış olduklarını zanneder. Ey EbU Vehb! Develeri kestik; tiridi yedirdik; Al-lah sana mükafatını versin! Ancak bunu tekrarlama-lısın. Çünkü, büyüklerin lütfu tekrarlanır. Ve benim, "Ervaoğlu"nun bunu tekrar edeceğine kanaatim var-dır.'' Bunun üzerine Lebid kızına, hediyenin tekrarlan-masını istemeseydİn cevabın iyi idi, demiştir. Kızı da:" Hükümdarlardan birşey isternek ayıp değildir" deyin-ce buna karşı Lebid: "Kızım, senin bu sözün daha şairanedir'' cevabını vermiştir8 . Muhadramün adı verilen9 şaitlerin ileri gelenlerin-den olan Lebid, meşhur şair Nabiğatü'z-Zübyani tarafından" "Eş'aru'l-arab" (=Arapların en iyi şai­ri) diye tavsif olunmuştur10• Ayrıca, Lebid'in "Bil ki, Allah'tan başka olan her şey hükümsüzdür; ve her nimet-şüphesiz- zeval bulacaktır" mealindeki beyti, Arapların söylediği en doğru beyit olarak görülmüş ve bazı .gramer kitaplarında da örnekler arasında zikredilmiştir 11 • Esasen, Lebid, müslüman olmadan önce de Allah'ın varlığına, birliğine, ahirete ve hesa-. ba inananlardan dı. Lebid Cahiliye devrine ait şiiderinde medih ve hi-civ yoluna gitmez. Dedeleriyle övünme daha belirgindir 12• Şiiirimiz belagatıyla kabilesine hizmet etmiş olmakla da öğünür. Gerçekten de Lebid, meş- . hur şair olduğu zaman da kabilesine sadık kaldı ve çağdaşı el-A'şa gibi gezici bir şair olmayı küçüklük saydı. · Lebid'in şiirieri Araplar arasında çok takdir edil-miştir. Nitekim Hz. Aişe (r.a.)'nin, Lebid'in şiirlerih­den oniki bin beyit ezberlemiş olduğu rivayet edilir. Şiiirimiz Cahiliye devrindeki içki alemlerinin sahne-lerini çizdiği gibi, latif bir şekilde avcının önünde ya-ban eşeklerinin ve ceylanların kaçışlarını veya onla-rın köpeklerle mücadelesi gibi, hayvanlar aleminden alınmış an'anevi sahneleri tasvir eder. Aynı 2!amanda sulama işlerini, hurmalıkları, kendisi için daima gü-zel tasvirlere vesile olan yurdunun hatıralarını anma-yı da sever. Aşk mevzuunu ikinci plana atar 13• Diğer muallaka şairleri gibi Lebid'in de Muallaka-sı yeni Avrupa dillerine çevrilmiş, ayrıca Divan'ı da yayınlanmıştır 14• Lebid'in Muallaka'sı Ka'be duvarına asılan kaside-ler arasında dördüncü sırayı teşkil eder. Bu kasidenin nazmediliş sebebi önemli bir iş veya tarihi bir hadi-se değildir. Şair onu yalnızca r'uhunun duygularını dile getirmek için ortaya koymuştur.- Lebid bu kasidesin-de ~ski diyariarın zihinlerde canlandırılına noktasın­da öteki muallaka sahiplerinden üstün görülür. O, di-ğer Muallakalar gibi felsefi ve sosyal meseleleri ihti-va etmezse de Jatif teşbihleri, parlak tavsifleri ve· yük-sek hamasi ifadeleriyle yadedilmeğe değer bulunmuş- · tur. Bu meşhur kasidenin beyt sayısı kaynaklarda fark-lı gösterilmektedir 15• Lebid Muallaka'sına diğer Cahiliye şairleri gibi ter-kettikleri yerlerin insana hüzün veren tasviriyle başlar: · İLİM VE SANAT 44 Kalmadr bizden, Mina'daki az veya çok kaldtğtmtz yerlerden bir iz. Sulardan, ağaçlardan, ktrmtzt tepe/erden ... mahrum kaldtk biz. o evierden sadece kalmtş yere yaptşmtş bir iz Nitekim sert taşlar üzerinde ka/tr yaztlar iz iz O diyarda kalan yalnızca çöp/er, kiÜ!ef, ocak/ar. .. G~çmiş üzerinden hetaltyla haram tyla 16 niceytllar Gezinmiş üstünde ilkbaharm bulutları Islatmrş her çeşidiyle yağmurlar o diyarlart: ·Gündüz yağan mt dersin, gece yağan mt istersin Dilersen akşamları gökler gür/esin ... Bu yüzden o diyarda yükseldi yaban/ ağaç dallan Dere'}in iki yanmda gezer oldu deve kuşu ve geyik yavrulan Emziriyor yabani stğtrlar doğurduktan yavrulan Geziyor sürü sürü ktr!arda buzağ/an Seller aynldt enkaz!ardan: belirdi sevgilinin izleri Kalemlerin yeni baştan yazdtğt gibi harfleri Veya bir dövmeci kadm gibi ki bedeniere işliyor naktşlan Döküyor boya/an, çiziyor baktşlan Durdum o izlere sevgi/iyi sordum; nafile. Sağtr kayalar hiç cevap vermedi bile ... Boş ka/dt sevgiliden boş, aah o diyar Arklar ve ça!t!ar btrakmtş gitmiş hep yar u ağyar" ' Lebid, daha sonra yurtlarından nasıl ayrıldıkları­nı, nerelerden geçtiklerini, dostlardan ayrılışın insa-na ne derece hüzün verdiğini, anlattıktan sonra deve-nin tavsifine ve bundan sonra da Cahiliye devriyle il-gili kendi hayatının izahına geçer; tuttuğu yolun sev-gi ve samirniyete layık olanlara bağlılık olup, ona la-yık olmayanlardan da uza,k durmak olduğunu; iste-mediği yerlerde ecelden başka bir kuvvetin kendisini ~utamayacağını; işret için bile uygun bir zamanı seç-tiğini anlatır. Sonra düşman karşısında her türlü teh-likeyi göze alışını ve düşmanı takip ederken kısrağı­nın halini anlatmaya geçer ve şöyle der: ''Kabilenin savaşçı süvarilerini himaye ettim. Giderken kısrağımın dizgini benim kuşağım olur .. Öyle yerlere yükseldİm ki, atıının tırnakları altında kopan tozlar, düşmanın bayraklarındagörülürdü. Gece olup-sınır boylarının tehlikeli yerleri karanlığa bürünüce düz yerlere indim. . Kısrağım ise, meyvesini kesrnek İstiyenleri ümitsiz bı­rakan yüksek bir hurma ağacının kütüksüz ve yumu-şak bedeni gibi boynunu uzatıverdi. O zaman onu koş-45 iLiM VE SANAT turdum. Kızışıp sür'atle koşmağa başlayınca, eyeri sal-landı; boynundan yağmur gibi ter aktı; köpüren ter-den kayışı sırılsıklam ıslandı. .. Dizginini gah yukarı­ya gah öne ve gah sol tarafa doğru çekiyordu, yorgun sürüden suya inen bir güvercin gibi .. ". Lebid, kahramanlığıyla ilgili düşüncelerinden son-ra ilim ve fazilet ehlinden olduğunu da anlatmak için Hire hükümdan Nu'man b. el-Münzir (602 M.)'in sa-rayında geçen bir ilmi tartışmada gösterdiği ehliyeti iftiharla nakleder. Bunun ardından cömertliğinden ba-hisle der ki: "Kumar oyununda kazanılmış etleri ik-ram etmeğe tenezzül etriıem .. Semiz etli doğurmamış develer ve etleri pek lezzetli olan yavrulu develer ara-sında kur'a çekilir; onların etleri konuya komşuya, eşe-dosta ve gariplere dağıtılır. O insanlar, düz ve bi-tek bir araziye sahip olan ve her zaman bahar havası yaşanan Tebale 17'ye inmiş gibi olurlar. Açlık ve su-suzluktan ölmesi için yüzü bir bezle örtülüp ölen sa-hibinin kabri üzerine bağlanan deve gibi bir iş yapma gücüne sahip olmayan, yoksulluktan sırtlarında kısa bir elbise bulunan ve yollarda terkedilmiş olan me-calsiz develer gibi yüzlerine kimsenin bakmadığı dul ve yetimler benim çadırıının ipierine sığınırlar. Rüz-garların karşılıklı estiği kış mevsiminde içindeki et su-yu ile bir ufak göle benzeyen büyük çanaklar kat kat etle doldurulurken, yetimlerin bu çanaklara koşuş­ları, yıkanmak için bir su başına koşuşlarına benzer.''. Şairimiz, Muallaka'sının sonuç bölümünde kavmi-nin meziyetleriyle ilgili olarak şu ma'naları dile geti-rir: ''Biz öyle kimseleriz ki, kablleterin problemlerini çözecek hey' etler toplanınca görülür ki, en zor mese-leleri çözenler ve her türlü müşkilata katlanarak on-ları halledenler hep bizden seçilir. Aşiretlerin ileri ge-lenleri arasında vazifeleri adilee dağıtarak fazilet yo-lunu benimseyenler, kendi hakkını unutan ve aşiretin haklarını heyecan ve hiddetle arayıp te'min eden ve cömertlere yardımı tercih ederek şeref kazanmaya ko-şanlar hep bizdendirler. Nasıl bu evsaf ile muttasıf olmasınlar ki, bu yüce vasıflar onlara babadan-dededen kalmadır! Evet, her kavmin bir kanunu ve arkasından gittikleri bir önder-leri olur .. O insanlar babadan-dededen kalan ve gidil-meğe layık olan yolda yürüdükleri, heva ve hevesleri-ne kapılmaktan uzak bulundukları için ne namus ve haysiyetleri kirlenir ne de yaptıkları iyi işler harabo-lur.'' Nihayet, şair, sözü düşmana yöneiterek der ki: "Ey kötülük yapmak isteyen düşman! Mülkün sahibi olan Allah'ın taksimine razı ol! Çünkü iyi ve kötü huyları aramızda taksim etmiş olan Zat, onları bilen ve hep-sini yerli yerine koyan zattır. Kıymetli bir emanet olan .güzel huylar dağıtıldığı zaman en büyük hisse bizim nasibimiz olmuştur. Onları taksim eden (Allah), bi-ze, göğe doğru yükselmiş bir şeref evi kurmuş ve ona aşiretimizin genci de ihtiyarı da yükselmiştir. Nitekim, oymağın başına büyük bir iş geldiğinde, kurtarmaya çalışanlar, savaş zamanlarında kahramanlar, husii-met anında hakemlik edenler ve komşuların, ve yılı uzayan yoksul -dul kadınların 18 balıarı hep bunlar-dır .. " Lebid, kavminin iç ve <;lış politikada gösterdiği ba-şarıyı da şöyle ifadelendirir: "Has ed eden bir kimsenin oniarı birbirlerine yıı.r­dımdan alıkoymasınaveya içlerinden bazı alçakların düşman tarafına meyletmesine meydan vermemek için onlar, birbirleriyle kenetlenmişlerdir. Hiç bir kimse on-ları, birbirlerinden ayıramaz ve onları kınarnaya kimse cesaret edemez.'' (1)- ibn Kuteybe, . eş-Şi'ir ve' ş-Şu ara, thk. Müfıd Kamiha, Beyrut, 1405H/1985M,167 t (2)- Mehmed Fehmi, Tarih-i Edebiyat-ı Arabiye, istanbul, 1335HI1919 M,=s. 725; Şerafeddin Yaltkaya, Yedi Askı, istanbul, 1985,s.64; Şevkı Dayf, Tiirihu'I-Edebi'I-Arabi ll (el-asru'l-isliimi),Kahire, ts.s.89. (3)- ibn Kuteybe, a.g.e.,s.176; Mehmed Fehmi, a.g.e.,s.60; Clement Hu-art, Arab ve islam edebiyatı (Çeviren: Cemal Sezgin), Ankara, 1971,s.52 (4)- Mehmed Fehmi,a.g.e.,s.66-69; Clement Huart, a.g.e.,s.54 (5)- Clement Huart, a.g.e.,s.52-3;C.Brockelmann, iA (Lebid mad),VII,48. (6)- Bakara süresi,16-22. (7)- ibn Kuteybe, a.g.e.,s. 176; Şevkı Dayf, a.g.e.,s.90. (8)- Mehmed Fehmi, a.g.e,s.727-730. (9)- Cahiliye ve islam devirlerinde yaşayan ve müslüman olmuş şiiiriere · verilen ad. (Bkz. Abdurrahman Fehmi, Medrese! ü'I-Arab, istan-bul, 1304,s.75). :· . , (10)- Mehmed Fehmi, a.g.e.,s.733. (11)- ibn Abdi Rabbihi, .el-ikdu'I-Ferid, Kahire, 1380/1965M,V, 273; Abdul-lah b. Hişiim el-ensiiri, Şerhu Katri'n-nedii, thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamid, 1379H/1959M ,s.248. (12)- Şevkı Dayf, a.g.e.,s. 91. (13)- C.Brockelmann, a.g.e.,s.28-9. (14)- C.Brockelmann, a.g.e.,s.29;Nihad Sami Banarlı, Resimli Türk Ede-biyatı Tarihi, Milli Eğitim Basımevi, istanbul, 1983,1,128. (15)- ez-Zevzeni, Şerhu'l Muallakat's~seb', Diiru s'adır, Beyrut, ıs. s. 90; Mehmed Fehmi, a.g.e.,s.47; Şerafeddin Yaltkaya, a.g.e.,s.80. (16)- Muharebenin haram sayıldığı Zilka'de, Zilhıce, Muharrem ve Recep ayiarına "Eşhuru'l-hurum", diğer ayiarına da "Eşhuru'l-hıll" (=helal aylar) adı verilir. (17)- Yemen viidilerinden yeşillik ve bolluğuylıurıeşhur bir yer. ~ V .. ] (18)- Cahiliye devrinde dul kalan kadınlar bir~ôCayavarmazlard~.;f-1 Kur'an'da bu hüküm dört ay on güne indirilmiştir. (Bkz. Bakara süre-si,226-7,234; Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur'an dili, istanbul, 1960,11,783,787,799 vd .). İLİM VE SANAT 46 

Muallaka Şairlerinden Lebid b. Rabia ve Muallaka’sı

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/1836/1/Turan.pdf

Muallaka Şairlerinden Lebid b. Rabia ve Muallaka’sı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University