Önge, Yılmaz

English

DSpace@FSM Vakif University

KONYA'DA YENI BULUNAN ALÇı SÜSLEMELER Prof.Dr.Ydmaz ONGE j^^^<jürk]er in Anadolu'ya getirdiği geleneksel sanatlardan biri de alçı süslemedir, özellikle İran, Afganis-hvvÇ^^^^^"' ^^^^^ Selçuklu ülkelerinde inşa edilen yapılarda alçı dekorasyon^ geniş bir kullanım i ^ i J O a l a n ı bulmuştur. Anadolu'da da XI.yüzyıldan başlayarak çağımıza kadar uzanan alçı süsleme, maa­lesef toplu ve şümullü araştırma konusu yapılmamıştır. Kısaca alçı diye tarif ettiğimiz malzemenin kaç çeşit olduğunu özelliklerini, bunların nerelerde ve nasıl kullanıldığını inceleyen, bilimsel bir çalışma mevcut değil­dir. Anadolu'daki Türk yapılarını süsleyen alçı tezyinat hakkında bilgimiz, genellikle münferit örneklere bağlı kalmıştır. Türkiye'nin hemen her yerinde bol miktarda alçı taşının bulunması, bundan alçının elde edilmesi ve alçı ile çalışmanın kolaylığı, özellikle Türk dekorasyon sanatında alçı kullanımının tercih sebebidir. Ancak, suya ve darbeye karşı dayanıksızlığı dolayısıyla bu malzeme ile yapılmış ve günümüze kadar özelliğini koruyabilmiş ör­nekler fazla değildir. Gerektiğinde ahşap bir iskelet veya çerçeve, hamuruna katılan yün, keten veya mısır püskülü gibi bitkisel elyaf ya da menner pirinci ile takviye edilmesine ragmen alçıdan yapılan mimari detaylar veya dekorasyon asla dayanıklı bir malzeme olmamıştır. Mevcut örneklerden anlaşıldığına göre, yüzyıllar boyunca meydana getirilen çeşitli vakıf sanat eserleri­nin süslemelerinde, diğer malzemelerin yanı sıra alçı da kullanılmıştır. Mimarîye bağlı olarak yapılann duvar ve tavan kaplamalarında, pencerelerin kafeslerinde, ocak yaşmaklarında, mihraplarda, sandukalarda, korniş ve pervazlarda alçı dekorasyona rastlanır. Değişik malzemeler ile yapılmış süsleme sanatlarına yer venme bakımından vakıf eserier arasında birin­ci sırada cami ve mescidler gelir. Bilhassa Orta Anadolu Bölgesinde Selçuklular zamanında başlayıp Osmanlı­lar zamanında da devam eden alçı tezyinatın en dikkat çekici örneklerini, köşk ve saraylardan^ sonra, cami ve mescitlerde buluyoruz. Bu cami ve mescitlerin Ermenek ve llistra Ulu Camileri-^, Ankara Hacı Bayram ve Leblebicioglu Camilen"^ gibi Beylik ve Osmanlı dönemine ait olanları genellikle alçı mihraplarıyla alçı dekoras­yon geleneğini yaşatmaktadırlar. Halbuki Ankara Hacı İvaz ve İsfahanı Mescitleri^ gibi örneklerde alçının du­var dekorasyonu oiarak kullanıldığını da görüyoruz. Bu tür duvar süslemesinin en zengin ve muhteşem tatbi­katı ise Bursa Yıldırım, Yeşil, Amasya Bayezid Paşa gibi zaviyeli camilerin tabhane odalarında karşımıza 1. Bu konuda bakınız: Celâl Esat Arseven.Lcs Arts Decoratifs Turcs , Istonbul.s 176-178-, Hilmi Ziya Ülkenjs lâm Sanatı , İstanbul 1948, s.448-454, 473-475-, Gönül Öney, "iran'da Erken İslâm Devri Alçı isçiliğinin Anadolu Selçuk Sanatında Akisleri". Belleten, Cilt: XXXVII , Sayi:147, 1973, s.257-277. 2. Fr. Sarre, Konya K ö ş k ü , Ankara 1967, s. 15-26; Oiuş Arık, "Kubadâbad Sarayı", Önasya, Sayı: 38, Ekim 1968 , s.9; Sedad Hakkı EHem, K ö ş k l e r ve Kasır lar 1, İstanbul 1969; Erol Yurdakul, "Alaaddin Camii 1971 Yılı Aulu Kazısınd Ye­ni Buluntular", Önasya , Cilt: VI , Sayi:69, 5.8-9; Ekrem Hakkı Ayverdi, Osmanl ı Mi'mârîsinde Fatih Devri IV, is­tanbul 1974, s.753-754. 3. EDiez-O. Aslanapa-M.M.Koman, Karaman Devri S a n a t ı , İstanbul 1950. s.5,105; ö m ü r BakirerXHI. ve XIV.YQzyU-larda Anadolu Mihrapları , Ankara 1976, s 204-205, 228-231. 4. Gönül Öney, Ankara'da Türk Devri Y a p ı l a n , Ankara 1971, s.67,75. 5. Gönül ö n e y , a .g . c , s.32-33; Yıkiız Demiriz, O s m a n l ı Mimarisinde S ü s l e m e I, istanbul 1979, s.196-197 187 çıkıyor^. Eski Van' ve Malatya Ulu Camii^ gibi örnekler, ise, Anadolu Selçuklu örnekleri ile Büyük Selçuklu devrinin örnekleri gibi daha eski tarihli örnekler arasındaki menşei birliğini ortaya koyuyor. Konya'da Tahir ile Zühre, Karaaslan Mescidlerinin^ Ankara'da Arslanhane Camii'nin^° mihraplannda da, alçı ile çininin biriikte kullanımına ait uygulamaların en eski örneklerini buluyoruz. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından Konya'da yapılan onarım çalışmaları sırasında, Selçuklu devri mescitlerinin bazılarında ortaya çıkan kalıntılar veya ele geçen parçalar Anadolu'daki alçı süsleme ile ilgili ye­ni bilgiler edinmemizi sağlamıştır. Söz konusu restorasyonlar XII. yüzyıla tarihlendirilen^^ Hoca Hasan Mes-cid'inde, iç zeminin muhdes dolgusu ve duvarların muhdes kaplamaları.altmdan çıkan alçı dekorasyona ait ka­lıntılar ile ele geçen parçalar bilhassa önem arzetmektedir. Hoca Hasan Mesckli'nin hariminde orijinal döşeme, kapı ve pencere eşik kotlannın tesbiti için yapılan araştınnada, yaklaşık 70 cm. aşağıda eski tuğla döşeme kaplamasına ait izler ve kalıntılar bulunmuştur. Muh­des dolgu içinde de çok sayıda alçı ve çini kaplama parçalanna rastlanmıştır (Resim l).özellikle mihrap önün­deki sondajlar, şimdiki mihrabın altında gizli kalmış daha eski ve büyük bir alçı mihrabın alt kısmı ile bunun iki yanında güney cephe boyunca uzanan, üzeri ve kenan çini kaplamalı alçak sekilerin (Resim 2) ortaya çı­kartılması bakımından çok verimli sonuçlar venniştir. İçteki 21x59 m., dıştaki ise 52x145 cm. ölçülerindeki içiçe iki dikdörtgen nişi ihtiva eden orijinal mihrabın etrafı, 55 cm. eninde bir profilasyon ile çerçevelenmiştir (Şekil 1). içteki ve dışcaki nişlerin köşeleri, başlıkları kum saati motifini hatırlatan, tek ve çift makara biçiminde^^, silindirik sütûnçelerle süslenmiştir. Her iki nişin mukamaslı kavsaralarla örtülü olduğu ve bu kav-saralann kemerleri ile kenarlar arasında kalan köşeliklerin kabartma daire ve profillerle süslendiği görülmekte­dir (Resim 3,4,5). Bütünüyle çok yalın bir ifadeye sahip olan bu alçı mihrapta, içbükey profilli çerçeve kuşağı­nın kabartma bir yazı ile süslendiği ele geçen parçalanndan anlaşılmaktadır. Ancak, yine Konya'da Selçuklu devrinden kalma Tahir ile Zühre ve Karaaslan Mescitlerinin mihraplarında görüldüğü gibi, eski mihrabın üst kısımda yer yer çini kullanılmış olduğu, hatta araştınnalarda ele geçen altıgen çini kakmalı bazı parçaların (Resim 1) bu kısma ait bulunduğu düşünülebilir. Klâsik Osmanlı döneminin görüntüsünü vermekle biriikte, iti-nasız, hatta hatalı kompozisyon ve işçiliği dolayısıyla yüzyılımızda yapıldığı anlaşılan mukamaslı muhdes kav-sara aynen muhafaza edildiğinden, alçı mihrabın üst kısmının orijinal şekli hakkında şimdilik birşey söylene-memektedir (Resim 5). Hoca Hasan Mescidi ile biriikte yine Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore ettirilen XIlI-XIV.yüz-yıl eserlerinden ^''Zenburî Mescidi'nde de, Selçuklu devrinin alçı süslemeleri hakkmda bilgi veren yeni buluntu­lara rastlanmıştır. Bu mescitte de, sonradan dolarak yükselen zeminin (Resim 6) orijinal kotunu tesbit amacıy­la yapılan sondajlarda, yaklaşık 80 cm.lik bir dolgu tabakasının içinde eski mihrabına ait olduğunu tahmin et­tiğimiz sütûnçe, çerçeve bordürü gibi bazı alçı parçalar ele geçirilmiştir (Resim 7). Ancak bugünkü mihrabın altında veya gerisinde kalmış herhangi bir insitu parçaya rastlanamamıştır. Fakat mihrabın iki yanında, kıble duvan boyunca uzanan 20 cm.yüksekliğindeki alçı kaplamalı tuğla sekiler en ilginç buluntu olmuştur. Yanya-na dilimli kemerler içinde biribirine ulanarak tekrarlanan rumîlerden oluşan bu kabartma alçı dekorasyon (Re­sim 8). Anadolu Selçuklu sanatında alçının kullanım yerleri hakkında yeni bilgiler edinmemizi sağlamıştır. Türkiye'deki vakıf yapılarda alçının duvar kaplaması, ya da gömme dolap nişlerinin kemer ve çerçeve­lerinde kullanıldığını gösteren örnekler çok azdır. Konya Alaaddin Köşkü ve Beyşehir Kubadabad Sarayı gibi vakıf olmayan Selçuklu devri eserleri dışında orijinal alçı dekorasyonundan bazı küçük kalıntılar ihtiva eden Konya Beyhekim, Sırçalı Mescid gibi birkaç yapıdan söz edilebilir. Beyhekim Mescidi'nin girişte güney tarafa rastlayan odasında görülen malakârî yazı bordürü^^ Sırcalı Mescid'deki mukamaslı raflar^ ̂  bunlara örnek 6. Ekrem IHakkı Ayverdi, Osmanl ı Mi'mârîsinde Çelebi ve D. Sultan Murad Devri, İstanbul 1972, s. 19, 65; Yıldız De­miriz, a.g.c., s. 153-154, 369, 413415. 7. Oktay Aslanapa, "Kazısı Tamamlandıktan Sonra Van Uhı Camii" Sanat Tarihi Yıllığı V , İstanbul 1973, s.3-6. 8. Yılmaz Önge, "Malatya Ulu Camiinde Bulunan Alçı Tezyinat", Önasya, VI, Sayi:69, Mayıs 1971, s.6-7. 9. ömür Bakırer, a.g.e., s. 174-177. 10 .Ömür Bakırer, a.g.e., s.196-198; Gönül Öney, Türk Çini Sanatı, istanbul 1976, s.33. 11. Necati Elgin, "Konya'da Hoca Hasan Camii Üzerine ", Anıt, Sayi:31, Mart 1964, s.18-20 12. Daha sonra bazı Osmanlı camilerinde de görülen bu kıble duvan sekisinin ilk örneklerine Konya'daki Selçuklu mcscidlerin-de rastlanılmaktadır. Hoca Hasan ve Sırçalı Mescid gibi bazı örneklerde bu seki çini ile kaplanırken, Zenburî Mesddinde ön yüzünün kabartma alçı motiflerle süslendiği görülmektedir. Hoca Hasan mescidinin kıble duvarı sekisinde ön yüz, dü­zensiz bir sıralama ile rumîli bir bordür ile kufî yazı şeridini ihtiva eden iki ayn desende çini ile süslenmiştir. 13. Anadolu Selçuklu eserleri arasında ender rastlanan bu tür sütûnçe başlıklan, Kayseri-Pınarbaşı Melik Gazi Türbesinin köşe­lerindeki sütunçelerde de görülmektedir. 14. Mehmet Önder, Mevlânâ Şehri Konya, Konya 1962,s. 117-118; I.Hakkı Konyalı, Abideleri ve Kitabeleri De Konya Tarihi, Konya 1964, s.567. 15. Yılmaz Önge, "Konya'da Belhekim Mescidi", Önasya , Sayı: 29, Ocak 1968, s.lO. 16. Anadolu'da XIH. yüzyılın bazı cami ve mescitlerinde böyle alçı duvar rafları bulunduğunu, Divriği Uhı Camii, Beyşehir Eşre-foğlu Süleyman Bey Camii gibi mabedlerde günümüze kalabilmiş örneklerden anhyoruz. 188 ft*' 3 V V,"; r f is Resim 1 Resim 2 189 .1* 'S • V a . l • /?esim 3 Kesim 4 \ ' i ' İT' Resim 5 190 Resim 6 Resim 7 Resim 8 Resim 10 Resim 9 191 Kesim 13 3^ if s; 0'. A l i s >v Resim 11 Resim 12 192 gösterilebilir. XIV-XV.yüzyıllara ait vakıf eserlerde alçı duvar süslemelerinin daha çok ve çeşitli örneklerine rastlanmaktadır. Büecik Orhan Gazi^^. Bursa Yüdmm ve Yeşü, Ankara Hacı ivaz, Isfahanı, Amasya Yörgüç Paşa, Ereğli Şeyh ŞababedcÜn Sühreverdi^^. Van Ulu Camü gibi mescid veya zaviyelerin alçı dekorasyonu bu hususta yeterli bilgi sunmaktadır. Hoca Hasan ve Zenburî Mescidlerinde gerek zeminin muhdes dolgusu içinden, gerekse duvarların muhdes sıvalan ve kaplamaları altından ortaya çıkan parça ve izler Selçuklu Mescidlerinin alçı duvar dekoras-yonlan hakkında yeni bilgiler edinmemizi sağlamıştır. Hoca Hasan Mescidinde alt pencerelerin ahşap lento-lanseviyesinde, gömme dolaplann çevreside, Zenburî Mescidinde de yine alt pencerelerin lentolan seviyesin­de görülen, eski kaplamalara ait düzgün harç izleri dikkat çekicidir. Zemin dolgulan içinden de bu izlere uy­gun ölçülerde ve üzerleri yazılı yada bitkisel dekoriu alçı kabartmalar ele geçirilmiştir. Türk mimarimde alçı, taş, çini ve ahşap malzemenin yanı sıra binaların fevkanî pencerelerindeki ka­feslerin yapımında kullanılmıştır. Selçuklu devrindeki camlı alçı kafeslere ait bazı parçalann Kubadabad Sarayı kazdannda ele geçmesi, Konya Karatayî ve Karaarslan Mescidlerinin pencerelerinde de böyle kafeslerin varlı­ğını gösteren harç izlerine rastlanmasına rağmen, bunların şekli ve gerçekten camlı olup olmadıklan hakkın­da kesin bilgimiz yoktu. Hemekadar Tokat'ta Gök Medresenin eyvanındaki fevkani pencerede bir alçı kafesin varügı kabartma çerçeve dekorasyonundan anlaşılmakta ise de, sonradan pencere boşluğunun doldurulup sı­vanması yüzünden içindeki kafesin kompozisyonu hakkında bir fikir edinilemiyordu. Hoca Hasan Mescidi'nin muhdes zemin dolgusu içinde, yapıya ait olduğu anlaşılan camlı ve camsız alçı pencere kafeslerinin parçalan-na rastlanması bu bakımdan önemli bir olay olmuştur. Birleştirilebilen bazı parçalar sayesinde, ele geçen bu alçı kafeslerden ikisinin, büyük bir ihtimalle mihrap duvanndaki alt pencerelerin aynalıklanna ait olduğu, ölçü-lerindeki uyum ile zengin dekorasyonlarına bakılarak söylenebilir^^. Kafeslerden birincisi, rumî dolgu üzerine labartma bir yazı bordürünü ihtiva eden 9 cm. kalınlığında ve 6 cm. eninde içbükey profilli bir çerçeveyle süslenmiştir (Resim 9-10). Bunun içinde de 2 cm. kalınlığında geometrik kompoasyonlu bir kafesin bulundu­ğu, kabnblanndan anlaşılmaktadır. Ancak mevcut parçalar birleştirilemed^inden bu geometrik kafesin kom-poasyOT şekli ve camlı olup olmadığı kestirilememektedir. Diğer pencere kafesi de, tam olarak birleştirileme-yen birkaç parça haünde olmakla beraber, iki büyük parça sayesinde orijinal şekli tesbit edilebilmiştir (Resim 11, Şekil 2). Bu kafes panosunun da etrafı aynı ölçülerde bir i^ükey profil şeridi ile çerçevelenmiş; ancak bu şeridin ve ortasındaki tabla kısmmın üzeri daha farklı bir yazı ve geometrik örgü ile süslenmiştir (Resim 12). Tabla kafesinin kompozisyonu, içlerinde altı dilimli rozet şeklinde boşluklar bulunan altıgenlerden ibaret bir petek örgüsünden ibarettir. Altıgenlerin kenarlan ve iç köşeleri kabartma nokta ve zincir motifleriyle bezen­miştir. Bu kafes panosunun arka kısmı da fevkalâde ilgi çekicidir. Rozet şeklindeki boşluklann çevresinde 15 cm. çapmda dayirevî bir çukurluk oluşturulmuş ve buraya 0.5 mm. kalınlığında, açık kızıl kahve renkli döv­me cam plaklar alçı ile tesbit edilmiştir (Resim 13). Bu, bildiğimiz kadarı ile bir vakıf abidede bulunmuş en eski camlı aiçı kafes örneğidir. Söz konusu fevkanî pencerelerde, duvar kalınlığı dolayısıyla biri dışta, diğeri içte ol­mak üzere iki kafes bulunduğu, boşluk içindeki harç izlerinden ve kalıntılanndan anlaşılmaktadır. Bu durum­da, daha geç devirlerin uygulamalarına bakılarak boş kafesi tabbnın dış yüzde, camlı taUanın da iç yüzde yer aklığı söylenebilir. Küçük boyutiu alçı panolar için herhangi bir takviyeye ihtiyaç kalmadan, panonun önceden hazuîanmış bir kalıba döküm suretiyle imâl edilip, alçı harçla pencere boşluğuna yerleştirildiği, harç üzerinde kalan kemer tuğlalarının izlerinden anlaşılmaktadır. Daha büyük ölçüde pencere boşlukları için ise, alçı pano-lann ahşap çerçeveler içine yerleştirildiği, hattâ bu çerçevelerin yer yer ahşap kayıtlarla desteklendiği bilin-mektedir.20 Bildirimizin konusunu Vakıfların Konya'da gerçekleştirdiği restorasyonlardan faydalanarak tesbit ettik. Bir kısmı halen devam eden bu restorasyonlarda, onarım öncesi araştırma ve sondajların ne kadar önemli ol­duğu bir kere daha ortaya çıktı. Nitekim gerek Hoca Hasan ve gerekse Zenburî Mescidlerinde vakıfların tek­nik elemanlarının gösterdiği anlayış ve hessasiyet ile Konya Selçuk Üniversitesi elemanlarının bilimsel katkıla-n sayesinde Türk Sariat ve Mimarlık Tarihi açısından son derece değerli bazı buluntular hasara uğramadan ele geçirilmiş ve mahallî müzede korunma altına alınmıştır. Bu vesile ile Vakıflar Genel Müdürlüğünün değerli idarecileri ile teknik elemanlarına, özellikle Uzman Teknisyen Yusuf Erdoğan'a huzurlarınızda bir kere daha teşekkür etmek isterim. 17. Ekrem HaWo ayverdi. O s m a ı ü ı M i ' m â n s i n i n İDc Devri, İstanbul 1966. s.38; Yıldır Demiriz, a.g.e., 234-235. 18. EDiez.O.Aslanapa-M.M.Koman, a.g.c, s. 115: Beyhan Karamağaralı. "Ereğli Şeyh Şihâbü'd-din Sühreverdî KOlliycsi Kazı­sı", V n . Vakıf Haftas ı Kitabı Vakıf Mevzuatının Aksayan Yönleri. Kıbns Vakıf ldare.m C-alışmalan ve Türk Vakıf Medeni­yetinde Vakıf Eski Eserlerinin Restorasyonu Seminerleri (Ankara 5-7 Aralık 1989) Ankara 1990, s. 156. 19. Sonralan Osmanh cami ve mescitlerinde de görülen ve kıble yönüne rastlayan mimarî elemanların, diğer yönlerdcki ben­zerlerinden daha çok süslenmesi geleneğinin Selçuklularda da mevcut olduğu anlaşılmaktadır. 20. Türk mimarîsinde pencereler, ışıklıklar, tabiiî ve sunî aydınlatma detaylan hakkında karşılaştırmalı ve toplu bir araştırmanın yapılmamış olması büyük bir eksikliktir. Bakınız:: ömür Bakırer "Vakıf Yapılann Pencerelerindeki Dışbkve İçliklerin Onanmından Kaynaklanan Sorunlar", V I I . Vakıf Haftas ı K i U b ı , s 329-341. 193 f-ffnnii //s •k.-.-^-Â E I I 1 Se/cı7;2 194 5S 5S S i w ) T: (2 0 i 0 0 e S2 s© 6Z ( S S2 S ı S5 55 (5 ^ 7 oj İ p ] 0 0 i Ip] ol i i i 55 27. 2S 53 e s S7. 5S S3 S5 s ; 5 2 22 .(3 I) ol 0 fi 0 >x<c 0 0 0 [o7| m 51 e s S3 2 ^ S2 S5 e s S5 0 ® e s Si Sİ 5© İ S i[o j 25 cm — I Y Ö Şekil: 2 195 

Konya'da Yeni Bulunan Alçı Süslemeler

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11352/963/%c3%96nge.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Konya'da Yeni Bulunan Alçı Süslemeler

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University