Çakır, Müjgan

English

DSpace@FSM Vakif University

ilmi Ara�t1rmalar 8, istanbul 1999 KUTBU'N-NAYI OSMAN DEDE'NiN �iiRLERi Mlijgan <;AKIR* Galata Mevlevihanesi �eyhlerinden Nayi Osman Dede 5zellikle �iir ve mfisi­ki sahalarmda, devrinin tamnm1� simalarmdand1r. 1063/1652'de dogan Osman De­de, St.ileymaniye DarO��ifasi ba� hademelerinden Hac1 ibrahim Efendinin ogludur.l HOseyin Ayvansarayi, Tercilmetil'l-Me�ayih'ta onun Gelibolu'dan geldigini bildiri­yorsa da diger tezkirelerde b5yle bir bilgi mevcut degildir. Safayi, Salim, Sak1p Mustafa Dede, MOstakimzade SO!eyman Sadettin, Esrar Dede, Tevfik, Fatin Davut, Ali Enver onun istanbul'lu oldugunu belirtirler, hatta Salim ile Tevfik "�eyh Veta kurbmda" dogduguna i�aret ederler. Nayi, Nefeszade ismail Efendiden ve Gavsi Ahmed Dededen hat dersleri alm1�2, Kulekapist, bilinen ad1yla Galata Mevlevihanesi �eyhi olan Gavsi Ahmed Dedeye intisap etmi�3 ve Gavsl Dedenin ktZI Hatice Hammla evlenerek �eyhiyle ailevi miinasebet kurmu�tur.4 Gavsi Dede I 08311 672'den itibaren yirmi altJ ytl Galata Mevlevihanesinde �eyhlik yaparken Osman Dede de 1091/1680'de ney iiflemedeki mahareti dolayistyla bu �eyhin ya­nmda neyzenb�thk g5revine getirilmi�tir.5 Mevlana'mn kendisine neyzenba�I tayin ettigi Hamza Dededen sonra ilk kez "Kutbu'n-nayl" iinvamm alacak derecede mOstesna bir neyzen olan Osman Dede6 , Gavsi Dedenin oliimiinden sonra, 110911698'de , Konya �elebisinin izniyle zaviyeye �eyh tayin edilmi�tir.7 Burada uzun sOre vazifesini ifa eden Osman Dede 1142/1729'da vefat etmi� ve aym Mevlevihanede bulunan Ankaravl tiirbesine defn olunmu�tur. 8 EbUzziya Tevfik, Osman Dedenin 51Um0ne "irtihal-i a�tk" ( 1142/1729) tarihini dU�UrmU�tUr. Nazlr ise * Yard. Dot;. Dr., Do�u Akdeniz Oniversitesi Fen ve Edebiyat Fakiiltesi. MUstakimzade Silleyman Sadeddin Efendi , Tuhfe-i Hattdtin , ist. Devlet Matbaas1 , 1st. 1928 , s. 297. 3 Salim, Tezk1re, SUieymaniye Ktp., Esad Ef. Bot. , nu. 3872 , yk. 152a. 4 Seyyid Salim Ahmed Dede , Mecmudtu't-Tevdrihu'I-Mevlevtyye , Siileymaniye Ktp. , Yazma Bag1�lar Bol., nu. 1462, yk. 80a. S Salim , age., yk. 152a. 6 Cemaleddin Server Revnako�lu, "Kutb-1 Nayi Seyh Osman Dede ve "Mi'raciyye'si", Yem Tarih DilnyasJDergisi , 17Nisan 1954,C.II,S.I5,s.616. 7 Seyyid Salim Ahmed Dede, age., yk. 80a. 8 Age. 308 "Hazret-i Gavsi Efendi menzilin tutmuş iken 'Azm-i adn edüp dedi alıbaba unutman beni Cevheri tarihidir anın Nazira sad diriğ 'Adne gitdi 'asr kutbı M evievi 'Osman Dede" MÜJGAN ÇAKIR şeklindeki tarih kıt'asında Nayi Osman Dedenin vefat ettigini belirtmiştir.9Nitekim, Tahirü'I-Mevlevl'nin "Manzume-i Mi'n1c"ıo adlı eserinde yer alan aşagıdaki şiirde hem Nayl Osman Dedenin ölümüne tarih düşürülmüş hem de yerine oglu Abdülbakl'nin geçtigi belirtilmiştir: Küçük bir tekyeden Osman Efendi M evievi şeyhi Yerine oğlu Addülbaki oldu pir-i dervişlin Eder medh-i güzinin bezm-i Mevlana'da çarh urup Sema' ü zevk U şevk ile ede ukbada ol devran Olup oğlu da zatı gibi şeyh-i arif ü kamil Bu tekyegahta pir olup ola hem mürşid-i devran Dem ü evkatını ism-i celal-i Hakk'a sarf edip Nazargah-ı safa olup cinanı eylese seyran Olunca canişini oğlu menkut ile dediler "Değişti devr-i baki ile faniyi Dede Osman" (1142) Yukarıdaki tarihierin dışında Seyyid Vehbi'nin de Nayl Osman Dedenin ö-lümü üzerine yazdıgı bir tarih kıt' ası vardır. I I Nayl Osman Dedenin Hatice Hanımdan Sırri Abdilibaki adlı bir oglu ile Saide adlı bir kızı olmuş, Sırri Abdilibaki babasının ölümünden sonra onun yerine şeyhlik yapmıştır.I2osman Dedenin kızının, Yenikapı Mevlevlhanesi şeyhi Ebubekir Dededen olan çocukları Abdülbakl Nasır Dede, Ali Nutki Dede, Abdurrahim Künhl Dede de tanınmış musiklşinaslardandır. Nayl Osman Dedenin Rabt-ı Ta'birat-ı Mı1sikll3 ve Risale-i Edvar I4isimli musiki nazariyatma dair iki eserinin yanında, Mi'rac-name15 (meşhur adıyla Mi'raciye) , Makalat-t Hazret-i Şems 16, Ravzatü'l-i'caz fı mu'cizati'l-mümtaz 17 isimli eserleri ve sayısı yirmiyi aşan besteleri vardır. 18 9 Sadeddin Nüzhet Ergun, Tıirk Müsikisi Anto/ojisi, İst. 1943, C. I, s. 152. 10 Tahirü'I-Mevlevi, Manzüme-i Mi'rdc, Tahir Dede Ktp. Kitaplarından, İst. (tarihsiz). I I Sadeddin Nüzhet Ergun, age., s. 152. 12 Esrar Dede, Tezkire-i Şuard-yı Mevleviyye, Süleymaniye Ktp., Halet Ef. Böl., nu. 109, yk. I 12a. 13 Fares Hariri-Onur Akdoğu, Ndyi Osman Dede ve Ra bt-ı Ta'birdt-ı Müsiki, İzmir I 992. 14 Nayi Osman Dede, Risdle-i Edvdr, Süleymaniye Ktp., Rşd. Böl., nu. 1059/5, yk. 8Ib-87b. 15 Metin Akar, "Nayi Osman Dede ve Mi'raciyyesi". lll. Milletler Arası Türkoloji Kongresi, İst. 1 979; Metin Akar, Türk Edebiyatında Manzum Mi'rdc-ndmeler, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ank. 1987, s. 173-175. 16 Nayi Osman Dedenin böyle bir eseri elimizde mevcut değilse de BursalıMehmet Tahir, Osmanlı Müellıjleri , Meral Yay., İst. 1972, C. Il, s. 270-27l'de ve Esrar Dede, Tezkire-i Şuara-yı KUTBU'N-NA YI OSMAN D ED E 'NİN ŞİİRLERİ 309 Nayi Osman Dede, devrinde ve daha sonra yazılmış tezkirelerin neredeyse tamamında, ismine tesadüf ettiğimiz şöhretli bir şair ve musikişinastır. Özellikle Salim, Esrar Dede, Fatin Davut, Ali Enver, Safayi, Hüseyin Ayvansarayi, MOstakimzade Süleyman Saadettİn gibi yazarların tezkirelerinde ondan övgüyle bahsedilir ve eserleriyle şiirlerinden alıntılar yapılır. Salim onun için "Ol gürfih-ı pür-fütfıh-ile şeyh demege layık hem şeyh hem derviş ve hem sadık u halCık ü pür-ma'iirif melek-sıfat bir zat-ı agah ü 'arif olup alem-i dünyada zir-i süm-i pay-ı reftiirında bir mfır dil-gir ve yed ü lisiinından efriid-ı aferineden bir ferd rencide-zamir olmayup meclis-i şerifleriyle her müşerref olan sohbetine tirifte ve remide-dil ve zat-ı 'alileri ile hem-ülfet olana hezar ve cümle teselli-i hatır olmak emr-i mukarrerdür. nı9 ifadelerini kullanır. Safayi ise "Bfıstan-ı fünfın-ı ma'ariftln serv-i ser-efriizı gülistan-ı bezm-i letii'iftln hezar-ı nagme-perdiizı hala Galata Mevlevi-hanesi şeyhi 'Osman Dede Efendidür"20 diyerek Nayi Osman Dedeyi medheder. MOstakimzade Süleyman Saadettİn "Merhum 'Osman Dedenün şi'r ü. inşa tarafı dahı sii'ir fezii'il ü ma'iirifi gibi müsellem olmagla niçe asiir-ı hisyara muvaffak olmış idi"2ı şeklindeki ifadeleriyle Osman Dedenin iyi bir şair ve nasir olduğunu belirtir. Nayi Osman Dede özellikle mesnevi nazım şeklinde başarılı olmuş bir şair­dir. Onun Ravzatü'l-i'ciiz fı mu'cizati'l-mümtiiz isimli , peygamberlerin yaklaşık yüz kırk mucizesinden bahseden mesnevisi ile yine kendisinin yazıp bestelediği Mi'riic-name'si, İslami edebiyatın en güzel örneklerinden sayılabilir. Mesnevisi Ravzatü'l-i'ciiz'da Bende-i dirin-i Şeh-i ma'nevi Nayi-i Osman Dede el-Mevlevi şeklindeki beyitinde tam olarak ismini ve Mevlevi olduğunu belirten Osman Dede, Mi'riic-name'sinde "Derviş Osman" adını kullanmaktadır: Ba-hak-ı Ahmed Muhammed Mustafa Derviş Osman'a dahı eyle 'ata Osman Dedenin elimizde bulunan beşi tam ve birisi eksik olan şiirlerinin, tam olanlarında "Niiyi" malılasını kullandığım görüyoruz. Nitekim Sakıp Mustafa Dede, "Nisbet-i ney-i zamanlarında gı1ya kendülere mahsus olmagla "Nayi" şöhre­tiyle med'uvv ve makta'-ı eş'ar-ı dil-pezirlerinde mahlasları olup kendülere fi'z-zahir ve'l-biitın hüner-i merkfım sermaye-i 'ayş-ı hoş u sebeb-i kUşad-kar olmuş-Mevleviyye, Mevlana MUzesi ihtisas Ktp., nu. ı502 haşiyede Nayi Osman Dedeye ait böyle bir e-serin bulundu~u kayıtlıdır. ı 7 MUjgan Çakır, Ndyi Osman Dede, Hayatı , Sanatı, Eserlerı ve "Ravzatıi'l-i'cdz fi mu'cizdti'l-mumtdz"ı, M. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İst. 1998. ı8 Yılmaz Öztuna, Türk Müsikisi Ansiklopedisi, İst. ı969, C. ll, s. ı25. 19 Salim, age., yk. ı 52a. 20 Safayi, Tezkıre, Süleymaniye Ktp., Esad Efendi Böl., nu. 2549, yk. 380a. 2ı Age., s. 297. 310 MÜJGAN ÇAKIR tur."22 ve Fatin Davut, "Neyzenlik fenninde mahareti olmak mUlasebesiyle "Nt\yi" mahlası kendüye mu'cib-i şöhret olmuştur" gibi ifadelerinde Osman Dedenin bu mahlasla şiirler yazdığından bahsederler. Mesnevilerinde peygamberlerin mucizelerini halka aktarmak, dua kazanmak, Allah'a ve Hz.Muhammed'e yakın olmak amacında olan Osman Dede , bu amaçla-rını Mi'rac-name'sinde, "Her kim eylerse Muhammed vasfını 'Akıbet mahmud eder Hakk ismini" "Lik ircii eylerem her emcede Fatiha'yla yad ola 'Osman Dede" şeklindeki beyitlerle , Ravzatü'l-i'caz'ındaysa, "Kasdum o Sultan'a takarrüb hernan Can ile canana karin ola can" ifadeleriyle belirtmiştir. Bir Mevlevi şeyhi olan Nayl, şiirlerinde kendisini "derviş-i fakir" olarak va-sıflandırır ve zahidlere de takılınadan edemez: Anlamazsın nagme-i zevk-i meyi sen zahida Mest iken Nayi anı anlar bilür bilmezlenür Nayi Osman Dedenin tezkirelerde tesadüf ettiğimiz altı şiirini incelediğimiz­de,bu şiirlerde onun iyi bir şair görünümünde olduğunu söyleyebiliriz. Mesnevile-rinde halk için eser veren, tasannCıdan uzak , sade dilli bir Nayi karşımıza çıkarken, şiirlerinde Osman Dede tam bir Klasik Türk şairi hüvviyetine bürünmektedir. Bu şiirin meşhur temsilcilerinden Neşati'ye yazmış olduğu nazire23 , onun bu sahadaki yeteneğini kanıtlayıcı niteliktedir. Bu nazirede onun Mevlevi şahsiyetinin de ön plana çıktığını görüyoruz. Nitekim, Azadi-i gam etdi bizi gamzede-i aşk Nayi gibi biz tekye-i Munla'da nihanuz beyitinde bu açıkça görülmektedir. Nayi Osman Dede şiirlerinden anladığımız kadarıyla alçak gönüllü, samimi bir şairdir.Nitekim tezkirelerde onun için kullanılan ifadeler ile kendisi için kullan-dığı "biçare, derviş-i fakir" gibi sıfatlar da bunu kanıtlayıcı niteliktedir. veya Gel imdi N ayi-i bi-çare na-ümid olma Bu gösterişler ile ol hüma gelür görünür Gerçi derviş-i fakirem ser ü samanum yok Devlet-i şah-ı cihanbana şitabanum yok 22 Sakıp Mustafa Dede, Sefine-i Nefise, Matbaa-ı Vehbiyye, Mısır 1283, C. Il, s. 229-230. 23 Bkz. l. gazel. KUTBU'N-NA YI OSMAN DEDE'NİN ŞİİRLERİ 311 gibi beyitler, yukarıda bahsi geçen vasıfların kullanıldığı beyitlere örnek teşkil etmektedir. Osman Dedenin elimizde bir divanı mevcut değildir, ancak şiirlerine bazı tezkirelerde tesadüf edilmektedir. Onun ancak tezkirelerde rastlayabildiğimiz biri eksik beş gazeli ve rubai vezinleriyle yazılmış "Na't" başlıklı bir şiiri aşağıda ve-rilmiştir. · Mefulü 1 mefa'llü 1 mefa'llü 1 feUlün Biz çiih-ı gam-ı aşk-ı dilarada nihanuz24 Yusuf-sıfatuz raz-ı Züleyha'da nihiinuz Bezminde anun raksil e devranda kadehler Biz cür'a-keşanuz teg-i sahbiida nihiinuz Ol lem'a-ı ruhsara taleb-ger heme 'alem Biz lem'a-ı ruhsare-i zibada nihiinuz Dehri geçerüz Ka'be-i kfiyında biz amma Dil-dan temaşii için ol cada nihiinuz Şermende-i ahkam-ı kazayuz sözümüz yok Ka'il-be-rızayuz der-i Mevla'da nihiinuz Pertev-fiken oldukda hor-ı 'alem-i lahut Biz "la"yı koduk ma'ni-i "illa" da nihanuz Azürde olurmış bizi gördükçe o meh-ru Haküz yine hak içre kemin dada(?) nihanuz Aziidi-i gam etdi bizi gamzede-i aşk Nayi gibi biz tekye-i Munla'da nihanuz 2 Fa'ilatun 1 fa'ilatün 1 fa'ilatün 1 fa'ilün Mübtelası oldugum dilher biltir bilmezlenur25 Ser-güzeşt-i mihri ol ezber biltir bilmezlenür Pay-bUsıyla şeref-yab oldugumdan zevk eder Nüktelerle şiveler eyler bil ür bilmezlenür Kendi çok cevr etdügünden gayrı ol nahl-i safii Ta'n-ı agyiirı dahı ekser biltir bilmezlenür Yalınız çeşm[i] degUI sahba vu saki cam-ı la'l Leblerin rengi mey-i ahmer bil ür bilmez) en ür Anlamazsın nagme-i zevk-i meyi sen ziihida Mest iken Nayi anı anlar bil ür bilmezlenür 24 Gazelin tamamı Esrar Dede, age., yk. I 13a'da bulunmaktadır. 1., 2., 8. beyideri Ali Enver , Sema-heine-ı Edeb, Alem Matbaası, İst. 1309, s. 235'te mevcuttur. 25 Bu gazel, Salim, age. , yk. 152b; Esrar Dede, age., yk. I 12b; Fatin Davut, Hdtimetü'l-eş'dr, İst. 1271, s.296'da mevcuttur. Ali Enver, age., s. 235'teyse gazelin ilk iki beyiti bulunmaktadır. 312 3 Mefii'ilün 1 fe'iliitün 1 mefii'ilün 1 fe' il ün Kaçan ki meh-revişüm pür-ziyii gelür görinür26 Derfina di d eye neşv ü nemii gel ür görinür Ne canibe nazarum eylese mürfir u 'ubfir H ayiitüm e o per! rfi-nüma gel ür görinür Gidermigfişe-i nezzareden [sen] insiif et Ki her nazarda o meh-rfi ziya gelür görinür Gelür gider görinür sureta veli ma'na Çü mihr ü miih sabah u mesii gel ür görinür Tahammül etse temaşii-yı rfiy-ı yiire nazar Ne denli zahir olur müdde'ii gelür görinür Hezar niiz ile bir kerre eylese teşrif Heziir niişi hezar aşinii gel ür görinür Gel imdi N ayi-i bi-çare na-ümid olma Bu gösterişler ile ol hüma gelür görinür 27 4 Fe'iliitün 1 fe'ilatün 1 fe'ilatün 1 fe' il ün Gerçi derviş-i fakirem ser ü saman um yok28 Devlet-i şiih-ı cihanbana şitabanum yok Künc-i külhan bana ciiy oldı ise 'alemdir Gayrı masnil'-ı Huda seyre gülistiinum yok Dehenünle bana va'd etmege va'd etmişsün Deme yok yerlere va'd eyleme sultiinum yok Canuma ciin ile kasd eyler [o] ağyar ben üm Cana ahviilümi arz eylemege canum yok Ney gibi nale VÜ ah eylernede giryanarn Şeh-suvarum deme Nayi gibi niilanum yok29 26 Bu gazel yalnızca Safayi, age., yk. 38la'da bulunmaktadır. 27 18. yy. da yaşayan Arpaeminizade Sami'nin, "Dile kavatil-i aşk-ı Huda gelir görünür Gubar-ı sürme-i savt u sada gelir görünür" MÜJGAN ÇAKIR matlaıyla başlayan gazeli, Nayi Osman Dedenin gazeliyle birbirlerine naziredir. Fakat kaynaklar-da hangisinin diğerine nazire olduğuna dair bir bilgi yoktur. 28 Gazel, Safayi, age., yk. 381a'da bulunmaktadır. 29 Bu gazel Taştıcalı Yahya'nın, "Dağlar toldı tenüm vuslata imkanuro yok Kaldum ayakda kara başuma derman um yok" matlah gazeline vezin, kafi ye ve üslup bakımından benzemektedir. KUTBU'N-NA Yi OSMAN DEDE'NİN ŞİİRLERİ 5 Fa'ilatun 1 fa'ilatün 1 fa'ilatün 1 ia'ilün Aşık-ı Hak "irci'i " emriyle me'mür olmadan30 Anlamışdı Hakk'ı Hak nürıyla mestiir olmadan Çünki takdirat imiş ancak zuhiir iden hernan Pes "Ene'I-Hak" dimedi Mansur makdür olmadan N ayi-i biçare bir sevda ile olmış harab3 ı 6 Ey pak-nijad u pak-dil u nur-ı pak32 Hayran seni derk etmede 'akl u idrak Hoş zahir eder hakikatİn rütbesini "Levlake levlake lema halaktU'l-eflak" 313 30 Şiirin ilk iki beyiti Esrar Dede, age. , yk. I 13a'da, matlaı ve maktaının sadece ilk mısraı Hüseyin Ayvansarayi, Tercitmetit'I-Meşliyıh, Süleymaniye Ktp., Esad Ef. Böl., nu. 1375, yk. 27b'de mev-cuttur. 3 I Hüseyin Ayvansarayi, age. de bu gazelin Şeyh Ahmed Şemsi Sivasi'ye nazire olduğu kayıtlıdır. 32 Rubai vezinleriyle yazılmış olan bu "na't" Safayi, age., yk. 380b'de bulunmaktadır. 

Kutbu'n-Nayi Osman Dede'nin Şiirleri

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11352/952/%c3%87ak%c4%b1r.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Kutbu'n-Nayi Osman Dede'nin Şiirleri

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University