Aslan, Sema

English

DSpace@FSM Vakif University

iLMi ARAŞTIRMALAR, Sayı18, 2004, 151-161 Talat Tekin, Irk Bitig, Eski Uygurca Fal Kitabı, Editörler: Nurettin Demir-Emine Yıl­maz, Öncu Kitap, Ankara 2004, 127 sayfa. Eski Uygur Türkçesi ile yazılmış bir fal Kitabı olan Irk Bitig, "Türk Dili Tarihi'nin Temel Sorunları" adlı yayın dizisinin ilk yayını olarak Öncü Kitap tarafından basıldı. Kitap Sunuş (6), Önsöz (7), Kısaltınalar (ll), Giriş (13), Metin (18-26), Çeviri (27-34), Açık­lamalar (35-48), Sözlük (49-64), Kaynakça (65-66) ve Tıpkıbasım (67-127) bölümlerinden oluşmaktadır. Doğu Türkistan'daki Bin Buda ınağaralarının el yazmaları deposunda bulunan ve bu-gün tek nüshası British Müzesi yazınalar bölümünde yer alan Irk Bitig, Türk Runik yazısı ile kitap biçiminde yazılmış tek eserdir. Irk Bitig'de 65 tane falın bulunduğu 104 sayfalık Türkçe metnin yanı sıra, önceden boş olan sayfalara sonradan yazıldığı anlaşılan Çince yazılar ve son iki sayfasında kırmızı mürekkeple yazılmış bir kolofon bulunmaktadır. Irk Bitig'in yazılış tarihi kesin olarak bilinmemekle beraber; Talat Tekin ve Mareel Erdal gibi araştırmacılar, metnin dil ve yazım özelliklerinden yola çıkılarak 9. yüzyılın başlarında yazılmış olabileceğini tahmin edilmektedir (s. 15). J. Hamilton, 1973'te Turcica VII'de yayınladığı "Le colophon de I'Irk Bitig" adlı çalışmasında, Irk Bitig'in sonunda bulunan kolofondan hareketle, eserin genç bir mürid tarafından ağabeyi Sangun İtaçuk için yazılmış olduğunu tespit etmiştir (s. 15). Irk Bitig'in önsöz bölümündeki açıklamalardan hareketle eldeki yayının, Tekin'in 1993 yılında Turcologica dizisinde Irk Bitig: The Book of Omens adıyla yayınladığı çalışmasının bire bir Türkçeye çevirisi olmadığı anlaşılmaktadır. Yazarının da belirttiği gibi bu yeni yayın, 1993 yılındaki İngilizce yayını esas almakla birlikte bir takım değişiklikleri ve düzeltmeleri de içermektedir. Bu baskıda, İngilizce yayında görülen bazı dizgi yanlışlıkları ve alfabetik sıralamada görülen aksaklıklar giderilmiş; sözlük bölümünde eksik olan madde başları eklenmiş, yazım yanlışianna dair açıklayıcı bölüm genişletilmiş ve daha önceki yayında olmayan kısaltınalar bölümü çalışmaya dahil edilmiştir. Çalışınanın Giriş bölümünde Irk Bitig'in genel özellikleri, kim için ve hangi tarihlerde yazıldığı hakkında bilgi verilmiş ve eldeki yayma kadar Irk Bitig üzerinde yapılmış olan çalışınalar genel hatları ile anlatılarak değerlendirilmiştir. Giriş bölümünden edindiğimiz bilgilere göre Irk Bitig üzerine yapılan ilk çalışma V. Thoınsen tarafından 1912 yılında Journal of Royal Asiatic Societ)l'de yayımlanmıştır. Thomsen'in bu çalışınası Irk Bitig'in yazı çeviriınini, İngilizce çevirisini ve bazı sorunlu sözcüklere dair açıklayıcı notları içer-mektedir (s. 14). Thomsen'in çalışmasında yanlış anlaşılmış ve yanlış anlamlandırılmış sözcüklerin bir kısmı kitabın bu bölümde ömeklendirilerek Tekin tarafından düzeltilmiştir. Irk Bitig'le ilgili diğer çalışmalarda görülen yanlış okuma ve anlamlandırmalara dair detaylı göndermelerse çalışmanın ilerleyen bölümlerinde, "açıklamalar" başlığı altında yapılacak­tır. Thomsen'dan sonra H. Namık Orkun tarafından Eski Türk Yazılları'nın 2. cildinde ve Malov tarafından 1951 yılında Pamyatniki Drevnetyurskoy pis 'mennosti adıyla Mosk-ova'da yayınlanan Irk Bitig'e dair iki çalışına ise, Thoınsen'in yaptığı ilk yayının yazar-larınca kendi dillerine çevrisinden başka bir şey olmadığı gerekçesiyle Talat Tekin tarafın­dan eleştirilmiştir (s.14). Yukarıda adı geçen üç yayından sonra, Irk Bitig'in çözüınlemneıniş ve sorunlu bölüm-lerine dair Sir Gerhard Clauson ve Mareel Erdal tarafından on altı yıl arayla iki makale yayınlanmıştır. Clauson'un Notes on the Irk Bitig (UAJb. 1961: 218-225) ve Mareel Er-© GÖKKUBBE. istanbul 2004 152 iLMi ARAŞTIRMALAR dal'ın Irk Bitig Uzerine Yeni Notlar (Belleten 1977: 87-119) adlı makaleleri, Irk Bitig'in metni üzerinde önemli düzeltmeler içermektedir. Bu iki makalenin ardından Turcica IV'te (1973), James Hamilton'un Le colophon de J'lrq Bitig adlı çalışması yayınlanmıştır. Bu çalışmanın, Irk Bitig'in kim tarafından ve kime ithafen yazıldığı sorularına, fal kitabının kolofon bölümünden hareketle cevap aradığını yukarıda belirtmiştik. Talat Tekin'in kendi çalışmasından önce zikrettiği ve önemli gördüğü son çalışma ise 1984'te İkeda tarafından "The Irk Bitig, an Ancient Turkic Book ofDivina-tion" adıyla The Bul! etin of International Institute for Linguistic Sciences, Kyoto Sangyo University c. VI, No.l.'de yayınlanan ve metnin tümünün ele alınıp incelendiği çalışmadır (s. 15). Bu çalışmayı Talat Tekin'in "Irk Bitig: The Book of Omens" adıyla 1993 (Harras-sowitz Verlag: Wiesbaden) yılında yayınladığı ve tanıttığımız çalışmaya da esas oluşturan yayını takip etmiştir. Bu bölümde değinilmese de, A. Bican Ercilasun'un Büyük Türk Klasikleri 'nin I. cildinde Orkun ve Malov neşirleri ile Erdal'ın "Irk Bitig Üzerine Yeni Notlar" makalesinden hareketle tespit ettiği Irk Bitig metninide belirtmek gerekir. Çalışmanın giriş bölümünde Irk Bitig'in içeriği, yazısı ve yazım yaniışiarına dair ba-şlıklar da l'ıulunmaktadır. Irk Bitig'in İçeriği başlığı altında Irk Bitig'in, üç kez atılan bir zarın ya da her yüzüne birden dörde kadar dairelerin çizili olduğu dikdörtgen biçiminde bir çubuğun oluşturduğu türlü bileşimierin anlamlarını yorumlayan bir fal kitabı olduğu anla-tılmaktadır (s.l5). Tekin bu bölümde, Irk Bitig'in sanatlı bir deyişle kaleme alınmasından yola çıkarak, fal kitabının yabancı dillerden yapılmış bir çeviri değil, Türkçe yazılmış bir kitap olduğu sonucuna ulaşır (s. 15). Yazı başlığı altında Irk Bitig'de kullanılan runik grafemlerin Orhon, Uygur ve Yenisey yazıtlarında kullanılan grafemlere kıyasla gösterdiği küçük farklılıklar belirtilmiş; Yazım bölümünde ise metindeki ünlü uzunluklarının gösterimi üzerinde durulmuştur. Yazım Yanlışlıkları başlıklı bölümde, Irk Bitig'deki çeşitli fallarda gözlenen yazım yanlışlıkları tespit edilmiştir. Örneğin 9. ırkta kodmaduk 'kalmamış' yerine kodmuk, 12. ırkta karı 'yaşlı' yerine kara yazılmıştır. Tekin'in bu yanlışlıklardan yola çı­karak ileri sürdüğü dikkate değer görüşü, Irk Bitig'in büyük olasılıkla Uygur alfabesi ile yazılmış bir nüshadan istinsah edilmiş olduğudur (s.17). Söz konusu yazım yanlışlıkları, çalışmanın metin kısmında, eksik seslerin parantez içinde tamamlanabileceği durumlar dışında, doğru okuma biçimleriyle değiştirilerek düzeltilmiştir. Çalışmanın Metin bölümünde 65 tane fal metni ve her bir falın üstünde, zarın göster-diği sayıları temsil eden daireler bulunmaktadır. Falların sonunda iyidir (edgü ol) ve katudur (yablak ol) gibi ibareler vardır. Bazı fallardan sonra ise anyıg edgü ol ya da anyıg yablak ol gibi pekiştirilıniş ifadeler bulunmaktadır. Fal metinlerinde at, kuzgun, deve, huthut kuşu, tarla kuşu, ökitz, koyun, kaplan, şahin, karınca, tavşan, geyik, tilki, turna kuşu, su kuşu, aygır vb. hayvan figürlerinin sıkça kullanılması yaşam biçiminin ve coğrafyanın fallarda takip edilebilen belirgin izleridir. 53. falda da, toprağa ve hayvancılığa dayalı geçim tarzının yansımaları gözlenmektedir: "Boz bulıt yorıdı, bodun üze yagdı. Kara bulıt yorıdı, kamag üze yagdı. Tarıg bişdi; yaş ot ündi; yılkıka kişike edgü boltı tir. Ança bilingler: Edgü ol." (s. 24). Boz bulut yürüdu, halk ustüne yağmur bıraktı. Ekinler olgunlaştı, taze otlar çıktı. Hay-vanlar ve insanlar için iyi oldu der. Öylece biliniz: (Bu fal) iyidir. Irklarda kötü talih, yablak ol, yabız ol, mungluk ol gibi ibarelerden başka, kamşayu umatın turur 'kıınıldayamadan duruyor' ifadesiyle de betiınlenebilmektedir. Örneğin 37. fal: "Bir karı öküzüg bilin hiçe kumursga yimiş. Kamşayu umatın turur tir. Ança bilingler: TANITMALAR 153 yablak ol.": Yaşlı bir okuzu bir karınca belini biçerek yemiş. Öküz yerinden kımıldayama­dan duruyor der. Oylece biliniz. Bu fal kotudıir. 16. fal: "Toruk at semritti. Yirin öpen yügürü barmiş. Utru yirde ogrı sookuşup tutupan minmiş. Yilinge, kudursukınga tegi yagn-pan kamşayu umatın turur tir. Ança biling: Yablak ol.": Zayifat semirdi. (Kaldığı) yerini duşunup koşarak gitmiş. Yolda karşısına bir hırsız çıkmış, (atı) tutup (üstüne) binmiş. (At htz!t koşmaktan) yelesine ve kuyruğuna kadar yara bere içinde kalmtş, kımzldayamadan duruyor, der. Oylece bilin: (Bu fal) kötitdıir. Fallarda ayrıca, kötü talihten kurtulmak için kurban kesme ( 41. fal), eve bağlılığın ö-nemi (42. fal), gördüğü zarardan ders almayanın daha kötü olacağı (49. fal) vb. inanma biçimleri ve değer yargıları da gözlenebilmektedir. Tanrı ile konuşma ya da tanrının ko-nuşması biçiminde olan fallar da vardır. Örneğin 47. falda tanrı ve insan yolda karşılaşmak­ta, 48. falda ise yol tanrısı insanlarla konuşmaktadır. Falların bir kısmı birinci, bir kısmı da üçüncü kişi tarafından anlatılmaktadır. Ancak, birinci kişi tarafından anlatılınaya başlanıp, üçüncü kişinin ağzından tamamlanan fallar da bulunmaktadır. İkinci falda anlatıcılar arasındaki değişim açıkça gözlenmektedir: "Ala atlıg yol tengri men. Yarın kiçe eşür men. Utru eki yalıg kişi oglın sokuşmiş; kişi korkmiş. "Korkma" timiş, "Kut birgey men!" timiş. Ança biling: Edgü ol.: Alaca atlı yol tanrısıyım. Sabah akşam (attmla) rahvan gidiyorum. (Bu yol tanrısı) gitler yuzlü iki insan oğluna rast-lamış. Insanoğulları korkmuş. (Yol tanrısı) Korkmayın demiş. Size kut vereceğim demiş. Oylece bilin: (Bu fal) iyidir. Fal metinleri mensur olarak yazılmıştır; ancak bazı fallarda bir birini takip eden söz-cüklerin aynı sesle başlaması, mani şiirindeki mısra başı aliterasyonunu andırır bir alıengin mensur metinlerde de yakalandığını düşündürmektedir. Örneğin 3. fal: " ... tanım tüsi takı tükemezken taluyda yatıpan tapladukumin tutar men ... "; 64. fal: " ... körüklüg kayaka konı­pan küzleyür men .. " vb. Kolofon bölümünde fal kitabının kaplan yılının ikinci ayında genç bir dindar tarafından aziz Sangun İtaçuk için yazıldığı kaydedilmektedir. Yine aynı bölümde geçen ifadeler, hayatı ve kaderi algılama açısından önemli bir mesaj vermektedir: Amtı arnrak oglanım, ança bil ing! er:. Bu Irk Bitig edgü ol. Ançıp alku kentü ülügi erklig ol.: Şimdi sevgili çocuğum, şoylece biliniz: Bu fal kitabı iyidir. Fakat (yine de) herkes kendi kaderi üzerinde gıiç sahibidir (s. 34). Metin ve metnin çevirisini takip eden "Açıklamalar" bölümünde, her bir fal için mad-deler ve alt maddeler halinde okuma, anlamlandırılma; sesbilgisi ve biçimbilgisi özellikle-rine yönelik açıklamalar bulunmaktadır. Bu bölümde ayrıca, daha önceki çalışmalarda yer alan okuma ve anlamlandırmalara ait değerlendirmeler de sunulmaktadır. Açıklamalar bölümünden sonra gramatİkal indeks biçiminde düzenlenmiş sözlük bölümü ve kaynakça yer alır. 69. ve 127. sayfalar arasında yer alan tıpkıbasım ile çalışma sonlanmaktadır. Nurettin Demir ve Emine Yılmaz'ın editörlüğünde, "Türk Dili Tarihinin Temel Sorunları" adıyla başlatılan dizinin ilk kitabı olan ve söz konusu dizinin gelecek sayıları için önemli bir referans oluşturan Irk Bitig, Eski Uygurların sadece dillerine değil kültürle-rine ve yaşam tarziarına dair ipuçları da vermekte; bu yönüyle kültür çalışmaları yapan araştırınacılara önemli veriler sunmaktadır. SemaASLAN 

Talat Tekin, Irk Bitig, Eski Uygurca Fal Kitabı

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/1541/1/Aslan.pdf

Talat Tekin, Irk Bitig, Eski Uygurca Fal Kitabı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University