Kodaman, Bayram

English

DSpace@FSM Vakif University

VAKFIN SOSYAL FONKSİYONUProf. Dr. Bayram KODAMANFırat ÜniversitesiFen - Edebiyat Fakültesi DekanıV AKFIN sosyal fonksiyonundan bahsetm eden Sn™ varlığın üç temel unsurla münasebeti üzerinde durm ak- • ' t ' 8 P1ane' 1 uta sahiP olan >nsa,ı denen dan ölümüne kadar tabiatla, toplum la ve hem kendi iç âlemivle ' L ' ^ d e ^ l l a h ' ^ l f 1 " ' l ™ '  mSan doqum un '' S ' h  n “ ’ ' ! , i t a h ' " -  b “  ™ * 1 > ' * ' İ "  tahlilinden ib J L “  Ayr . cz.  £ £ £tirreŞimdi, insanın bu üç ayrı unsurla otan m ü n î e ^ e l L r i r g r t r e î i m ^ '  to p ’UmU refah ve saadete enş l ' rPıek'1 - İnsanın tabiatla münasebeti : Bu münasehptlpr in=->nm n.»;’ j -  , , . . ,, , . t - j  .. . . ,11 uluI!dieDeu e r  insanın iktisadi meselelenm lg lendirir ve canlı hir var­lık olarak hayatım  ıdam e ettirm esi bakımından tabiatla münasebet kurması zarurettir . Bu zaruret insanın ta ­biatın bir parçası olm asından veya insanın tabiata ait olmasından ileri gelmektedir. O halde insan.n «nrevitabiat, ka^ nakiarl ^ h a f a z a  etmek, onlardan faydalanm ak,, /Kısaea .nsanla tabiat arasmdak, itt ifak, ve birliği k u f i l e n d i r m e k  ve geliştirmektir. Ru iş ilimle ve tabiat-in s a n  ittifakındaki kutsal manayı anlamakla olur. Islâm dini de hu ittifak, insani,s,n refahı için gerekli ö r ­müştür.2- İnsanın toplum la münasebeti : insan denen varlık, daima kendi nefsivle. nefsinin istekleriyle var,i egoizmiyle mücadele e t tış ı  ve on an  zap t  ü rabt alt.na alabildiği müddetçe insan olur ve insanlık mertebe-Sine,Uİıa,Şir' ‘!? . i a ve lnkllab anlayıŞ'- nefsin ve egoizmin reddinde yatar. Bugünkü dünvanm bütünkotuhıklen ferdiyetçilikten yanı sadece b e n "  düşüncesinden kaynaklanmaktadır. Halbuki İslâmiyet hertüriü egoizmi reddetm iş mal ve mülkü dahi ferdin kutsal ve mutlak hakkı savmam,s. bunlarm hepsinin Allah'a ait o lduğunu be lirtm iştir. O halde, servetin kıymeti ancak gördüğü sosyal ve hayrî hizmetlerle a ; ,  i. lür.Diğer taraftan, insan-toplum münasebetleri esas itibariyle sosyo-politik münasebetleri ihtiva etmekti >v.r. Bundan maksat, ferdin fertle, ferdin grupla, grubun gun.plarla dostluk, kardeşlik, diyalog, dayanışma, bıri.k için yaptıkları temaslardır. Bu temaslarda h iç bir fert ve grup başka bir ferdin veva grubun adına harı- : . 11 etmece, onun menfaatini çiğnem eğe hakkı yok tu r .  İslâm 'a göre bu münasebetlerde bencilliğin, sevııi-i/- liijin ve düşmanlığın yeri yoktur .  Hiç bir kimse ve grup malını, servetini, ilmini ve makamını başkalarının zararına veya sadece kendi menfaatine kullanmamalıdır, Mal. mülk, ilim ve makam şahinlerinin fakiri, cahili himayesindekileri küçümsememesi, aksine sevmesi gerekmektedir. Tersi.bir durumda mal. ilim, makam, bas- kalannın nefretini çeker,  toplum  için birer dinamit olur. Zira her türlü bencillik yıkıcıdır, damıtıcıdır. n<\.  letler ve milletler arasında da durum  başka türlü değildir . Hic hir devlet veya milletin, dünya kaynaklarım, zenginliklerini ve başka bir milletin haklarını kendi menfaatine kullanmaca hakkı vokiıır. İvi bir muslunıaıı i‘ i bakımdan antiempervalist ve antikoloniyalist olmak zorundadır. Kuva-yı Millive'nin itici gücıi va.ıi dinami"i de bu anlayışta yatmaktadır.  Mehmet Akif Ersoy 'un su mısralarında bıı fikrin en güzel ve veciz bir ifade iri buluruz:Değmesin m âbedim in  göğsüne nâ-mahrem eli Bu ezanlar ki şehâdetleri dinin temeli Ebedî yurdum un üstünde benim inlemeli.3 -  İnsanın kendisiyle ve Allah' la münasebeti : İnsan, kendisini asan İlâhi bir gücün şuuruna eristi” i müd- detçe.mükemmel bir insandır. Bıı şuura bizi götüren, insanı ic murakabeye sevkeden ve Allah'la münasebetle­rimizi düzenleyen din ve inançtır.  Bu nok tada  insan kendi kendine "Ren kimim? "a v a t ın  mânâsı nedir'.’ n nasıl yaratıldım?” değil, "Niçin yaratıld ım ?' '  sorusunu sorarak ona cevan araması gerekir. Bu ceıabı inanç yoluyle dinde bulabildiği müddetçe , insan kendi kendisiyle tutarlı ve Allah'la daha ivi bir münasebet içinde olacaktır. Dinimiz bu  münasebetlerin neler olduftunvı ve nasıl olacakını bütün yönleriyle gösterdiği iciıı tefer­ruata girmeği gereksiz görüyorum. Ancak şunu ifade edeyim ki. imanımızın n.hi tezahürü yani aynası İlahî aşk, İçtimaî tezahürü toplum a hizmettir. İ lâhî aşk. şekle karsı nılıu. maddeve karşı mânâyı ifade ederken, hizmet madde ile ruhu birleştirerek, maddeyi ulvî gayeye yöneltir.  Bu ulvî gave ise. insanın ve toplumun i<( ve dış huzurunu temin eder. İnsan ile Allah arasındaki münasebetin manası bu çerçeve içinde ele alındığı zaman önem kazanır. 95Bu kısa girişten sonra, insanın bu üç unsur ile ve özellikle toplum ve Allah la m ünasebetlerinde vakfın oynadığı veya oynayabileceği rol akla gelmektedir. Zira ilk bakışta insanın toplum la münasebeti bu dünyayı Allah'la münasebet] öbür dünyayı ilgilendirir gibi görünmektedir. Halbuki meseleye "vahdet" yani bütünlük ve birlik açısından baktığım ızda, iki âlem arasında m ânâlı bir bağın mevcudiyeti göriifiir. Nasıl k i, beden , akıl ve ruh arasında bir bütünlük, denge ve âhenk mevcutsa; yine beden aklın, akıl ruhun hizm etindeyse; tab ia t ve toplum  ile Allah arasında da bir bütünlük, denge ve âhenk söz konusudur. Yani tab ia t top lum un , top lum  Allah'ın hizmetindedir. Bu açıdan hareketle tabiatın ve toplumun bir parçası ve Allah'ın bir yaratığı o lan  f e r ­din de iki âleme ait ve iki âlemin hizmetinde olduğunu söyleyebiliriz. O halde, dinimizin de öngördüğü gibi, bir müslüman huzur ve saadeti her iki âlemde de tesis etmekle ve bu maksatla her iki âlem iç in  de h izm et v e r ­mekle mükelleftir. İşte, vakıfların rolü burada kendilğinden ortaya çıkm aktadır. 7.ira, vakıf, d inî ve asil g a y e ­siyle diinya ve âhiret arasında hizmet veren; hem maddî, hem manevî bir köprü niteliği taşım ak tad ır. Varl ık sahibi bir müslüman bu "hizmet köprüsü"nün bir başında şahsî fiil ve hareketleriyle d inî ibadetin i, öbür b a ­şında da servetiyle sosyal ibadetini yaparak; yani öbür dünyada şahsî huzurunu, bu  dünyada ise hem  kendi, hem de toplum un huzurunu tesis edebilir. Böylece, Allah’ın nezdinde dini itibarını, tonlum un nezd inde de sosyal itibarını arttırarak büyük bir sevap kazanmış olur. Demek ki, dinimiz sosyal ve d in î ibadeti e ş it tu tm a k ­ta, hatta yapılan hizmete göre, insanlığın saadetini ilgilendiren sosyal ibadeti daha da üstün tu tm ak tad ır. Ru hususa ait hadis ve sünnetlerde pek çok öm ek vardır.Vakfın, dünya ve âhiret için bu kadar önemli bir müessese olduğunu anlamak için uzun tedkiklere gerek yoktur. Bu önemi her müslüman vakfın tarifinden kolayca anlayabilir. O halde vakıf nedir?Vakıf, bir kişinin servetinin (mal, mülk, para vs.) bir kısmını toplum un dini, hayri ve sosyal ih tiyaç ların ın  giderilmesi gibi mukaddes bir gaye uğruna ve Allah'a yakın olmak nivetivle, ebediven tahsis etm ek için  y a p ­tığı akittir. Diğer bir ifadeyle, şahsi servetin bir kısmından Allah'ın mülkiyetine, tonlum un tasarrufuna veri len menkul veya gayr-i menkule vakıf denir. Bu tariflerden de anlaşılacağı üzere, vakıf, Allah'ın ku llarına, Allah rızası için sosyal bir hizm et vermek ve hizmet götürmektir. Bir fiilin vakıf ve hizm et olabilmesi iç in , o fiilin şu özellikleri taşıması gerekmektedir :1) Hizmet Allah rızası için olmalıdır.2) İnsana ve insanlığa yönelik olmalıdır.3) Kalıcı ve üretici olmalıdır.4) Hizmet karşılıksız olmalıdır ve karşılık beklenmemelidir.5) Zühd sahibinin hizmeti olmalıdır.6) Ahlâka ve adaba aykırı olmamalıdır.7) Kemiyet değil, keyfiyet yönü ağır basmalıdır.Bu özelliklere sahip ve vakıf yoluyle yapılmış bir hizmetin tonlum havatm da ifa edeceği sosyal fonksiyonların önemi şüphesiz büyük, gayesi kutsal olacaktır.Bu derece önemli ve kutsal olan vakfın sosyal fonksiyonuna gelince:Sunu ifade etmek gerekir ki, vakıf iki yönlü bir sosyal fonksiyonu yerine getirmektedir. Birincisi, vakfı yapan veya yapanlar bakımından, İkincisi de toplum yani vakıftan faydalananlar bakımından yerine getir- diiği sosyal fonksiyonlardır.Vakıf yapan açısından, vakfın yerine getirdiği sosyal fonksiyon, her şeyden önce, psikolojik yani ru h î­dir. Bilindiği üzere,dinimiz fert için iki mücadele yani iki "c ihat" öngörmüştür. Bunlardan biri "küçük cihat " tır ki, esası kâfire ve kötülüğü karşı verilen mücadeleden ibarettir. Diğeri ise, "büyük cihat "tır. Bu "büyük cihat", insanın kendi içinde bulunan nefsine, hislerine, arzularına, egoizmine karşı açm ış olduğu sürekli ve amansız mücadelenin adıdır. Dolayısıyle "büyük cihat" insanın mal, mülk, makam v.b. gibi dünya nim etlerin: sadece ve sadece kendi nefsi ve menfaati için toplama ve kullanma hırsına karşı savaş açmasıdır. Dinimiz, top lumumuz, âd e t ve an'anelerimiz nefsimize yani egoizme karşı mücadelede bize iki silah vermiştir. Bunlardan birisi inac ve iman, diğeri vakıf müessesesidir. Bu bakımdan mal ve mülk hırsını yıkacak temel silahlardan biri vakıf müessesesidir. Servetinin bir kısmını hayırlı bir işe Allah adına vakfeden bir kimse, toplum  içinde ve Allah huzurunda kendisini psikolojik olarak mesut ve bahtiyar hissedecektir. 7ira, böyle bir kimse serve­tiyle bir kapısı bu dünyaya, bir kapısı da âhirete açılan ebedî hizmet ve ebedî ibadet müessesesini kurm anın  huzur ve mut l u l uğu  içinde olacaktır. İşte, fert açısından vakfın sosyal fonksiyonu budur. ' re bu vazifeyi ger­çek âlemin bir görüntüsü olan bu dünyada yerine getirenler, psikolojik olarak, gerçek âleme ulaşabilecekleri inancına da kavuşurlar.Toplum açısından vakfın sosyal fonksiyonlarına gelince: Bunlar nâ-miitenahîdir. Bu bakımdan. biz önemli gördüğümüz bazı hususlara temas etmekle yetineceğiz). Evvelâ, vakfın sosyal müessese olması hangi hususiyetlerinden ileri gelmektedir, bunu belirtmekte fayda vardır.1) Vakıf, serveti sürekli hizmete çevirir.2) Vakıf, serveti gönüllü olarak kam ulaştırır.3) Vakıf, serveti kutsallaştırır, servete mânâ kazandırır.4) Vakıf, özel mülkiyeti m azur gösterir ve munisleştirir.5) Vakıf, serveti sosyal dayanışm anın ve yardımlaşmanın vasıtası haline getirir.fi) Vakıf, vatanın tapusunu fertlere değil, millete verir.96dedİT.Sosyal^onksiyonukld a SbudlözdlTkLUrindenS,ü e tle n ‘V]le tam *m e n ;>osyai muhtevalı b ir müessese nitelimin- tohum u ilgilendiren, h e ,  î " * -  g ö n d e r k e n ,  h *  şüphesizdaki çeşm eden kervansaraya, m escitten  biivük cam ie ma v t  ı Sorevı anlıyoruz. Dolayısıyle, yol kenarın- taneye kadar top lum un  bütün fertlerine h izm et vereb ilin  h m edreseye, handan ham am a, aşevinden has- laa edebiliriz. Bu kadar geniş b ir sahayı iç ine  alan vakıf m î ”  şeyı.vf k,fI muess®sesmın 'W  sahası iÇinde b ü ta ­nı, ekonom isini, ah lâk ın ı, d inini mutlaka m üsbet v ö ^d T  t t  ı ' .  toplum un ı k u turunu, eŞıt.m ini,.politikası- bakımından devlet sek tö rü  ve özel sektörün dışında h a s lı  h 1 ey®?® Cunku> vakıflar verdiği hizm et vermek gerekirse, devlet sektörünü i t Z e y t n  ' " l * ™ *  b "  İSİmsektör" millet, vatan, devlet gibi ku t J  oTan her sev h t i t  ^  ^  ^kutsaldır. h izm et \e rm eğe  hazırdır ve verdiği her hizm et deo J 2 f :tİ L m t o d S SS n T n ' nhdaha  'yj  “ la*'lab" ™ s‘ id » .  '« k .t  m ü e sse s in in  c .S .n , yasad.S, yoluyle hayat bulan  k u r u lu ş ta n  en mûhlm terin'den H " " '“ L” ' ’' ' '  0 sm ''” hlarda vaklfşılanması gayesiyle kuru lan  ”kü lliye"lerd ir Osmanlı şehirlerinin nPı  ' Zm- û k bır boil,munun kar‘fonksiyonu ve gayesi b a k ı m ı n d a n m e d ^ e s  o ̂  b î  ^  « ■ ? "le şehrin "sosyal m erkez i” n ite liğ inde olan ve sekil bakım ından hi «i- • V - u • ir" Ş "V U esasıtıbany- Kampüaine benzetebileceğim iz bir m üessesedir. Ş ek ü  olarak  b e n z e t e b i l in T d ^ m e m L r L 'S ^ H İ y e r T e k l 'mcamTve ^ u n ^ t r a f n ^ a ^ e f  a k f f  ̂ h ^ r i^ fo ^ ^ y o n l^ a ^ s a h in '^ b ir ıa f 'r r i50^ ^ 1 “ * • ’ ^  **kütüphane, ham am türbe, h a n i m a r e t  (aşevi), çeşm e, sebil, hastahane. dükkânlar. V^vîr l^T t i '  b'i r ' Bu külliye içinde hasta lar, m üderrisler, öğrenciler, camie gelen cem aat, yolcular, fakirler, zenginler, kısaca her türlü insan b ir arada bu lunu r. Bu yönleriy le külliye aynı zam anda ilim m erkezi, kültür m erkezi, ibadet merkez, haberleşm e m erkez., eğitim  m erkezi durum undad ır. H er insan küöiyede beyninin midesinin kal-r r aa m f d r e r v e Um e k ? Uî1Uh81]d ereb lllr ' H am am da bed en en ’ cam >de m anen tem izlenm e, hastahanede şifa bulma, medrese ve m ek tep te  bilgisini a rttırm a, im arethanede kam ını doyurm a, türbede atalarına dua etm ei 51'  &/ 1Ü kurulam ayan  üniversite-halk ilişkisi kül üyede gayet ahenkli bir şekilde teased ıleb ılm ış tır .Z ira , m edresedeki m üderris, yani p r o f e s ö r ü m  az vakitleri ve özellikle cum a namaz- lannda.m edre^sınden  çık ıp  camie gidiyor ve oradaki h e r ç e ş it insana h itap ederek ders veriyor ve cemaate il- mmı aktarıyordu. B öylece, en cahil insan bile, h e r  konuda, en yetk ili insandan bilgi alma fırsatını elde ediyor­du. Şüphesiz bugün kulljyeyı aynen ihya etm ek im kânsız ve h a ttâ  lüzumsuzdur; ancak ondan ilham olarak modem, orijinal,bize has, m anâsıy le  ve ilm iyle halka ış,k  tu tab ilecek  kampüsler vacuda getirebiliriz.Sonuç olarak, OsmanlIlar zam anında hem en hem en bütün kam u hizm etlerini yürüten, geleneğini Türk- iikten, m ânâsın ı d inim izden alarak Türk-İslâm  sentezinin şaheseri olan vakıf müessesesi, şaye t teşvik edilirse devlet ve özel sektörün yan ında "üçüncü ve ku tsal bir se k tö r"  olarak toplum a faydalı hizm etler verebilecek bir seviyeye ulaşabilir. Büyük A tatürk  ün dahi kalm asında fayda gördüğü ve yeniden düzenlediği vakıf mües­sesesi m utlaka teşvik  edilm elidir. Vakfı teşvik ve geliştirm ek iç in , her türlü vasıtalarla halka ehem m iyeti an ­latılmalıdır. insanlar d inen m otive edilm elidir.Türkler, A nado lu 'ya ve R um eli'ye vakıflar sayesinde yerleşm iş, bu topraklara Türklük ve İslâmlık dam ga­sını vurm uşlardır. O halde vakıf müessesesi bir m edeniyet hareketi, bir zihniyet inkılâbıdır. Bu hareketin ve zihniyetin m ânâsın ı, inanan herkes. Edim e deki Selimiye camiinin kubbesinde, K onya'daki İnce Minareli Medrese'nin kap ısında görebilir, herhangi b ir yerdeki ezan sesinde ve Bursa'daki Ulu Cami'in ortasındaki şadırvandan akan su se îinde duyabilir, H arput tak i eserlerde hissedebilir, bir sahifelik eskimiş bir tarihi vakfi­yede anlayabilir.7) Vakıf, toprağı vatan yapan bir damgadır.97

Vakfın Sosyal Fonksiyonu

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/483/1/Kodaman.pdf

Vakfın Sosyal Fonksiyonu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University