Demirel, Özlem

English

DSpace@FSM Vakif University

iLMi ARAŞTIRMALAR, Sayı 19, 2005, 187-191 TANITMALAR Gülsel Sev, Türkiye Türkçesinde /-mA/ Olumsuzluk Ekiyle Kalıplaşmış Birle-şik Fiiller, Beta Yayınları, İstanbul2004. Gülsel Sev bu eseriyle, birleşik fıillerle ilgili müstakil çok fazla çalışma yapılma­masına karşılık, günümüz Türkçesinde /-mA/ olumsuzluk ekiyle yapılan birleşik fiilieri bir araya toplamıştır. Eser, giriş, inceleme, dizin ve sonuç bölümlerinden oluşmaktadır. Giriş bölümünde bir çok dilcimizin kaynaşmış birleşik fıillerle ilgili değerlendirmelerine geniş bir şekilde yer verilmiştir. Bahsedilen birleşik fiilierin deyim özelliği taşımasına rağmen gramerci-lerimizin görüşleri doğrultusunda bunlara deyim demenin doğru olmayacağı belirtilmiş fakat kısaca da olsa bu görüşün sebeplerinden bahsedilmemiştiL Aynı bölümde /-mA/ olumsuzluk ekinin tarihi gelişimi hakkında ayrıntılı bilgiye yer verilmiştir. Eserde, 1911 -dilde sadeleşme hareketinin başlangıcı- ve sonrasında yazılmış eser-lerin tarandığı söylenirken neden bu dönemin esas alındığına değinilmemiştir. İnceleme bölümünde /-mA/ olumsuzluk ekiyle kalıplaşmış birleşik fıiller beş başlık halinde ele alınmıştır. Bu sınıflandırmanın da ne esas alınarak yapıldığı açıklanmamış­tır. Yaygın olarak /-mA/ olumsuzluk ekiyle kullanımı bulunan birleşik fıller ile ikinci başlıkta yer alan hem olumlu hem olumsuz şekli bulunan birleşik fıiller birbiriyle alaka-lı olmasına karşı, üçüncü ve dördüncü başlıklarda yer alan edilgenlik ve ettirgenlik ekiyle kullanılan /-mA/ olumsuzluk ekli birleşik fıiller de kendi aralarında bağlantılı ancak ilk iki başlıkla alakasızdır. Bu başlıkları tek tek inceleyecek olursak: I. Yaygın Olarak Sadece /-mA/ Olumsuzluk Ekiyle Kullanımı Bulunan Birleşik Fi-iller: Bu başlık altında yazarın da belirttiği gibi /-mA/ olumsuzluk ekiyle yapılmış 595 adet birleşik fiile ve bunların anlamlarına birer örnekle birlikte yer verilmiştir. Bu kı­sımda olumsuzun yanında olumlu anlam da taşıyan bazı örnekler gözden kaçmıştır. Mesela, "ağzına göre olmamak", "akimdan çıkmamak", "aklı başında olmamak", "arası hoş olmamak", "attığı adımdan dönmemek", "attığı taş yerini bulmamak", "gözü tut-mamak", "hayrı olmamak", "hatır gönül bilmemek" vs. Deyimler Sözlüğü'nde 1 bunla-rın bazılarının olumlu ve olumsuz kullanımları bir arada yer alır. Mesela, "akimdan çıkmamak (çıkmak)", "gözü tutmamak (tutmak)" gibi. Bazılarının ise sadece olumlu şekilleri yer alır: "yüzünü kara çıkarmak" gibi. Bu kısımda yer alan örneklerin daha çok deyimler sözlüğü ve Türkçe sözlüklerden alındığını görüyoruz. Bunun yerine daha fark-lı eserlerden derlenen cümlelere daha fazla yer verilebilirdi. Herhangi bir esere dayan-mayan örneklerin ise çok basit cümleler halinde verildiği ve bazen anlamın tam olarak oturmadığı göze çarpıyor: "döner taşı öter kuşu olmaması onun elinde değil" (s. 35), "duru otur(u) olmadığından kilo alamıyor" (s. 36), "keyfınin kahyası olma kendi haline Ömer Asım Aksoy, Deyimler Sözlüğü 2, İnkıh1p Kitabevi, İstanbul 1995. © GÖKKUBBE, istanbul 2005 188 iLMT ARAŞTIRMALAR bırak" (s.58), "kör kurttan bile vazgeçmem" (s.60), "rüzgarlara gelmeyen bir ev" (s.67). Bu kısımda yapıca olumsuz olduğu halde aniamca olumlu olan cümlelere de yer veril-miştir. Bu cümleler farklı başlıklar altında incelenebilirdi. II. Yaygın Olarak Hem Olumlu Hem Olumsuz Kullanımı Bulunan Birleşik Fiiller: Bu kısımda hem olumlu hem de olumsuz şekli bulunan 398 adet birleşik fiile yer verilmiştir. Yazarın da belirttiği gibi bu birleşik fiilierin bazılarının olumlu anlamıyla olumsuz anlamı aynı, bazılarının ise farklıdır ve bu yapılar farklı başlıklar altında değil birlikte verilmiştir. Buradaki bazı birleşik fiilierin olumlu şekillerinin· tam olarak otur-madığını görüyoruz. Bu birleşik fiilierin örnekleri herhangi bir esere dayanmadığından yaygın kullanımı konusunda şüpheye düşülebilir. Bunlardan bazıları: "adı batınamak : böyle sanatkarlar ölseler bile adları batmaz" (s. 83), "başı hoş olmak: onunla başımın hoş olması benim lehime" (s. 89), "sakınca görmek: bunda sakınca görüyorum" (s. 113), "tek durmak: tek durun, yoksa sizi atarım", "yaş tahtaya basmak: yaş tahtaya bastım. Sonuçlarına da katlanmak zorundayım" (s. 120), "zeval vermek: Allah zeval verirse, elden ne gelir" (s. 124). III. Yaygın Olarak Edilgen Kullanımı Bulunan /-mA/ Olumsuzluk Ekli Birleşik Fi-iller: Bu bölümde ll 'i deyimler sözlüğünden, 3'ü Türkçe sözlükten, 6'sı diger eserler-den ve 1 O'nu herhangi biresere dayanmayan 33 adet birleşik fiile yer verilmiştir. IV. Yaygın Olarak Ettirgen Kullanımı Bulunan /-mA/ Olumsuzluk Ekli Birleşik Fi-iller: Eserin bu bölümünde 49 adet ettirgen birleşik fiile yer verilmiştir. Bunlardan kılını kıpırdatmamak (s.135), namusunu çiğnetmemek (s.l35), saçlarını değirmende ağart­mamak (s. 136) olumlu kullanımları da bulunan ettirgen birleşik fiillerdir. Santim ka-çırnıamak birleşik fiilini anlamı verilmiş fakat örnek cümlenin verilmesi unutulmuştur. V. Yaygın Olarak Yeterlilik Fiilinin Olumsuzuyla Kullanımı Bulunan Birleşik Fiil-ler: Bu bölümde yeterlilik fiilinin olumsuzuyla kullanılan birleşik fiiller ele alınmıştır. Ye-terlilik fiilinin tarihi gelişimi, anlam ve kullanımları hakkında bilgi verilmeyip bu fiilin o-lumsuz şeklinin (-ama-) olduğu söylenilmekle yetinilmiştir. Dizin iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde eserde yer alan birleşik fiiller al-fabetik sıraya göre yukarıda kullanılan beş başlık altında ayrı ayrı verilmiştir. İkinci bölümde ise kullanılan fiil unsuruna göre yine alfabetik ve özenli bir sıralama takip edilmiştir. Yazarın giriş bölümünde belirttiği gibi Türkçe Sözlük'te yer almayan birleşik fiiller, eserin diğer bölümlerinde olduğu gibi dizinde de yıldızla gösterilmiştir. Sonuç bölümüne gelince, bu bölümde birleşik fiillerin taşıdıkları fiil unsurlarına gö-re ne kadar sıklıkla kullanıldıkları tablo halinde gösterilmiştir. Bu tablolar da yine yuka-rıdaki beş başlıktan oluşan sınıflandırmaya göre yapılmıştır. Her tablodan sonra önemli açıklamalara yer verilmiştir. Yazar yine bu bölümde birleşik fiilierin isim kısmı fiilimsi-lerden, şart cümlelerinden, -mı soru ekinden, ne soru zarfından, organ isimlerinden, emir kipinden, hal eklerinden, çokluk ekinden, yabancı isimlerden, Türkçe isimlerden, isim tamlamalarından, mastar ekinden oluşan birleşik fiil şekillerine kısaca değinmiştir. Bu çalışma her birleşik fiilden sonra birden fazla örnek verilip birleşik fiilierin cüm-le içerisinde kazandıkları farklı anlamlara yer verilerek ve örnekler kaynak tekrarına TANITMALAR 189 fazla gitmeden değişik eserlerden seçilerek zenginleştirilebilirdi. Ancak bu çalışmanın Türkiye Türkçesinde /-mal olumsuzluk ekiyle kalıplaşmış birleşik fiilieri konuyu fazla dağıtmadan vermesi bakımından derli toplu ve daha geniş çalışmalar için atılmış adım olması bakımından önemli bir eser olduğunu söylemeliyiz. Özlem Demirel Yong- Song Li, Türk Dillerinde Sontakılar, Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 40, İstanbul 2004, 912 sayfa Türk dili üzerine yapılan araştırmalarda ses bilgisi (fonetik), yapı bilgisi (morfoloji) ve cümle bilgisi (sentaks) ile ilgili çalışmalar öne çıkarken sözcük türleri ile ilgili çalış­malar arka planda kalmakta; sayıca diğer çalışmalara ulaşamamaktadır. Yong - Song Li'nin bu çalışması Prof. Dr. Necmettin Hacıeminoğlu'nun "Türk Dilinde Edatlar" adlı kitabından sonra "edatlar" konusunda yazılmış ilk kitap olarak karşımıza çıkıyor. Li, kitabının önsözünde bu çalışmanın 1998'de Hacettepe Üniversitesinde kabul e-dilen aynı adlı doktora tezinin geliştirilmiş ve yeniden gözden geçirilmiş hali olduğunu dile getirmektedir. Dokuz yüz on iki sayfalık bu eserde Giriş, Sontakılar, Sonuç bölüm-lerinin yanı sıra Almanca Özet, Kaynakça ve Dizinler bölümleri de bulunmaktadır. Yazar, Giriş bölümünde "Terimin Tanımı, Bu Konuda Yapılan Çalışmalar, Terim-lerin Tespiti ve Sıralanması, Yeni Görüşler, Yazıçevirimi Hakkında, Kısaltınalar ve işaretler" adlı açıklayıcı alt başlıklara yer vermiştir. Bu başlıkların adlandırması içerdik-leri konuyu aydınlatır niteliktedir. "Terimin Tanımı" başlığı altında sontakı teriminin içeriğine kısaca değinilerek bu terimin, son çekim edatı veya ilgeç terimlerine karşılık olarak kullanıldığı vurgulanmıştır. Sontakı adlandırmasının, Hint-Avrupa dillerindeki preposition - postposition kullanımından hareketle postpasİtion terimini karşılamak için seçildiği dile getirilmektedir. Bu terimin diğer Türk dillerindeki karşılıkianna da bu kısımda yer verilmiştir. Giriş bölümünün ikinci kısmında edatlar üzerine yapılan az sayıda çalışmanın bibliyograf)rası verilerek çalışmada kaynak olarak kullanılan eserler işaretlenmiştir. Üçüncü kısımda ise çalışmada incelenen tarihi ve günümüz Türk dilleri ve lehçelerinin sıralaması yapılmıştır. "Yeni Görüşler" başlıklı dördüncü kısımda ise yazar kendi tespitlerini sıralayarak bunların daha önceki çalışmalarda fark edilmedikleri dile getirilmiştir. Beşinci kısımda eserde kullanılan transkripsiyon işaretleri tanıtılmış ve Giriş bölümünün son kısmında da kitapta geçen kısaltınaların listesine yer verilmiştir. Li, Sontakılar adlı ikinci bölümü "Sontakılar" ve "Sontakı Gibi Kullanılan isimler" başlıklarıyla ikiye ayırır. Her iki bölümde de sontakı olan kelimeler alfabetik olarak sıralanarak örneklendirilmektedir. Her kelime için tarihi dönemden günümüze kullanıl­dığı dil ve lehçelerden en az üç örnek verilmektedir. Bu örneklerin Türkiye Türkçesine çevirisi de kitapta yer almaktadır. Takı konusunun, bütün Türk dillerini kapsayacak şekilde etraflıca işlenmiş olması esere elbette ayrı bir değer katmaktadır. Ancak, özellik-le Türkiye Türkçesinden bazı cümle örneklerinde isiınierin takı olarak gösterilmesi, biraz zorlama gibi görünmektedir. Çünkü buralarda kelimeler, görevli unsurlar olarak 

Gülsel Sev, Türkiye Türkçesinde /-mA/ Olumsuzluk Ekiyle Kalıplaşmış Birleşik Fiiller

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/1670/1/Demirel.pdf

Gülsel Sev, Türkiye Türkçesinde /-mA/ Olumsuzluk Ekiyle Kalıplaşmış Birleşik Fiiller

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University