Bu makalede, XVII. Asır mutasavvıf divan şairlerimizden Nâilî-i Kâdim'in: Visal havsala-i arzuya sığmaz imiş O bade-i mütereşşıh sebuya sığmaz imiş matlaıyla başlayan gazelinin XIX. Asırda Üsküdar'da yaşamış olan Üsküdarlı Ahmed Rasim Efendi tarafından yapılan ve bugüne kadar yayınlanmaınış olan şerhi değerlendirilecektir.

In this article, it's studied about the gazelle begins with pre-two lined of Nail-i Kadim the Diwan poet. Rasim Effendi who lived in Üsküdar ın 17th century studied in this gazelle but the work hasn't published yet

Tatçı, Mustafa

English

DSpace@FSM Vakif University

iLMT ARAŞTIRMALAR, Sayı 19,2005, 133-140 Üsküdarlı Ahmed Rasim 'in Naili-i Kadim'in Bir Gazeline Şerhi Yard. Doç. Dr. Mustafa Tatcı * Üsküdarlı Ahmed Rasim'in Naili-i Kadim'in Bir Gazeline Şerhi Bu makalede, XVII. Asır mutasavvıf divan şairlerimizden Naill-i Kadim'in: Visal havsala-i arzuya sığmaz imiş O bade-i mütereşşıh sebuya sığmaz imiş matlaıyla başlayan gazelinin XIX. Asırda Üsküdar'da yaşamış olan Usktidarlı Ahmed Rasim Efendi tarafından yapılan ve bugüne kadar yayınlanmaınış olan şerhi değerlendirilecektir. Anahtar Kelimeler: Naili-i Kadim, şerh, Üsküdarlı Rasim, tasavvuf, Sebk-i Hindi An Analysis of aNail-i Kadim' s Gazal by Rasim from Üsküdar In this artıcle, it's studıed about the gazelle begins with pre-two lined of Nail-i Kadım the Diwan poet. Rasim Effendi who lived in Üsküdar ın 17th century studied ın this gazelle but the work hasn't published yet. Key Words: Üsküdar, Sufism, Sabk-i Hindi Yard. Doç. Dr., Gazi Üniversitesi Eğıtim Fakultesi. tatci@ gazı.edu. tr © GÖKKUBBE, istanbul 2005 134 iLMI ARAŞTIRMALAR Şair: Naili Naili'nin hayatı hakkında pek fazla bilgimiz yoktur. Divan'ıyla tanınan Nai-11, İstanbul'da doğmuştur. Adı Mustafa'dır. Babası maden kalemi katiplerinden Piri Halife adında bir kişidir. Bunun için kaynakların çoğunda Naili'nin adı Piri-zade olarak geçer. Naili'nin doğum yılı belli değildir. Tahminen ı 608- ı 6 ı 1 tarihleri arasında doğmuştur. Naili'nin ömrü boyunca kalemdeki memuriyetİn­den başka bir yerden herhangi bir geliri olmadığı anlaşılıyor. Ömrünün son yıl­larını doğup büyüdüğü İstanbul'dan uzakta geçiren Naili'nin hayatının bu devre-sinde hayli acı çektiği anlaşılmaktadır. Naili 55-60 yaşlarında iken 1666 yılında ölmüştür. Naili, Halvetiyye tarikinin Gülşeniyye koluna mensup bir kişidir. Divan'ında Onun bu erkana mensup olduğunu gösteren şiirler vardır. XVII. yüzyıl klasik Türk edebiyatının önemli bir şairi olan Naili, Sebk-i Hindi (Hind üslübu) denilen üslübun e~kisiyle yazdığı şiirlerinde edebiyat tari-himizde yeni bir dönüm noktası olmuştur. Onun şiirinde bu üslübun temel özel-likleri olan incelik, söz güzelliği, az söz ile çok şey anlatmaya çalışmak, hayal, derinlik, mübalağa ve yeni mazmünlar, belirgin olarak göze çarpar. Sebk-i Hin-di mensuplarının pek çoğu gibi, Nailide tasavvufmevzuu ön plandadır. Naili'nin tek eseri kendisinin tertip ettiği Divan'ıdır. Bu eserin ilmi neşri Ha-luk İpekten tarafından yayınlanmıştır 1 • Şerh-i Gazel-iNaili ve Şarihi: Üsküdarlı Ahmed Rasim Burada söz konusu edilecek olan Şerh-i Gazel-i Nailf adlı risale, Üsküdarlı Rasim'e aittir. Üsküdarlı Ahmed Rasim, Fohlacızade namıyla tanınmaktadır. 1180 /M. 1766 tarihinde Üsküdar'da doğmuş yine aynı yerde 1270/M. 1854 tarihinde vefat etmiştir. Kabri, inadiye'de Eandırmalı Tekkesi karşısındadır. Mektfıbi-i sadaret hülefasından Reisülküttab Çavuşbaşı Hüsnü Bey'in mühürdarıdır. Ken-disine, bilahare haceganlık rütbesi de verilmiştir. İbnül Emin'in tespitine göre, kırk yaşında emekli olmuştur. Emekliliğinde evi mektep haline gelmiş, marifet tahsil etmek isteyen kişilerin devam ettikleri bir mekan olmuştur.2 Ehl-i hal ve muttaki bir kişi olan ve Nakşibendiyye erkanında yetişen Rasim'in mürettep ve mutasavvıfane şiirlerinin bulunduğu bir divanı vardır ve 1272'de basılmıştır: Üsküdarlı Es-Seyyid Ahmed Rasim, Divan-ı Ahmed Rasim, İstanbul 1272. Divanı dışındaki eserleri şunlardır: Manzfım Nesayilı-i Şer' iye ve Mev'ize Risalesi, İstanbul 1898-1316. Keramat-ı Evliya Haluk İpekten, Ndili-i Kadim Divdm, İstanbul 1970. İbnül Emin M. Kemal !nal, Son Asır Türk Şairleri, C. 3, İstanbul, s. 1355-1357. ÜSKÜDARLI AHMED RASiM'iN NAiLT-i KADTM'iN BiR GAZELiNE ŞERHi Muhasebe-i Nefsi. Usul-i vüsul, Durılb-ı Emsal Lügat-ı Farisiyye Şerh-i Sübha-i Sıbyan 135 Naili'ye ait tasavvufı gazelin şerhinin şimdilik bulabildiğimiz tek nüshası Ankara Milll Kütüphane yazmaları arasında bulunmakta olup künyesi şöyledir: Şerh-i Gazel-i Naill, Mecmua, Ankara Milli Ktp. Y z. Nu: A 1868, vr. ı Sb- ı 9b. Yazınada ayrıca Üsküdarlı Rasim'in divanına girmemiş tasavvufı bazı şiirle­ri de bulunmakta olup başlıkları sırasıyla şöyledir: ı b Ahid-name-i İlahi. Sa Tesdis-Münacat. 15b Şerh-i Gazel-i Naili. 20a Hasbihal. 23a Terci-bend 24b Müstezad 25b Hasbihal Naili'nin divanındaki pek çok şiiri gibi, şerh edilen bu gazeli de, tasavvufı bir muhtevaya sahiptir. Gazelin her mısraının tek tek ele alındığı şerhte, şarih bu mısralarda geçen mecaz! unsurların sufıyane manasını vukufıyetle işlemektedir. Şerh, bazı kavramların Hint üslubundaki karşılıklarını ortaya koyması açısından da önem arz etmektedir. Gazelin Metni ve Çevirisi Naili'nin söz konusu gazelini ve şerhi daha iyi anlamak için burada metnin anlaşılır hale getirilmesinde yarar görüyoruz. Gaz el Visal havsala-i arzfıya sığmaz imiş3 O bade-i mütereşşıh sebüya sığmaz imiş 2 Hücüm-ı leşker-i müjgana dilde tab mı var O tengna-yı sipah-ı dü-rüya sığmaz imiş 3 Sipihre verdi fena ab-ı şu'le-tab-ı dü-çeşm Mey-i dü ateşe zarf-ı kedüya sığmaz imiş Nailf Divdnı, (Haz. Haluk İpekten), Ankara 1990, s. 234. 136 iLMi ARAŞTIRMALAR 4 Reca-yı vuslata bir ah imiş vesile hernan Fesane-i gam-ı dil güft-gfıya sığmaz imiş 5 Hoşaletafet-i nazm-ı selis ü kaht-ı mezak Ki ab-ı çeşme-i hurşid cfıya sığmaz imiş 6 Fürfıg-ı gevher-i idrilke teng imiş bu cihan Meta'ı ateş olan çarsuya sığmaz imiş 7 Riya-yı mahz imiş ey Nail! ibadet-i halk Zülal-i feyz birik-i vuzfıya sığmaz imiş Sadeleştirme 1 "Taşan şarap, kadehe nasıl sığmazsa, vuslat da, onu arzulayan kişinin ha vs alasına sığmaz." 2 "Kirpik askerlerinin hücumuna (yani sevgilinin nazarına) gönülde karşı koyacak güç mü var? O iki yüzlünün askeri dar yere (yani aşıkın gönlü-ne) sığmaz ( mahv edip kendisiyle doldurur). 3 "İki gözün alev gibi parlayan suyu ( aşıkın göz yaşı) feleği yok etti. Bu su, iki ateş parçası olan mey(dudak)e de, şarap tasına da sığmaz imiş!" 4 "Vuslat ümidine vesile ancak bir ah imiş. Gönül gamının hikayesi dedi koduyla anlaşılmaz." 5 "Bu zevk yoksunluğunda, bu akıcı şiirin letafeti ne güzel. Ki güneşin çeşmesinin suyu (yani, Hakk'ın feyzi) ırınağa (sığ ve boş gönüllere) sığmaz." 6 "Bu dünya, idrak cevherinin ışığına küçük gelir. Malı ateş olan çarşıya sığmaz. (Çarşı (dünya) ehli sermayesi aşk olan kişileri anlayamaz)." 7 "Ey Naili, halkın ibadeti su katılmamış (halis) bir riyadır. Peyzin tatlı suyu (yani, insan-ı kamil'in ağzından taşan gerçek bilgiler) abdest ibri-ğine (zahidin daracık aklına) sığmaz. (ME TİN) ŞERH-İ GAZEL-İ NAiLİ (Merhum ks.) Viscil havsala-i arzuya sığmaz imiş 15b//Visalden murad, vuslat-ı Hak olup, ma'na, vuslat-ı Hak, talibin havsala-i arzfısuna sığmaz. Ya'ni, zat-ı vacibü'l-vücud, hatır ve hayale gelen nesnelerden ÜSKÜDARLI AHMED RASiM'iN NAiLT-i KADIM'iN BiR GAZELiNE ŞERHi 137 münezzeh ve müberra olduğu misillü visali dahi havsala-i idrak ve hülyaya sığmaz idiğini nazım-ı merhUm işbu zikr olunan mısra' ile ifade ve itharn eder. O bddi-ı4 mütereşşıh sebUya sığmaz imiş İşbu mısra'da dahi visali, badi-i mütereşşıh ile ta'ri'f edip, ya'ni, bade, eşribeden bir nesne olup teraşşuh ise validenin eviadı süt emmeğe yani, meme alınağa kudreti olmadığından o makU!e veledi ağzına süt sağıp terbiye eylediği gibi, Cenab-ı Hak dahi vasla müsta'id aşıkları kalbine tab-aver tahammül ola-cakları derecelerde bila keyf ü kem reş-ab-ı visal eder ki, ol humm ve sebi'ıya sığar şey değildir. Ma'haza kalb //16a// ve vücfıd-ı insan ve saire vücfıd, zat-ı Bari'den ayrı ve gayrı olmadığından merhum feyz-ı Buda'yı vücfıd-ı vahidin 'arak-ri'z olmasıyla ta'ri'fve ifade buyururlar. Hücum-ı leşker-i müjgana dilde tab mı var Hücfım-ı leşker-i müjgan, 'ala-tari'kı'l-istiare, nazar manasma olup, Cenab-ı Bari', kulunun kalbine günde yedi kerre, ve ala rivayetin yetmiş kerre nazar-ı feyz ilenazar buyurduğu meşhUr ve mütevatirdir. Ve iş bu nazar, tmanın nasa 'ale's-seviyye i'ta buyurolduğu gibidir. Ki, isti'dadları muktezasınca ol imanı kimi kabul ve kimi 'adem-i kabul ile milel-i müteferrika oldular. Kezalik nazar-ı feyz madde-si dahi hasbe'l-isti'dad kiminin kalbine te'sir ve kiminin kalbine 'adem-i te'si'r ile nas beyninde teferruk peyda olup meratib zuhüra geldi. Ya'ni ol nazar-ı feyzin kalbe te'si'rine vakıf olamayanlar, ınertebe-i şe'ri'atde kaldı. Ve mahall-i nazar, insanın kalbi olmak mülabesesiyle //16b// ve bu keyfiyete vukfıf, mürşid-i kamil terbiyesiyle, kalbin ol nazara kabiliyeti husfılü ve di'de-i kalbin intizar-ı tamını cihetiyle vukfıf zuhür olursa, resi'de-i derece-i üns olmuş olduğundan medar-ı hazm olur. Ve illa bağteten zuhfıru mfıcib-i cezbe olup idare-i umfır-ı kevniyyeden kalır. "Dilde tab mı var" buyurduğu, derece-i ünsde devam-ı intizara dilde kuvvet mi var demek olur ki, kalbin 'alayıkdan bi'l-külliye halasıdır. O tengna-yı sipah-ı dü-ruya sığmaz imiş Dü-rfı, gül-i ra'na denilen güldür ki, varakının iç yüzü gayet al ve dış yüzü acı sarı olur. MerhUm, kalb ve kalbi ol güle teşbih edip ol nazar-ı feyz gül-i ra'na misillü rfıy-ı zerd ve surh-ı karn-derün olan vücfıd ve kalbe sığmaz. Ve belki ol nazar, aşıkın mahv ve fenasını icab eder. Hazret-i Mansur'un malıbesdeki mahviyyet-i vücudu gibi ki, hikaye olunur. Sipihre verdi fena ab-ı şu 'le-tab-ı dü-çeşml17 all Şol ab-ı şu'le-tab, visal ki, andan tecelll ile dahi ta'bi'r olunur. Sipihre ya'ni, çerh-i feleğe fena verdi. Her bir nesne ki, tahakkuku sabit ola, anun vukfı'uyla 4 Ndilf Divdnı, Ankara 1990, s. 234: biide-i. 138 iLMI ARAŞTIRMALAR haber verilir. Kıyamü's-sa'a gibi. Merhumun sipihre verdi fena, ta'biri dahi bu kabilden olup murad eğer cinan-ı Bari ol nazarla feleklere bir kerre nazar etse, felekler ol nazara 'adem-i tahammüllerinden mahv u fena derecelerine resid olurlardı; tecelli-i Tur misillü demektir. Ve işbu mahalde, abın tecelli ve ab-ı visal ma'nalarına olduğu şu'le-tab ile vasfından dahi ma'lumdur. Mey-i dü ateşe zarf-ı keduya sığmaz imiş İşte bu ab u tab-ı visal mecazen mahbübların la'l-i lehine hakikaten sığmaz. KedCt gibi zarflara dahi sığmaz. Dü-ateş mahbfıbların iki dudağı ve kedCt şol büyük kabak kurusu olup içinden çekirdeklerini çıkarıp küpçük mislü içine su yahud sirke veya şarab komak için isti'mal ederler ki ma'rfıfdur. //17b// Reca-yı vuslata bir ah imiş vesfle hernan Vesfle ana denir ki, anıula dil-hahına vuslat müyesser ola. Ol vesile ise, aşıkın ibtida-yı halinde mahbub-ı hakiki ancak Cenab-ı Vacibü'l-vücud idiğini derk eylediği bir alıdır ki, vesile-i vuslatdır.Ve ol ah, mukaddime-i feyzdir ki, alıval-i kulubdandır. Ve bu keyfıyyet, mukaddemce zikr olunduğu üzere Cenab-ı Vacibü'l-vücudun kalbenazar-ı feyz-asarından olup tekerrürüyle kuvvet bula-rak, aşık, reca-yı vuslata düşer. Ve ol hali kendüye derd edinip derınan kaydıyla ana çare arar. Ma'haza Eşref-zade Hazretleri'nin; "Çaresi bl-çiirelikdir yine bu derdin hemiin" buyurduğu üzere, yine ol derdin çaresi bi-çarelik olup gün-be-gün derdi ar-tar. Ol zaman çar u na-çar deva-saz-ı dil ü can olur. Bir tabib-i hazık tedarikine mecbUr olarak hal-i dil-i zarından hikayeye başlar. Ve ol tabib-i hazık //18a// mürşid-i kamildir ki, tevfik-i Cenab-ı kam-bahşa-yı enam ile ana dahi mukarenet ve kabul-i terbiye ve tesliyet ile nail-i meram olur. Fesane-i gam-ı dil güft-guya sığmaz imiş işbu zikrolunduğu vecihle nazar-ı feyz-i idrak ile ah u zara düşerek mürşide teslim ve terbiye ile ta matlabına nail oluncaya dek, ba'dehu, meratib cihetiyle dahi ila maşaallah ibraz-ı mertebe-i kemal edinceye dek zuhura gelen gussa vü gam ve derd ü muhabbet ve elem ile bela-yı hicr ü fürkat ve ümniyyet-i vuslat ve mekanet hikayeleri el-an olmakda olduğu misillü söylemekle bitmez tüken-mez, yazmakla defter ü divana sığmaz idiğini merhUm işbu mısra'ında ifade buyururl ar. Hoşafetafet-i nazm-ı se/fs ü kaht-ı mezak Nazım-ı merhum işbu mısraında izhar-ı hüzn eyleyip işbu mahalle kadr olu-nan ifade ve beyan güzel ve kolay ya'ni asan ve istifadeye şayan ise de, ol ÜSKÜDARLI AHMED RASiM'iN NAiLT-i KADIM'iN BiR GAZELiNE ŞERHi 139 maide-i hoş-güvardan çaşnigir-i mezak olanlar //18b// ve ol şerbet-i şirin-ferah­fezadan reyyan olarak cavidan lezzet bulanlar, kaht, ya'ni nedret üzere oldukla-rına izhar-ı te'essüfve te'ellüm ederler. Ki ab-ı çeşme-i hurşfd cuya sığmaz imiş Merhüm yine kendi kendine tesliyet-bahş-ı nısfet olarak hürşid çeşmesinin suyu ya'ni Hakk'ın ab-ı feyz ü ihsanı cuya ya'ni dereye -ki andan murad nasın kisvet-i kalbi ve kalb-i tengidir- ana sığmaz imiş diyü ibraz-ı tahayyür ederler. Fürug-ı gevher-i idrake teng imiş bu cihan Cenab-ı Hakk'ı zikr olunduğu üzere hasbe'l-isti'dad bilip ve asar-ı feyzini dil ü canında bularak derununda ru-nümud olan lehib-suz-ı muhabbet ve şu'le-tab-ı hararete bu cihan tar gelip, nüh felek değil belki la-mekan illerine reside imiş Meta'ı ateş olan çarsuya sığmaz imiş Şol aşıkın ki tar ü pud-ı felek-sud kumaşı ateş-i aşk ilenesc ve i'mal oluna, ol meta'-i ateşin işbu dar-ı fenanın //19a// çarsu ve pazarına sığmaz imiş. Ya'ni, ehl-i · dünya o makule aşıkların suzişlerini görüp kendilerinde ol halet olmadığından ve kendilerine benzemediklerinden içlerine sığışdıramayıp ta'n ve teşni' ederler. Ve ehl-i Hak olanlar dahi nasın muhalif hareketlerine ve nabeca sa'y u guşişlerine ve Hak'dan dür olduklarına rahm u şefkat ederlerse de tebdll-i ahlak bir emr-i 'asır olduğundan bu keyfıyyeti içlerine sığışdıraıİıayıp ekser evkatların kUşe-i vahdetde ve dağlarda ve mağaralarda geçireler. Meğer ki, me'murinden olalar. Riya-yı mahz imiş ey Nailf ibadet-i halk Nasın, ibadet diye işledikleri, eda-yı savm u salat ve sair gibi ki, mahza nü-mayiş kabilinden olup sırf 'ubüdiyyet için değildir. Eğer, sırf 'ubfıdiyyet için olaydı, ibtida 'amellerinin, mesela, kıldıkları namazlarının şurütuna riayet ede-rek// 19b// ber-vefk-ı emr-i Bari edaya bezl-i vüs' vetakat ederlerdi. Amma niyyetleri emr ü rıza-yı Bari olmayıp laubali edii-yı fariza etmeğe çalışırlar ve anınla iş biter sanırlar. Ve sözde, Hakk'a 'ibadet vetaat ediyoruz derler ki, işbu evza'ları hiliif-ı rıza-yı Huda ve malız-ı riyadır. Zülal-i feyz birfk-i vuzuya sığmaz imiş Zülal, ab-ı zülal denilen kati'ü'l-harare bir sudur. Zülal-ı feyz ise, aşıkın süziş-i deronunu dafı'' bir ab-ı hayat-ı cavidanidir ki, 'ayn-ı vuslatdan ibarettir. Andan şarab-ı aşk ile dahi ta'bir olunur. Ehl-i zahir anı taharet ve vuzfıda is-ti'mal eyledikleri su kıyas ederler ki, öyle değildir. Ol ab u ateşden ibaretdir ki, ibrik ve sebü ve huma sığar nesne değildir. 140 iLMI ARAŞTIRMALAR Kaynakça Bursalı M. Tahir: Osmanlı Müellifleri, C II, (Haz. M. Tatcı-C. Kurnaz), Ankara 2000. Gölpınarlı, Abdülbaki: Ndili-i Kadim, İstanbul 1953. İbnü'l-Emin Mahmud Kemal İnal: Son Asır Türk Şairleri, C. 3, İstanbul 1988. İpekten, Haluk: Ndili-i Kadim Divdnı, İstanbul 1970. (İkinci baskı, Ankara 1990). Kutluk, İbrahim: Ndili-i Kadim Hayatı ve Eserleri, İstanbul 1962. Kutluk, İbrahim: "Naili-i Kadim" Hayatı ve Karakteri, "Ülkü", S. 34, 1949. Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmdni, C. 4, İstanbul 1308-1311. Menzel Th.: "Naili", EnyclopMie de l1slam, Leiden 1925. Muallim Naci: Osmanlı Şairleri, (Haz. C. Kurnaz), Ankara 2000. Naill, Divan-ı Ndili, Kahire 1253. Tuman, Nail: Tulife-i Ndilf, (Haz. M. Tatcı-C. Kurnaz), Ankara 2001. 

An Analysis of a Nail-i Kadim's Gazal by Rasim from Üsküdar

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11352/1559/Tat%c3%a7%c4%b1.pdf?sequence=1&isAllowed=y

An Analysis of a Nail-i Kadim's Gazal by Rasim from Üsküdar

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University