Yetkin, Şerare

English

DSpace@FSM Vakif University

SİLLYON (YANKÖY HİSARI) DAKİ TÜRK ESERLERİ Prof. Dr. Şerare YETKİN Türkiye 'de Arkelolojik araşt ı rma­lar bak ımından en önemli merkezler Antalya havalisinde toplanmış bulun­maktadır . Özellikle antik Pamfilya böl­gesinde başlıca beş büyük şehir, Perge (Murtuna), SiUyon (Yanköy Hisar ı ) . Aspendos (Belkıs), Side (Eski Antalya) gibi antik şehirler birbirlerinden ayrı karakterde olmaları ile dikkati çekerler. Bunlardan, Perge düz sahada bir ova şehri, Side bir liman şehri, Aspendos bir nehir limanı, Sillyon ovanın ortasında yükselen üstü düz bir platform şeklin­de olan tepede kurulmuş, ovaya hâkim müs tahkem bir şehirdir. Bu şehirler ka­rakterlerine uygun binalar ve tesislerle, devirlerinin i ler i bir şehircilik anlayışı ile iskân edilmişlerdir. Pamfilya'daki şe­hirler 19. yüzyıldan itibaren birçok Av-rupa'l ı seyyah tarafından dolaşılmış ve eserlerinde tasvir edilmiştir ' . Bunlar içinde en önemlisi şüphesiz, 1884 de A-vusturyal ı K . Lanckoronski'nin başkan-l'.gmda arkeolog mimar G. Niemann ve arkeolog E. Petersen'den teşkil edilen heyetin yaptığı inceleme gezişidir. Bu gezilerin neticesi, şehirlerin tarihçesine de temas ederek hazırlanmış, genel plân. kesit ve detay çizimleri ile Almanca. Fransızca ve Polonyaca olarak neşredi­len anıtsal eserle i l i m âlemine sunul­muştur'-. Daha 17. yüzyılda, meşhur Türk Seyyahı Evliyâ Çelebi bu bölgeye de yaptığı seyahati Seyahatnâme's inde belirtmiştir^^ Pamfilya bölgesindeki an­t ik şehirler üzerinde Side, Perge), sis­temli arkeolojik çalışmalar 1946 da sa­yın Ord. Prof. Dr. A. M . Mansel tarafın­dan başlatılmış ve bugüne kadar yürü­tülmüştür*. Bu bölgedeki antik şehirler içinde konumuz olan eserlerin yer aldığı Si l l ­yon, düz ovanın ortasında yükselen bir akropol halinde olmasıyle diğerlerinden ayrılır. Antalya 'nın aşağı yukar ı 30 km kuzey - doğusunda Aksu (Kestros) ile Köprüsü (Eurymedon) arasında bulun­makta ve coğrafi tâbirle Mesa denilen arazi şeklini vermektedir (Resim 1 ) . Bugün Antalya - Alanya arasındaki as­falt yoldan ayrılan kısmen şose, kısmen araba ile geçilmesi dahi oldukça zor bir yoldan gidilerek SiUyon'un eteğinde bu­lunan Yanköy isimli köye varılır. Bura­dan kayalık ve dik bir yamaçtan tepeye doğru çıkılır. Şehir bir platform şeklin­deki tepenin en üst ve nispeten daha az meyil l i olan Batı kısmında bulunur, çok itinalı taş işçiliği gösteren sur duvarla­rı ile çevrilmiştir. Lanckoronski'nin ese­rindeki plânda gerek yamaçlarda, gerek­se tepede bulunan binaların az bir kıs­mı gösterilmiştir. Batı tarafından akro­pole çıkan yol belirtilmemiştir. Sillyon şehri, Helenistik. Roma, Bizans ve Türk devirlerine aid çeşitli mimari eserler: içinde toplar. Denizden uzak, fakat bu­l l Ch, Texier, Asie Mineure, Paris 1839, Sillyon'la ilgili kısım s. 712-713. 2) K.G. Lanckoronski. Stadte Pomphyliens und Pisidiens, I. Band Pamphylien, Wien 1890, s, 66 - 84. 3) Evliya Çelebi, Seyahatname, istanbii! 1935, Cilt XI, Kal'ai Tekehisarı s. 290. 4) A. M. Mansel, Antalya Bölgesl'nde (Pam­filya) 1943 Yılı Sonbaharında yapılan Arkeoloji Gezisine Dair Kısa Rapor, Belleten IX, (Sayı 33i, 1S45, s. 135-145. İlk önce .Side şehrinde başlayan kazılar, b ı-gün Perge'de çeşitli eserlerde ilim âlemine su nulmaktadır SİLLYON (YANKÖY HİSARI) DAKİ TÜRK ESERLERİ 201 masından dolayı görmek m ü m k ü n ol­mamaktadı r . Bu kısma yığılmış olan molozlar temizlendiği takdirde kesin bir adlandırma olabilecektir. Ayrıca hemen iç kalenin yanında olması da, böyle b i r U l u Cami olabileceği kadar bir Han veya Bedesten olabileceği f ik­r i n i de vermektedir. P lânı özellikle Bey­l ikler Devri ve î lk Osmanlı Devri'nde görülen üç nefli han plânlarını hat ı r la t­maktadı r . Beylikler devrinde Kelenin etrafında pazarlar kuru lduğu düşünü­lünce, bu pazara gelen civar halkının barınabileceği bir han olacağı f i k r i akla gelmektedir. Fakat kapılar ın han kapı­sı için küçük olması, ocak, niş gibi bir handa bulunabilecek elemanlara rast­lanmaması düşündürücüdür . Ancak ya­pılacak bazı sondajlar ve temizleme iş­lemi yapının asıl hüviyet in i ve tam plâ­nını ortaya koyacaktır . I V . Y a p ı : Tam tepede, I I I . Yapının karşısında, i r i kesme taşlar ve moloz taşlarla inşa edilmiş duvarlarla çevrili iç kale durumunda bir tahkimat l ı alan vardı r (Resim 19). Duvarlar kuzey ta­rafta hafif bir kıvrınt ı yapıp devam et­mekte ve devşirme malzeme olarak kul ­lanılmış arşi t rav parçalar ı ile çevrelen­miş büyük bir kapıya uzanmaktadır . Burada bir burç halinde çıkıntı yapa­rak yamaca doğru devam etmektedir (Resim 20). Kapın ın önünde devrilmiş olan arş i t rav parçası durmaktadır . Gü­ney tarafında ise, bu duvar dikdörtge­ne yakın bir çerçeve yaparak, itinalı bir taş işçiliği gösteren Halenistik de­vir duvarlar ına dayanmaktadı r (Plân 4). Yalnız bu duvar üzerinde tepeleri üç­gen prizma şeklinde mazgalla rkalmış-t ı r (Resim 21). Tam köşede duvar lar ın üstüne bir taş merdiven uzanmaktadır . Kalenin içindeki bü tün yapılar yıkıl­mıştır. Üzerlerini sık bir b i tk i örtüsü kaplamıştır . Yalnız kapının bulunduğu kuzey duvar ına dayanan üç katlı yapı kalıntısı yükselmektedir . B i r köşk ka­rakterinde olan bu yapı, diğer yapılar­da olduğu gibi i r i l i ufaklı kesme taş ve moloz taşlardan inşa edilmiştir. Üst ör­tüsü tamamen çökmüştür. Doğru tara­fındaki duvar kısmen, batı tarafındaki ise tamamen yıkılmıştır (Resim 22-23). Dikdörtgen biçiminde olan yapının ze­min katında dikdörtgen i k i pencere var­dır. Bu duvardan, mahiyeti anlaşılama­yan bir ek duvar kalıntısı uzanmakta­dır. Duvarlar yıkık olduğu için bu kıs­ma girişi tespit etmek mümkün olama­mıştır. İkinci ve üçüncü katlar tahta hatıllarla ayrılmış olmalıdır. Tahta lıa-tılların delikleri i k i yan duvarın iç yü­zünde farkedilmektedir (Resim 24). Ze­min katının üstündeki birinci kat ın mazgal şeklinde dar pencereleri vardır. Pencereler içerden dikdörtgen biçimin­de olup dışarı doğru daralmaktadır . Doğu duvarındaki dikdörtgen bir kapı­dan içine girilmektedir. Dışardan bu kata götüren taş bir merdiveni vardır (Resim 25). En üst kat yapının en ferah olan kısmıdır. Buraya da giriş doğu du­varındaki, bugün yıkılmış kapıdan ol­makta ve gene dışardan taş bir merdi­venle çıkılmaktadır. Bu bölümün her i k i duvarına karşılıklı olarak üçer tane dikdörtgen pencere açılmıştır (Resim 26) . Pencerelerin üzeri yassı tuğla sı­raları ile örülerek hafif sivri bir kemeı-şekli verilerek sonuçlanmıştır (Resim 27) . SiUyon'da incelediğimiz yapılar içinde yalnız bu pencerelerde tuğla dolgular kullanılmıştır. Herhalde bu­gün tamamen yıkık olan batı duvanr,-da da böyle pencereler olacaktı. ÇÜÎV kü yapının bu cephesi harikulâde güzel manzaralı bir ovaya açılmaktadır. İn­celediğimiz bu üç katlı yapı, denize ka­dar ulaşan ovaya hakim olup, manzara­yı en iy i şekilde değerlendiren bir yer­de inşa edilmiş bir köşk olmalıdır. Ka­lenin içinde ve kale duvarına yaslanmış müstahkem bir köşk olmalıdır. Kalenin içinde ve kale duvarına yaslanmış müs­tahkem bir yapı olmasıyla da, kale ha­kiminin veya kumandanın ikâmet ede-caği bir köşk karakterine sahiptir. Ka­lenin içinde, köşkün tam önünde gayet büyük dikdörtgen bir havuz uzanmak-202 Prof. Dr. ŞERARE YETKİN mezar taşlan da ayrı bir inceleme ko-uusudur'*. tadır. Bu havuza iki taraftan birkaç ba­samak taş merdivenle inilmektedir. Sur duvarının dış yüzünde düzgün devam eden bir sıra delik vardır. Bunlar bu duvara sonradan yerleştirilmiş olması kuvvetle muhtemel tahta hatiUann gir­diği deliklerdir. Bunlar ahşap örtülü bazı mekânların bu duvara yaslanmış ol­duğunu belirtir. Ancak kat'i birşey söy­lenemez (Resim 28). Ayrıca etraftaki mezarlıklarda üze­rinde geometrik çerçeveler içinde çok köşeli yıldızlar yerleştirilmiş çeşitli tez-yinatlı mezar taşlarına rastlanmıştır. Bir bölge özelliği gösterdiği belli olan böyle mezar taşları, antik Perge şehri­nin yakınındaki Ağalar Köyü Camii'-nin hazîresinde de bulunmaktadır. Bu SiUyon' (Yanköy Hisarı) da ince­lediğimiz Türk eserlerinin hiçbirinde bir kitâbeye rastlanmamıştır. Ayrıca tarihlendirmeye yardımcı olacak süsle­me unsurları da yoktur. Sadece yapıla­rın plânları ve mimarî organları bir de­ğerlendirmeye imkân vermektedir. İn­celediğimiz bütün yapılar aynı malze­meden inşa edilmiştir. Bunlar antik şe­hirden toplanmış taşlardır. Fakat itina­lı bir inşa tekniğinden yoksundurlar. Bu görünümleri ile de Beylikler Devri mi­marisinin çoğunda görülen inşaî özel­likleri taşırlar. Tek kubbeli ve önünde kapalı son cemaat yerleri bulunan mescidler ise gene Beylikler ve İlk Osmanlı Devrin­de görülen küçük camilere benzerler. Bilhassa yukarı camideki Türk üçgen­leri ile kubbeye intikal şekli önemlidir. Başlangıcını Anadolu Selçuklu devri mescidlerinde bulduğumuz bu intikal şekli, bu mescidde de tatbik edilmiştir. Basit üçgen pandantiflerle kubbeye in­tikal edildiğini tespit ettiğimiz aşağıda­ki harap cami de daha sonra Osmanlı mimarîsinde geliştirilen pandantifli kubbe intikalinin mütevâzî bir örneği­ni verir. Bilhassa son cemaat yerlerinin mevcut olması da, daha yakın bir tarih­lendirmeye imkân sağlar. Anadolu Sel­çuklu mescitlerinde çeşitli şekillerde görülen giriş bölümünün, Beylikler ve İlk Osmanlı mimarîsinde hakikî son ce­maat yerine doğru bir gelişmenin ön­cüsü olduğu açıktır. Tepedeki tonozlu yapı ise, bir cami plânı olarak Selçuklu devrinde mihraba dik nefli benzer ör­nekleri hatırlatır. Menteşe Beyliği'nde, Milâs'taki Belen Camii üst örtüsünün meyilli çatı ile örtülmesine rağmen, al­tı sütunlu bir cami olmasıyla benzerlik sağlar'". Yapı bir han olarak kabul edil­diği takdirde üç nefli olmasıyla Selçuk­lu hanlarını hatırlatır. Germiyanoğlu Beyliği'nde, Uşak'ın Eşme kazası İnay Köyü hanı ile benzerlikler gösterir. Eşit yükselklikteki tonuz örtüsü ile B i ­zans yapılarından tamamen ayrıdır. İç kaledeki üç katlı köşk Bizans kalelerin­de sur duvarına dayanan köşkleri hatır­latır-". Ancak bukabil yapılar Türk ka-18) Bayan Zafer Ertoş, Ağalar Köyü'ndeki eserler üzerine bir ça l ı şma yapmaktadır . 19) A. - T. Akarca. Miiös, İstanbul 1954, s. 98-S9. Şek. 4. 20) Darıca'dakI Eski Hisar ve Enez'deki kale misal olabilir. S. Eyice, Enez'de Yunus Kapton Türbesi ve Has Yunus Bey'in Mezon Kokkında bir Araştırma, Tarih Dergisi, Cilt XIII . 1363, s. 141 -158, Res. 2 de saray görülnrokte-dir. Trabzon kalesinde de böyle bir köşk kalın­tısı vardır. Ayrıca gene Menteşe Beyliği devrinde, Pe-cin Kolesi'nde tepenin en üst taraf ında, köylü­lerin Emir Avlusu adını verdikleri bir açıklık vardır. Civardaki sırt lara bakan bu hakim mev­kide eski bir Emir köşkünün o labi leceğinden bahsedilir. A. Arel, Adı geçen eser, s. 73, Şek. 1/A. SİLLYON (YANKÖY HİSARI) DAKİ TÜRK ESERLERİ 203 le mimarîsinde de karşımıza ç ıkmakta­dır. Konya'da Alaeddin Köşkü'nün, sur duvar ına dayalı bir köşk olduğunu delil olarak gösterebiliriz. Esasen SiUyon'da-ki kale, burçsuz ve pek kalın olmayan duvar lar ı ile kale hakiminin özel yapı­lar ını çevreleyen bir çevirme duvar ı g i ­bidir. Sillyon'daki Türk yapıları mima­rî özelliklerini Selçuklular 'dan almakla beraber, Karahîsar- ı Teke'nin tarihine de uygun olarak 14. yüzyıl ortasında 15. yüzyıl başlarına tarihlendirilirler. SiUyon' (Yanköy Hisarı) daki Türk eserleri antik yapılara karışmadan tepe­nin hemen üstüne çıkan bir çizgi üze­rinde, aşağıdan yukarı doğru sıralanır­lar. Böylece de antik bir şehir içinde, kendi içine kapalı toplu bir yerleşme örneği verirler. Bu görünümleriyle de antik bir şehrin kenarına. Anadolu'nun son hakimi olan Türkler ' in. hakimiyet­lerini tasdik eden mütevazı bir imzası gibi yerleştirilmişlerdir. r-* •ti. i -m Resim : 2 »fa - t c -V Res'm : 3 Resim : 8 ım : 5 Resim: 6 Jt -Resırr,: 'ıl Ol :uııs9y 1 ^4 V. 4i i t YETKİN «S? 3^ Re?"(Tl : 14 Resim ; 15 Resim 5 Resim: 23 YETKİN OT . I l 1-•1 % Resim : ?! Resim: 21 * î ' i R 1 ; 22 YEr r — \ 1 \ (T r o V V S f L L V O N \ { Cami II Msscid III üç nef l l ^apı IV Köşk V Çeşme Ni emann_ La nc k o r r ~; Şek i l : 1 .«••as*-. Resim: £7 Resim : 28 YETKİN V V c \ X V \ N ANTALYA/SİLLYON KALIN' i n 0 0 h r o k i Şeki l : 3 GİAİŞ BÖLÜMÜNÜN 1946 TESI3İTİ SomovfEyice'dön n n.n " 3 -/ \ A \ ANTALYA/SİLLYON M E S C i D ekim 19G9 ara a l tua . 77 7 / / / / / / / ^ y ' t u . ı Vı ANTALYA / SILLYON KÖŞK ekim 1969 ara altun Şeki l : 4 I I ' I ^ I 1.W,İ \ 

Sillyon (Yanköy Hisarı) daki Türk Eserleri

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/1161/1/Yetkin.pdf

Sillyon (Yanköy Hisarı) daki Türk Eserleri

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University