Yelten, Muhammet

English

DSpace@FSM Vakif University

ANADOLU SAHASINDA Y APlLMlŞ SURE TEFSİRLERİ VE BU TEFSİRLERİN TÜRK DİLİ AÇlSINDAN ÖNEMİ* Muhammet YEL TEN** Kur' an-ı Kerim'in bir bütün olarak veya yalnızca sureleri tek tek olmak üzere Arapça'dan başka dillere çevirilmesine İslamiyet'in daha ilk senelerinde başlanmıştır. Bilhassa Hz. Muhammed zamanında bazı sureler Farsça'ya çeviril­miştir. Kur'an'ın çeviritmesi faaliyeti sonraki asırlarda gelişmiş ve yüzyıllar boyu, bütün Doğu ve Batı dillerine çevirilmiştir. Muhammed Hamidullah Kur' an-ı Kerim'in lOO'den fazla çevirileri bulunduğunu belirtir. Türkler'in X. yüzyılın ortalannda İslam dinini kabul etmelerinden sonra yeni di nin esaslarını öğrenmek ve dinin ana kaynağı Kur'an'ı anlamak için kendi dillerine çevirmek istedikleri şüphesizdir. Mevcut kaynaklar ve bu kaynaklar üzerinde yapılan değerlendirmeler bize, Kur'an'ın önce Samanoğulları'ndan Emir Mansur b. Nuh (350-365/961-976) zamanında, Taberi Tefsiri'nden Farsça'ya çeviriidiğini göstermektedir. Zeki Yelidi Togan'ın araştırmalarına göre, bu ilk Tercüme, Horasan ve Maveraünnehirli bilginlerden oluşturulan bir heyet tarafından yapılmıştır. Bu heyette Türk üyeler de bulunmaktadır. Kur'an'ın ilk Türkçe tercümesi ise yine Zeki Yelidi Togan'a göre Farsça'ya yapılan çeviri ile aynı zamanda, belki de aynı heyetin Türk üyeleri tarafından meydana getirilmiştir. Bu tercüme "satır-arası" bir çeviri olup, Taberi Tefsiri ' nden kelime kelime şeklinde yapılan Farsça çeviriye dayanır. Mehmet Fuad Köprülü ve ona dayanan Abdülkadir İnan'a göre ise Kur'an'ın Türkçe'ye ilk çevirisi Farsça tercümeden yaklaşık bir asır sonra, yani Xl. yüzyılın ilk yarısında yapılmıştır. Selçuklular döneminde Türkçe Kur'an ve sfire tefsirlerine rastlanmamakta­dır. İslam medeniyetinin kuvvetli tesiri altında kalan Selçuklular, birer ilim ve sanat dili olan Arapça ve Farsça'yı kendi milli dillerinden üstün tutuyorlardı. * Bu yazı 3-4 Aralık 1999 tarihlerinde (Istanbul) Türk Dil Kurumu ile Fransız Araştırmaları Enstitüsünün birlikte düzenledikleri "Uluslar Arası Osmanlı Türkçesi Öncesi: Eski Türkiye Türkçesi Toplantısı"nda okunan bildirinin metnidir. * * Prof. Dr., İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Turk Dili ve Edebiyatı Bölümü. 250 MUHAMMET YEL TEN Edebi ve ilmi eserler bu dillerle yazıldığı gibi, devletin resmi dili de Farsça idi. Bu sebeple Selçuklular' a ait birçok Farsça Kur' an çevirileri bulunmakla birlikte Türkçe'ye çeviriimiş Kur'an veya sure tefsirlerine rastlanmamaktadır. Anadolu beylikleri döneminin Türk dili açısından da müstesna bir yeri vardır. Bu dönemin temel özelliklerinden biri, Arapça ve Farsça'ya karşı Türkçeyi hakim kılma mücadelesinin yürütülmüş olmasıdır. Arap ve Acem kültürüne fazla itibar etmeyen Türkmen beyleri Türkçe'ye değer verdikleri, şair ve edipleri koruma konusunda duyarlı davrandıkları için, kısa zamanda yeni kültür merkezleri oluş­muştur. Türkmen beylerinin siyasi müc:ıdeleler sırasında bile, kültür hareketlerini tevşik etmeleri, Arapça ve Farsçayı iyi bildikleri halde, Türkçe yazmayı tercih etmeleri, Türkçe için bir biliçlenme devri olmuştur. İşte Anadolu Türkmen bey-lerinin bu kararlı ve bilinçli davranışları sonunda, Anadolu'nun çeşitli bölgele-rindeki beyliklerin saraylarında yüzlerce eser ortaya konmuştur. Beylikler döne-minde devrin bey ve şehzadelerinin emri ile birtakım sure tefsirleri de bulunmak-tadır. Konumuzia ilgisini tespit ettiğimiz İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Kitaplığında, 3779 numara ile kayıtlı olan yazma eserimiz, dört ayrı kitabı ihtiva etmektedir. 249 yaprak olan yazınada sırasıyla Yasin suresinin tefsiri, Tebareke Cüzünün tefsiri, Amme cüzünün tefsiri ve Fatiha .... ~~-.......... .:-.: ..... ~ ........ + .... .:-: ......... _ .-.1 .......... .-.1,.+.-....t .. - c .... ""' .... t"""~ ...... ,, .... .,. .. 1....1 .. ~ .. '11.0.- ''0 .,.,.. ... ;h; ı...,.ı..tr1n.rt.,. h.ar'hrıınn-; ;:)Ul\..-;:)111111 l\,...1~111 }\.-1 Q.Hlla.J'\..lUUJJ o .L..i"lV.llV.l.lll JU.Lı11U.l5.1 )\.-1 V\.1 '-Ul.UU HU~liUU HVJ...lU..LUf:,J. bir kayıt bulunmamaktadır. Ancak Yasin ve Tebareke cüzünün ilk sayfalarında bulunan mukaddimelerde, tefsirlerin İnançoğulları'ndan İshak Bey b. Murad Arslan'a takdim edildiğini gösteren bir ifade bulunmaktadır. İshak Bey b. Murad Arslan'ın miladi 1362 tarihli sikkesi mevcuttur. İshak Bey'in 1368 yılından itibaren beyliğini devam ettirmediğini, onun yerine Germiyanoğlu Süleyman Şah'ın bey olduğunu, 1368 tarihli cami ve sikkelerinden anlamaktayız. Buradan hareketle müellifin bu sure tefsirlerini muhtemelen 1362-1368 yılları arasında Denizli veya çevre illerde yazdığım söyleyebiliriz. Eserlerin müellifleri tefsirlerde belirtilmemiştir. Bugün için İsmail Hakkı Uzunçarşılı ve Mehmed Fuad Köprülü'nün verdiği bilgilerin ışığı altında, tefsirlerin XIV. yüzyılın ikinci yarısında yaşayan Mustafa b. Muhammed tarafından yazıldığını söyleyebiliyoruz. Siyah ciltli olan yazma 16cm. boyunda, 12 cm. enindedir. Yazı, kalın abiidi kağıt üzerine 61 yapraklık kısmı kalın ve iri, 188 yapraklık bölümü ise ince ve küçük harflerle yazılmıştır. Ayetler kırmızı, diğer yazılar siyah mürekkeple kaydedilmiştir. Yazınanın tamamı nesih yazı ile yazılmıştır. Yasin tefsirinin baştan 29 , Amme Cüzü tefsirinin sonundan 25 yapraklık kısmı ve Fatiha suresinin tefsirinin tamamı harekesizdir. Yazınada biri Yasin diğeri de Tebareke tefsirinin başında olmak üzere iki ayrı mukaddime mevcuttur. Mukaddimelerin ilk sayfası aynı olup sonraki sayfalarda farklı konular dile getirilmiştir. ANADOLU SAHASINDAY APILMIŞ SÜRE 1EFSİRLERİ 251 Yasin tefsirinin mukaddimesinde sureyi okumanın hikmetleri sıralanmıştır: "Kaçan mü' min sekerat-ı mevt irişe bu süreyi katında okısalar bu sürenin sağışınca ferişte ine, karşusında saf bağlayup turalar, istiğfar eyleyeler, ta canı çıka yumağa hazır olalar, andan cenaze ile yürüyeler kabrine varınca, çok okısın kim okımasında çok hasJetler vardur, hatta aç kişi okısa Tanrı Ta'ala anı toyura; korkulu okısa korkusından emin ola; misafir okısa vatanına irişe seferi mübarek ola; fakir okısa gani ola; borçlu okısa borcundan kurtula, mahbüs okısa halas bula, hacatlu okısa hacatı reva ola ... " (Yasin süresi, yaprak 1 b/8-13, 2a/2-7) şeklinde devam ediyor. Tebareke tefsirinin mukaddimesinde adalet kavramının hikmetleri aniatıldık­tan sonra, her hükümdann adaletli davranması gerektiğini, adaletli muamelatta bulunmalan halinde, dünyada saadete erişecekleri gibi ahirette de azaptan ve çürü-mekten uzak olacakları ifade edilmiştir. Mukaddimelerden sonra sürelerin tefsirleri yer almaktadır. Bütün sureler aynı metot çerçevesinde tefsir edilmiştir. Önce surenin adı, nerede indiği, kaç ayet, kelime ve harften meydana geldiği ve sureyi okumanın hikmetleri belirtildik-ten sonra tefsire başlanmıştır. Mesela Amme suresinin tefsirine mütercim şöyle başlamıştır: ''Bismillahirrahmanirrahim Amme yetesa elfine bu süre Mekke'de indi ayetleri kırk bir ve kelimeleri yüz seksen ve harfleri sekiz yüz on altı durur. Übeyyi'bni Ka'b eydür Resul hazreti eyitdi: Kankıkişi kim bu süreyi okısa Hak Ta'ala ana kıyamet güninde uçmak şarabın içüre ... " (Amma Cüzü, yaprak llla/13, lllb/ı-2) dedikten sonra sürenin tefsirine geçilmiştir. sareleri meydana getiren ayetler tefsir edilirken değişik bir yol izlenmiştir. Biliyoruz ki Karahanlı döneminde ve Anadolu sahasında gerçekleştirilen ilk Kur' an çevirileri genellikle kelime kelime yani satır-arası veya cümle cümle şeklinde çevirilmişlerdir. Yer yer önemli kabul edilen konular, biraz daha geniş olarak ifade edilerek çeviri ye tefsir özelliği kazandınlmıştır. Kelime kelime veya cümle cümle yapılmış Türkçe tercümelerde kaynak dildeki metnin kelimelerinin anlamlan ile amaç dildeki metnin kelimelerinin anlamlannın denk olmasına titizlikle uyulmuştur. Bilhassa cümle cümle yapılan çevirilerde kaynak dilin söz dizimi sırasına çok dikkat edilmiştir. O kadar ki bazen Türkçe söz dizimi sırasına göre çevirdiklerini yine Arapça sıraya göre düzeltmiş­lerdir. "Gulamen zekiyyen" terkibini bir çevirmen "bunun üçün kim bersem sanga anğ oğlan" diye çevirmişken, bu cümledeki "anğ" kelimesini silerek "oğlan anğ" diye Arapçadaki söz sırasına uygun olarak düzeltmiştir. Yasin, Tebareke, Amme Cüzü ve Fatiha tefsirlerinin Türkçeye çeviriime-sinde ise, farklı bir tercüme yolu izlenmiştir. Tefsiri yapılacak ayet belirtildİkten sonra ayetin ne kelime kelime ne de cümle şeklinde Türkçe olarak karşılıkları verilmiştir. Kaynak dildeki metnin kelime ve cümlelerinin anlamları amaç dille verilmeden doğrudan doğruya ayetlerle ilgili geniş bilgiler verilmiştir. Bu bilgiler 252 MUHAMMET YEL TEN arasında hadisler, menkıbeler, Kur'an kıssaları ve ibret alınacak dini' hikayeler bulunmaktadır. Bu çeviri tarzı, XIV. yüzyılın sonunda Şirvanlı Mahmud tarafından çevirisi yapılmış olan Tarih-i İbn-iKesir Tercümesi'nde de mevcuttur. Mütercim Şirvanlı Mahmud, çevirdiği eserinin mukaddime kısmında takip ettiği çeviri usulünü şu ifadelerle belirtmiştir: " Lakin merhamet-i ammesinden ve şefakat-ı şamilesinden emr itdi kim Türki' diline tercüme olına, faydası amme-i müslimi'ne am ve ayidesi katfe-i mürninine tam ola. Pes emr-i şerife imtisal idüp mümkin oldukça ahzar-ı ibaret-ile tercüme olındı." Bu paragrafta geçen ahzar kelimesinin "yeşil" anlamının dışında "anlaşılması kolay olan, akla geldiği gibi söylenen" manasını da taşıdığını tespit ettik. Dolayısıyla bir çeviri tarzını ifade eden ahzar-ı ibaret terkibi, mütercimin çevirisini aklına geldiği gibi yaptığını belirtmektedir. Tanıtmaya çalıştığımız Yasin, Tebareke, Amme Cüzü ve Fatiha tefsirlerinde de aynı çeviri tekniğinin uygulandığını açıkça görmekteyiz. Çeviri serbestliğinin verdiği imkan yanında Türkçecilik şuuru ile eser yazma, ayrıca tamamen Türk olan tebaanın Türkçe yazmaya zorlanması ve veya tefsir degil yabancı dilde okuduğu bir metnin kendi bilgi düzeyine ve anlayışına göre kendi diliyle ifadesidir. Bu anlayış içerisinde meydana getirilen bu tefsirler gelişme aşamasında olan Batı Türkçesi yazı dilinin hızla ilerlemesine büyük katkıda bulunmuş metinler olarak değerlendirilmelidir. Baştan sonuna kadar okuduğumuz bu sure tefsirlerinde Türkçenin söz dizimi işleyişinde son derece etkili olan sıfat-fiil, zarf-fiil ve fiil-isimleri unsurları bol şekilde kullanılmışlardır. Bu unsurların kullanılmasıyla birlikte Farsça ki'li yapılı cümlelerin kullanma alanı daralmıştır. Böylece Türkçecilik şuuru yalnız yabancı kelimeleri kullanmama seviyesinde kalmayıp dilin en önemli varlığı olan cümleyi koruma derecesine kadar ulaşmıştır. Ayrıca bu metinlerde Türkçenin başlangıcından itibaren ifade kalıpları içerisinde var olan şartlı birleşik cümle formuna sıkça rastlanmaktadır. Fakat genellikle -Sa morfemli yan cümlelerle kurulmuş şartlı cümleler yerine, ale istek ekinin yer aldığı yan cümlelerle meydana getirilmiş şartlı birleşik cümleler çoğunluktadır. Bu tip cümlelere şu örnekleri verebiliriz: "Eğer zebanilerden birisi bu dünyaya bir kez nazar kılaydı dünya halkı anun heybetinden helak olaydı.." ( Yasin tefsiri, 48b/l 1-1 2). "E ger tamu yılanlanndan bir yılan dünyaya bir kez nefes uraydı yir yüzinde hergiz ot bitmezdi.." (Yasin tefsiri, 48b/12). "Eger tamu ehli tomndan bir ton dünyaya asalardı kohusından dünya ehli helak olaydı.." (Yasin tefsiri, 48b/13). ANADOLU SAHASINDAY APlLMlŞ SÜRE 1EFSİRLERİ 253 "Eger tamu zincirlerınden dünya tağlarından birine bir zencir bırakalardı su gibi eriyeydi..." (Yasin tefsiri, 49a/l). "Eger zakkumından bir katre dünyaya tamaydı dunya ehlinün yimesi içmesi olmayaydı.." (Yasin tefsiri, 49a/3-4). "Eger yumayalardı yidi kat yiri yaka cehenneme varaydı." (Yasin tefsiri, SOa/3). "Eger dileseydün mahv kılaydun ... " (Yasin tefsiri, SOa/9). "Eger dileseydün suretierin mesh kılaydun .. " (Yasin tefsiri, SOa/12- I 3 ). Sure tefsirleri, tarihi Türk Dili sözlüğü için değer biçilmez kaynaklardır. Tefsirlerde ibadet ile ilgili birtakım dini kavramların dışında genellikle Türkçe kelimeler kullanılmıştır. Değişik ve çeşitli bilgi verme endişesi taşıyan mütercimin, Türkçede karşılığı olmayan Arapça veya Farsça kelimeleri kullandığı zaman, o kelimelerin Türkçe karşılıklarını açıklayarak vermesi Türkçenin kelime varlığının ve ifade gücünün gelişmesine katkıda bulunması bakımından son derece önemlidir. Mesela mütercim cümlesinde kullandığı urcôn kelimesini şöyle manalandırmıştır: - "Ayun menzillerin takdir eyledük. Ayun yigirmi sekiz menzili vardur. Ol menazil ki gice mahaka yani ıraka dtişer, hilal olur. Hatta ol eski urcun gibi olur. Urcun diyü hurma salkımınun dibine dirler. Ol hurmanın salkumını keseler, dibinden kesmezler. Belki bir pare korlar yil girüp ağacı kurutmasun diyü. Ol baki kalanına urcun dirler. Ruzgar-ıla ol urcun kurur, egilür, yay gibi olur. Hak Ta'fila hilali ana teşbih eyledi .. " (Yasin tefsiri, 33bll. -Buna Mülk suresi dirler ve Vakıye suresi dirler. Vakıye dimek "saklayıcı" dimek olur; M üneiye suresi dirler m üneiye " kurtarıcı" dimek olur. ( Tebareke tefsiri, 64bll 1-13). Görüldüğü gibi son iki örnekte mütercim Türkçe'nin kelime yapma yollarını işleterek yapım ekieri ile kelime türetmek suretiyle Arapça kelimelere karşılık bulmuştur. Kullanılan Türkçe kelimeler bakımından da sure tefsirleri gayet zengindir. Aşağıdaki kelimeler dönemin eserlerinde olduğu gibi sure tefsirlerinde de sıkça görülen kelimelerdir: d anışok : "danışma; danışılan konu" yarındası : "ertesi, ertesi gün" d uru gelmek : "ayağa kalkmak" arkuncak : " yavaşça, hafifçe" azamatün ucı kıyı yokdur : "büyüklüğünün sınırı, hududu yoktur" yörendürmek . "yaklaştırmak, bir şeyin çevresinde dolaştırmak". kulonlamak : "kısrak yavrulamak" 254 önürdi saçu saçmak öküş kığırmak kıran dökeli ündürmek sünük MUHAMMET YEL TEN : "önce, ilk önce" : Düğün ve şenliklerde ortaya saçılması gelenek olan inci, para şaçmak." : "çok, fazla" : çağırmak, davet etmek" : " kenar, kıyı, uç, sınır" : " hep, hepsi, bütün" : " çağırtmak" :"kemik" Tefsirlerin Türk dili tarihi bakımından da mühim bir yeri vardır. Bu eserler karışık dilli eserlerin meydana getirildiği XII-XIII. yüzyıldan sonra yazıldıkları için Oğuz Türkçesi'nde yer alan ekierin gelişme ve değişmelerini takip etme imkanını vermeleri yönünden ayrı bir önem arzetmektedirler. Sonuç olarak bu tefsir metinlerinin aydınlığa kavuşturulmasının ve taşıdıkları özelliklere bağlı olarak üzerlerinde gramer çalışması yapılmasının Türk dili açısından son derece yararlı olacağını dile getirmek isterim. Bibliyografya Ateş, Ahmed; "Burdur-Antalya ve Havalisi Kütüphanelerinde Bulunan Türkçe, Arapça ve Farsça Bazı Mühim Eserler", TDED, c.Il, sayı 3-4, İstanbul ı948, s. 171-ı91. Erdoğan, Abdülkadir; "Kur' an tercümelerinin Dil Bakımından Değerleri", Vakıflar Dergisi, c. I, Ankara ı938, s. 47-51. Hamidullah, Muhammed; "Kur' an-ı Kerim'in Türkçe Yazma Tercümeleri", TM, c. XIV, İstanbul ı 964, s. 65-80. İnan, Abdülkadir; Kur'an-ı Kerim'in Turkçe Tercümeleri Üzerine Bir İnceleme, Ankara 1961. İnan, Abdülkadir; "Kur' an' ın Eski Türkçe ve Oğuz-Osmanlıca Çevirileri Üzerine Notlar", TDAY-Belleten, Ankara 1960, s. 79-94. Korkmaz, Zeynep; Türk Dili Uzerine Araştırmalar, c. I, Ankara 1995, s,274-280. Köprülü, M. Fuad; Turk Edebiyatı Tarihi, İstanbul 1926. Tabaklar, Özcan; Anadolu Türkçesiyle Yazılmış Amme Cuzu Tefsiri (basılmamış yüksek lisans tezi). Topaloğlu, Ahmet; "Satır-Arası" Kur'an Tercümesi, I Giriş ve Metin, İstanbul 1976. Uzunçarşı lı, İsmail Hakkı; Osmanlı Devletinin ilmiye Teşkilatı, Ankara ı 965. Togan, Zeki Velidi; " Londra ve Tahran'daki İslami Yazmalardan Bazılarına Dair", İslam Te tkikle ri Enstitüsü, ı ll, 1959- ı 960, s. 1 35). 

Anadolu Sahasında Yapılmış Sure Tefsirleri ve Bu Tefsirlerin Türk Dili Açısından Önemi

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/1019/1/Yelten.pdf

Anadolu Sahasında Yapılmış Sure Tefsirleri ve Bu Tefsirlerin Türk Dili Açısından Önemi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University