Bilgin, İlhami

English

DSpace@FSM Vakif University

Selçuklular ve Beylikler Devrine Ait Yayınlanmamış Üç Kitabe llhamiBtLGtN A nadolu'daki kültür mirasımızın Türk Dev­rine ait olan Taşınmaz Eski Eserlerini in -oeKinac, koruma tedbirleri almak ve günümüze ka­dar varlıklanndan haberimiz olmayan eserleri tes­pit etmek gayesiyle yaptığımız geziler ve kazılar sı-rasnda, araştırmaya muhtaç yeni konular ve tarihi (BkimanBr onaya çrtımaktadr. Bunların yayın-{aması yohıyh biGm çevrelerinin görüş ve bilgi­lerine sunmak, Türk Tarihi ve Sanatı konusunda ı M a sağhkh bililerin üretiminde yarar sağlayacak-tr . Bu amaçla kaleme aklığıma bu kısa yazımı-z n konusu, kohy kaybolan veya tahrip olan, eski eserlerin hüviyet cüzdanı değerindeki kitabeleri­mizden yeni bukınmuş üç taneanin metinleri ve doğurduğu düşüncelerdir. Bu arada kitabe metin-leriran okunuşunda ve yazış biçiminde çok hata-nn olduğunu, ^ a t kitabenin anlamını değiştire­cek çapU yapılmış hatalar olmadığını da belirtmek istenin. 1. T O L H A N K İ T Â B E S K ? ) 1983 vdınvı Eylül avında. Antalva-Manavgat ilceanin 30 km.kuzeyindeki Sırtköy'de islâmi ya­zık iki taş kitabenin variiğından sözedilmişti.d) Bu haber üzerine Sırtköy'e gidilmiş ve köy girişi-n h hemen sağındaki bir evin cephe duvarına gö-fflfilmüş iki satrlic taş kitabe ile bu evin karşı sıra-smda ve 50 m. uzakbktaki bir başka evin de bahçe d u v m n üstünde duran yine iki satrlık kitabe ye­rinde incelenmiştir. Bahçe duvan üstündeki kitâbe (Resim: 1) , taş üzerinde kabartma olarak yazılmış nesih yazılı bir Idtijedtr. Kitabe yüzeyi 4 cm. kalınlığındaki süs-lemestz bir bindb çevrilmiş, aynı kalınlıktaki di­ğer band da, iki satrı birbirinden ayrmıştır. KitSbe, Selçuklu iar Devri yapı kitabelerinde güldüğümüz klâsik ifade tarzındadır ve metni şöy­ledir: 1) Amara bi-imâret-i hazih-il han fi eyyam ı dev-let-Os-Sultan 2) el-azam Alâ-üd-dünya ve'd-din ebü'l-fetlı Key-kubâd bin Göriildüğü gibi bu kitâbe tam değildir ve i k ind parçası henüz bulunamamıştır. Fakat bu kitâ­be ile ev duvarındaki kitabe parçasının aynı öl­çülerde olması, bu iki parçann birbir ini bütün-leyen bir kitâbe olduğu düşüncesini uyandırmak­tadır. Çünkü ev duvarındaki kitâbe parçasındaki metin d e . b i r i n d parçadaki eksikliği hatâsı? b iç im­de tamamlamaktadır. Ev duvarındaki kitabe par­çasının metni de şöyledir: (Resim: 2^ 1) Keyhüsrev kasim emir-ii l-mü'minin abdü'z-zaif el-havf (?) 2) [ - ) Şarabsalir h ı fzu 'Hâhü fı muharrem sene-tü tıs'a ve ışrin ve sittemâe. (629 H.-1231 M.) Bu ik i parça, aynıkitabenin birer parçası olsaydı; bu han'ın, Keyhüsrev oğlu Keykubâd za­manında, Şarabsalâr adındaki kişi tarafından 1231 yıl ının muharrem ayında yaptırı ldığı anlamında bir belge edinmiş olacaktık. Fakat, bir inci parçadaki harflerin daha kalın ve düz satıhlı olmasına karşı­l ık , i k i n d parçadaki harfler ince ve yuvarlak satıh­tı o luşu ; b i r ind parçadaki yazıların plânlı bir şe­ki lde ıstitienerek Doş ve dolu yüzeyler arasınaa sağ­lanan dengenin, i k i nd parçada kurulamamış olma­sı ve bu yüzden kelime aralarına iri yapraklı çiçek mot i f ler i işlenerek boş satıhların doWumlmasi gibi hemen göze çarpan farklı l ıklar, bu ik i parçanın aynı kitabeye ait olmadığını göstermektedir ve öl-çülertndeki benzerlik bir tesadüften başka birşey değikl ir (1) K i taben in varlığı ve yeri h»Kkınd» bize n»o«t veren SItJe Müze i l Müdürü Sayın Orhan A l v u r ' ı ve benimle gelerek k o n u y u yerinde İnceleyen Y.Mun.Mimar Al­paslan K o y u n l u ' y a - . l ' a B e y Harnamı K u r t a r m a K a ı ı H ICİn sorevlendlr l lmeml tağlayan Efe» M u ı e H MUdUro Sayın Selâhat t ln Erdemgl l İM hamam kitabesinin or­taya ç ık ı t ında yardımlar ını esirgemeyen Etnolog O c a l O i e r e n e ve kitabelerin okunu»unda yardımcı olan T a h s i n Saatçl 'y» ve Tahs in Hancıo9K)'na çok t a » * k k a r adar lm. 268 İLHAMI BİLGİN dnemS olan asıl konu, bu kitabe parçalarının han^ yapıya veya yapılara ait olduğunu öğrenebil-nnekti. Bu konu üzerinde Sırtköy'li vatandaşları­mızla yaptığıma sohbette, bu parçaların, köyün kuzeyindeki Eynif Ovası'nda bulunan han harabe­lerinden getiriMiğini ve kendi ihtiyaçları için bu harabedeki taşların toplandığını belirttiler. Eynif Ovası'nın güneyinde, çok harap durum­daki bu han, yayınlara 'Tol Han" adıyla geçmiş ve kalmtı üzerinde bir kitabe bulunamadığından kaba­ca X i i l . yüzyıla tarihiendirilmiştir.(2> Sırtköy lüle-rin Tol Han'dan getirildiğine dair söyledikleri itiraf niteliğindeki sözler, bizce tarihi bir hatâya düşür­meyen birer bilgidir ve bahçe duvan üstündeki ki­tabe parçası Tol Han'a aittir. Bu görüşümüze göre Tol Han'ın kitabede geçen sıfatlarından anladığı­mız Selçuklu Sultanı Alaeddin Keykubad zamanın­da (1219 - 1235) yaptırılmış eserler listesine kay­dedilmesi gerekmektedir. İkinci kitabe parçası da hem bir tarih vermesi, hem de yapıyı yaptıran kişinin adını belirtmesi bakımından Türk Tarihiyle ilgili çalışmalar için ih­tiyaç duyulan bir beige olabilir. Tol Han'ın yakın çevresindeki bugün yok olmuş bir esere ait olması gereken kitabe parçasındaki "Şarabsalâr" ismine çağdaş yayınlarda, Prof. Dr. Osman Turan in ese­rinde rastlıyabildim.(3) Anadolu'da XII I . yüzyılın sonlarında başlıyan Moğol isyanları sırasında, Kon-ya-Ahi Teşkilâtının sevilen reisi Ahi Ahmed Şah ı, sırf Moğol Hükümdarı Gazan Han'a yaranmak için ökfören kişinin de ismi Şarabsalâr idi. Fakat 1295 yıllarında ölümle cezalandınlan Şarabsalâr ile Ey­nif Ovası'nda 1231 tarihli bir hayır eseri yaptıran Şarabsalâr'ın aynı kişi olmadığı tarihler arasındaki uyuşmazlıktan da anlaşılmaktadır. Şarabsalâr isminin söylenir söylenmez hemen aklımıza getirdiği benzeri bir diğer isim, Alanya yakınındaki 1236 - 1245 tarihli Şarapsa Han'ı olmaktadır. Şarapsa, Sarafşâ, Şereftâ vb. şekil­lerde söylenip - yazılan bu han'ın ismiyle, Şarap-salâr isimli kişi arasında bir bağlantının varlığı his­sedilmektedir Ancak aynı bölgede, aynı tarihlerde ortaya çıkmış iki isim arasındaki bağlantıyı araştır­mak ve delillendirmek benim gücümün yeteceği noktanın çok uzağındadır. 2. İZMİR-SELÇUKTAKİ HAMAM KİTABESİ 1983 yılında, Aydınoğulları Beyliği'ne baş­şehir olmuş Ayasuluk'taki (Selçuk İlçesi) isa Bey Hamamı veya Büyük Hamam denilen yapıda bir kurtarma kazısı yapılmışta. Kazı Hey'eti Üyesi olarak görev aldığım bu çalışmada, hamamın bâni-sinin, mimarının adını ve yapım tarihini verecek bir kitabenin ortaya çıkması ihtimali vardı. Bu heye­canlı bekleyiş kazı dönemi boyunca devam etmiş fakat bu yap/ya ait kitîÜje parçasının kırıntısına dahi rastlanamamıştı. Bu arada Selçuk-Efes Mü­zesinde konima altına alınmış beyaz mermerden, yekpâre bir kitabe bana gösterilmiş ve okuduğu­muzda bu kitâben'aı bir hamama ait olduğu ortaya çıkmıştı.(*) Yaptığımız soruşturmalarda, bu kita­benin. Büyük Hamam yakınındaki evlerden birinin bahçesinde bulunduğu ve evi yeni satın alan şahıs tarafından Müze Müdürlüğüne teslim edildiği öğre­nilmiştir. Güzel istiflenmiş sülüs yazılı beş satırlık kitabe metni şöyledir (Resim. 3); 1) Bismillâhirrahmânirrahim 2) Amara bi-imâret-i hazihnl hammâm el-mübâ-rek fi eyyam-ı devlet-il-emir-il kebir fahr-iid-dev-3) le ved-dünyâ ved-din İsa ibn Mehmed ibn A y ­dın ammvallahu evvelühu ve ahirühu 4) zeyn-fil-Hac vel-haremeyn el hac hâce Ali ibn Salih ahsenallahu avâkibehu 5) hateme fi şehr-i safar ve-lîllâhi bil-hayr-ız zafe­ri sene sitte ve sittin ve seb'amâe (766 H -1364 M.) Dinin, dünyanın ve devletin büyük emin Aydınoğ-hJ Mehmed Bey'in oğlu İsa Bey zamanında bu mü­barek hamamm inşâ edilmesi emredildi. Tanrı ev­velini ve sonunu iyi kılsın, Allah, hac ve Hare­meyn'in ziyneti olan Salih oğlu Hacı Hoca Ali'nin (tanrı akibetini iyi getirsin) yaptırdığı (bu binanın) inşaı 766 yılının safer ayında tamamlandı" anla­mındaki bu metnin etrafı, tepede sivri kemer for­munda birleşen bir bantla çevrilmiş ve köşelikler nebati kabartma desenlerle süslenmiştir. Bu kitâbe herşeyden önce, Aydınoğlu İsa Beyin tahta çıkış tarihini tespite çalışan tarih araştırmacıları için değerli bir beige olacaktır. İsa Bey, kardeşi Hızır Bey öldükten sonra tahta ç ı k t ı ­ğına ve Hızır Beyin de ne zaman öldüğü bilineme­diğine göre, İsa Bey'in hükümdarlık dönemine ait en erken tarihli belge olan bu kitâbe, İsa Bey'in en geç 1364 yılında Beyliğin Emiri olduğunu gösterir. Türk Sanatı Tarinçileri için de bu kitâbenin, Selçuk İlçesindeki hangi hamama ait okluğu mese-(2) Kur t Erdtnann, Oas Anato l lsche K a r a v a n s a r a y des 13. Jahrhunderts, syf . 1 9 7 , Ber l in 1 9 6 1 M.Kemal özergin , Anadolu'da Selçukhı K c r v a n s a r a y -lan, Tar ih O e r g l s l . S . l O , sy f . 164,1st. 1 9 6 5 Aziz Albek, Eynif Ovası ve Tol Han Hakkındaki K ısa R ^OT , Anadolu Sanatı Araş t ı rma la r ı I I , sy f . 5 5 , 1st. 1970 T . C . Karayolları Genel Müdürlüğü, T a r i h i T ü r k H a n l a ­rı syf . 91 . A n k a r a , 1969 (3) Osman T u r a n , Selçuklular Zaman ında T ü r k i y e , sy f . 619 , İstanbul, 1971 (4) Bu kitabe. Müze idaresince envanter i y a p ı l ı r k e n bir din görevlisinin yardımına ba$vurulmu$ ve görev l in in çok hatalı okuması sonucunda envanter f iş le r ine yan l ı j bilgiler aktarı lmıştır . les vardr. Çünkü bugünkü Selçuk'ta kısmen ayak­ta kahbilmiş ve sadece biri restore edilebilmiş beş hamam vardr. Bu beş hamamdan restore edilen Saadet Hatun Hamamı dışındaki hamamlardan hiç­birinin kitabesi buhınabilmiş değildir. Artemis Ma­bedi kalıntıbn yakınında ve Efes harabelerine gi­den yol üzerindeki, tek halvetten ibaret bir konak hamamı rateüğihdeki yapı için de, elimizdeki Idâbe evsafmda bir k i t i n i n düzenlendiğini ka­bullenmek zordur. Bu düşüncemize göre elimizde­ki kitabe, St. Jean Kiliseâ'nin bulunduğu tepenin etkindeki üç hamamdan birine ait olması gereke­cektir. Bu üç hamamdan ikisi, İsa Bey'in zevcesi Azize Hatun(5) ile kitabede adı geçen Hoca Ali'nin y^tvdıği hamam olacağına göre üçüncü hamamı yaptım kişinin kim okluğu, şimdilik bilinmezliği­ni muhafaza edecektir. Bir selâtin camii yapımın­dan önce, caminin yakınına bir hamam yaptırma âdeti, geçmişimizde çok tekrarlanmış bir uygu-bmadr ve bu sebeple isa Bey Camii'nin yakının­daki hamamı da İsa Bey'in yaptırdığı düşünülür, fakat tarilü, yazılı kaynaklarda kafisi Azize Ma-tun'un hamam ve hayr eserleri yaptırdığı halde İsa Beyin hamam yaptırdığına dair bir kaydın olma­ması. Büyük Hamamın isa Bey tarafından yaptırıl­mış oMuğu kanısını çok zayıflatır. Bu düşüncemiz­de bir yanlışlık yok ise, İsa Bey Hamamı (Büyük Hamam), Azize Hatun'un kocasından da önce bir davranışla yaptırdığı bir hamam olmayıp, büyük bir ihtimalle İsa Bey'in emri üzerine Hoca Ali ta­rafından 1364 tarihinde yaptırılmış okluğunu şim-diik kabullendiriyor. 3. MANİSA - SUNGUR B E Y RİBATI Anadolu'daki islâmi Türk Eserierine ait kita­belerin önemi ve korunmak için gösterilmesi gere-ke iigiyi yeterince görmemiş kitabelerden biri de Manisa Müzesinde bulunmuştur. Kurtukış Savaşı yıllarında yakılıp yıkılan Ma­nisa, yıllar sonra imar edilirken, çok sayıda tarihî ve sanat değeri olan mezar taşlarıyla dolu Paşa Mez^ığı'nı da kaybetmiş ve bu alan şehir parkı R E S İ M : 1 haline get ir i lmişt i r . Bilinçsizce yapılmış bu imha hareketine rağmen bazı mezar taşları Manisa Müzesinde depolanmış, gerek müze elemanlarının gerek vatandaşların bulup getirdikleri islâmî laş eserler, bugüne kadar envanterlenmemiştir. Sağ­lıksız biçimde depolanmış olan bu taş eserlerin 1983 yılında yapılan sergileme ve tasnif işleri s»ra-sında, bir kitabe gözümüze çarpmıştır. Manisa'nın neresinden bulunup getir i ldiği hakkında bir kayı­tın olmadığı k i tabe, cinsini tây in edemediğim taş üzerine Arapça, altı satır halinde ç i rk in bir hat ile yazılmıştır. Okuyabik l iğ im kadarıyla kitabe metni şöyledir: 1) Benâ ve amara hazih-il-Ribât el-mübareke 2) merzâten fî-sebil-ii-iah sâbih-ei-hayr 3) vel-hayrat mafhar-el-havass ( ) 4) mukarreb-il-devlet-i vel-din Sunkur Beg 5) edamallahu umrahû ve kuziye fı 6) el-dareyn havayicehu f ı tar ih sene seminin ve hamsîne ve seb amâye (758 H. 1356 M.) X n i . ve X I V . yüzyıllara ait Anadokı'daki arap-ça yazılmış kitabelerin ifade tarzından biraz farklı olan bu k i tabe, bugün yok olmuş bir ribat'a aitt ir. Ribatlar hakkında Prof. M Fuat Köprülünün geniş makalesinden de öğrendiğimize göre, ribal kelime­si Anadolu'da daha çok kervansaraylar iç in kulla­nılmıştır. Manisa Müzesi'ndeki bu kitabeden Sun­kur Bey isimli kişinin 1356 yılında bir kervansaray (veya bir zaviye de olabil ir) yaptırdığını anlıyoruz, ama yapı kitabelerinden alışkın okluğumuz sultan veya emir admm kitabede geçmemesi, bu yapının Saruhan, Germiyan, Menteşe veya Aydınoğulları Beyliği sınırlan içinde mi yapıldığı konusunda bir f ik i r edinmemize imkân vermiyor. Manisa Mahke-me-i Şer'iye Sicil Defterlerinde de bu yapı ve b i n i ­si hakkında bir kayıta rastlanmadığından gereği iç in araştırma ve bi l im adamlarımızın faydalanıp değerlendirebilecekleri bir dokümanı sunmakla yetineceğiz. (5) H i m m e t A k ı n , Ayd ınoğu l la f ı TarıMı MakKinat a r A r » H ı r m » , iyi. 200,1 s l j n b u l . 194C İLHAMİ BİLGİN 

Selçuklular ve Beylikler Devrine Ait Yayınlanmamış Üç Kitabe

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/1478/1/Bilgin.pdf

Selçuklular ve Beylikler Devrine Ait Yayınlanmamış Üç Kitabe

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University