Tekin, Sibel

English

DSpace@FSM Vakif University

V ÇANKIRI MERKEZ VE İLÇELERİNDE YAPILAN ESKİ ESER TESBİT ÇALIŞMALARI 1 Sibel TEKIN ayın Bakanımız, Sayın Başkan ve Değerli Konuklar. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından daha önce yürütülen ve 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Var-llllllllllll hklarını Koruma Kanunu'na ek olarak çıkarılan 3386 Sayılı Kanunun 2. maddesi gereği; cami, tütbe, kervansaray, medrese, han, hamam, mescid, zaviye, sebil, mevlevihane, çeşme vb. korunması ge­rekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının, Vakıflar Genel Müdürlügü'nce yürütülen tespit çalışmalannda, 1990 yılında izlenilen harf sırasına göre, Çankırı İli ve İlçeleri programa alınmıştır. Çalışmalanmıza Haziran ayından itibaren Sanat Tarihçileri ben Sibel TEKlN, Sn. Emine ALTIN­TAŞ, Sn. Nadir TOPKARAOĞLU ve Arkeolog Sn. Ali KILCI'dan oluşan bir ekiple başladık. Bölgedeki tespit çalışmalarımızın başladığı ana kadar. Genel Müdürlüğümüzün tescil arşivinde ya­pılan araştırmada, il ve ilçelerde toplam 56 eserin tescilli olduğu tespit edilmiştir. Kültür ve Tescil Dairesi Başkanlığı Arşlvl'nde, Bölgede mevcut olan yapılara ait 427 adet vakfiye ve şahsiyet kaydının taraması yapılmıştır. Osmanlı imparatorluğunun çeşitli yıllarda yayınlanan Kastamonu Salnamelerinde ise 513 eski eser ve yapı kaydı incelemeden geçirilrniştir. Aynca Çankırı ile ilgili olarak yayın ve belgeler araştırılmıştır. Yaptığımız bu ön tespit çalışmalan ışığında, bölgede incelemelere geçilmiştir. Fakat bölgenin ko­numu itiban ile hava şartlarından dolayı gidemediğimiz İlgaz, Yapraklı ve Eldivan'ın bazı köyleri, 1991 yılı yaz aylan proğramma alınmıştır. Çankın bölgesinde tespit edilen eserlere geçmeden önce, yöre hakkında bir takım ön bilgiler ver­mek istiyorum. Çankın'ya M.ö. bugünkü Ankara'da oturan ve bir dönem Çankın'yı da merkez yapan Galatlar za­manında Gangrea adı verilmiş ve bu isim bugüne kadar gelen insanların dilinde, çeşitli değişimlere uğra­mıştır. Galat lisanına göre "Gangrea" keçisi bol memleket demektir önceleri Cancari, daha sonra Caracalla parası üzerinde Gangaris diye kullanılan ve Romalılar dev­rinde bir müddet Germanapolis adını da taşıyan Çankırı, Osmanlılar devrinde Kangri şeklini almış. Cum­huriyet devrinde de (1925 yılında) Çankırı şeklinde kabul edilmiştir. Çankırı tarihi, Millattan 3000 sene öncesine, Hititler devrine kadar uzar ise de, bilinen tarih duru­mu M.ö. 300 yıllarında başlar. Milattan 323 sene öncesi Makedonya Kralı İskender'in ölümü ile parça­lanan imparatorluğun üzerinde, yer yer yeni hükümetler kurulur iken, doğusu Kızılırmak, batısı Filyos ve Bolu Çayları, kuzeyi Karadeniz, güneyi Işık, Bden, Aydos, Eldivan ve Bozkır Dağlan ile çevrilen sahada da Paflagonya Devleti'nin kurulduğu bilinmektedir. Bu bölgede bulunan Kastamonu, Çankırı, Taşköprü, Bartın, Amasra, Eskipazar gibi yerleşim yer­lerinin, Paflagonya bölgesi içinde önernli şehirler olduğu kayıtlarda belirtilmektedir. 139 Çankın ilk olarak, Danişment Ahmet Gazi'nin emrindeki kumandanlarından Gazi Karatekin'in 1127 tarihinde şehir kalesini Romalılann elinden almasıyla fethedilmiştir. Anadolu Selçuklu Sultanı 1. Murat tarafından, 1137 senesinde tekrar, Bizans eline geçmekten kur-tanlmıştır. Anadolu Selçuklulan devrinde Alaaddin Keykubat'ın Lalası, zamanın birinci derecede şahsi­yetlerinden olan Atabek Cemaleddin Ferruh'un Şehre Emir tayin edilmesi ile, Çankırı çok önemli yerle­şim yeri haline gelmiştir. Selçuklu devletinin parçalanmaya yüz tuttuğu 14. yüzyıl başlarında Çankırı ve havalisi Candarogul-ları Devleti eline geçmiştir. Yıldırım Bayezid'in bu kolu ortadan kaldırması ile de Çankın ilk defa Osmanlı mülkü olmuştur. Ankara savaşı sonunda Sinop kolu hükümdarı Isfendiyar bey, buraları tekrar almış olup, Fatih devrinde merkezi Sinop olan bütün Isfendiyar Beyliği toprakları gibi Çankırı da ikinci ve son defa olarak Osmanlı idaresi altına girmiştir. 18. yüzyılda özellikle çeşitli ayaklanmalardan büyük zararlar gören Çankm'nın, coğrafi genişliğinin fazlaca olduğu bazı kayıtlardan anlaşılmaktadır. Yine "Anadolu'nun başlıca iki büyük sefer ıiolundan birisi olan kuzeydeki Ûsküdar-Erzurum Caddesi de Çankırı'dan geçerek, Çorum ve Amasya'na doğru gitmektedir." Şeklinde kayıtlara rastlanmaktadır. Çankırı, Orta Anadolu'nun kuzeyinde, Kızılırmak ve Batı Karadeniz havzaları içinde yeralır. Yüzöl­çümü 8541 m^, İl Merkezinin denizden yüksekliği ise 723 metredir. İlçeleri: Kızılırmak, Eldivan, Şabanözü, Ovacık, Orta, Yapraklı, İlgaz, Atkaracalar, Bayramören, Çerkeş,.Kurşunlu ve Eskipazar olmak üzere 12 tanedir. Kuzeyden Kastamonu'ya bağlı Tosya ve Araç; kuzeybatıdan Karabük ve Safranbolu, batıdan Bolu'ya bağlı Mengen Çorum'a bağlı Sungurlu ilçesi ile çevrilidir. Çankırı topraklarının tahminen % 90'ı dağlar ve platolarla kaplıdır. Büyük bir kısmı çıplak olan bu yeryüzü şekilleri, şiddetli toprak kaymalarına sebep olmuştur. İl topraklannın % 60'ından fazla bir bölümü, yüksek dağlarla kaplı olup, bunlann en önemlisi İlgaz Dağlandır. Bölgede fazla yer kaplamayan yaylalık alanlar yöre topraklarının % 3'ünden daha az bir alanı oluşturur. Bölgedeki eski eser tespit çalışmalarımıza geçerken, incelemelerimizin bir bölümünü kapsayan; 1287 (1872), 1288 (1872), 1299 (1882) 1310 (1893), 1314 (1897) ve 1317 (1901) tarihli Kastamo­nu Salnamelerinde tespit ettiğimiz yapılar: 73 Camii 2 Bedesten 52 Han 216 Sübyan Mektebi 30 Hamam 6 Kütüphane 43 Medrese llHanikah 17 Köprü 3 Çamaşırhane 7 Çeşme 14 Türbe 2 Muvakkithane 14 Tekke 1 Darülhadis ve 17 Mescid'dir. İncelemelerimizin bugüne kadar ki bölümünde tesbit ettiğimiz ve ayakta kalan yapılar ise 53 Ca­mi, 6 Hamam, 2 Sarnıç, 8 Türbe, 8 Çeşme, 3 Medrese, 1 Kütüphane, 1 Darüşşifa, 5 Köprü ve 1 Ça­maşırhanedir. Bugüne kadar ki çalışmalarımızda tarihini tespit ettiğimiz camilerin 13. ve 14. yüzyılda kubbeli olan plânları, 15. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar yine kubbeli örneklerle birlikte, ahşap tavan üzeri çatılı plân özelliği göstermektedir. 13., 15., 17. ve 18. yüzyıl'a tarihlenen türbeler ise kubbelidir. Hamamlara 17. 18. ve 19. yüzyıllarda rastlıyoruz. Bunlar tek veya çift hamamlar olup farklı plân özellikleri göstennektedir. Köprüler 13., 17. ve 18. yüzyılda taş iken 19. yüzyılda ilk olarak ahşap örneklerle karşımıza çık­maktadır. Tesbit ettiğimiz 5 adet çeşme ise 19. yüzyıla tarihlenmiştir. 19. yüzyılda diğer örneklerimiz ise 1 tekke ve 1 imaret ile 2 medresedir. Bugüne gelebilen yapıların sayılarının az ve eski eser özelliklerini belli ölçüde yitirmiş olmalannın en büyük sebebi, Çankın'nın içinde bulunduğu fay kuşağı ve sırasıyla 1838,1943,1944 ve 1951 yılların­da geçimniş olduğu büyük depremlerdir. Sizlere tanıtıcı ön bilgilerini sunduğum Çankın İli ve İlçelerinde tespitini yaptığımız bazı yapıların tarihi ve mimari özelliklerini ise, arkadaşlarım. Sn: Emine ALTINTAŞ ve Sn: Nadir TOPKARAOĞLU tanıtmaya çalışacaklardır. Teşekkür Ederim. 140 

Çankırı Merkez ve İlçelerinde Yapılan Eski Eser Tesbit Çalışmaları 1

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/886/1/Tekin.pdf

Çankırı Merkez ve İlçelerinde Yapılan Eski Eser Tesbit Çalışmaları 1

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University