Yüngül, Naci

English

DSpace@FSM Vakif University

Tra bzondaki Haznedarzade A bdullah Paşa Çeşmesi Prof. Naci YÜNGÜL S u yazının konusu Trabzon'da 1844/5 y ı ­lında yaptırılmış Haznedarzade Abdul lah Paşa Çeşmesidir. Çeşme, zamanında bugünkü Tak­sim Meydam'nm ortasında inşa edilmiş "su mak-semi'nin" önünde yer al ıyordu. Sonraları caddeler genişletllirken bu maksem yıkı lmış, çeşme ve önündeki kitabeti sütun sökülüp Gülbahar Hatun Camii'nin yakınındaki sahaya atı lmıştır. ! ı> Daha 'Sonra Hüsnü Göktuğ adlı Garnizon Komutanı , çeş-meran cephe taşlarını atıldıkları mezbelelikten alıp bugün bulunduğu yere, Zağnos Paşa kulesinin ir işinde köprüye bakan doğu cephesine yerleştir­miş, çeşmenin yok olup gitmesini önlemişt ir . Bu satırlar. Prof. Naci Yüngül'ün vefatı ile ya­ren kaJan son makalesine ai t t i r . Yazar, bugün bile mimarisi ile ampir çeşmele­rin en güzd örneklerinden birisini teşki l eden yapı­nın kitabesi üzerinde durmaktadır . i2) Çeşmenin banisi Abdullah Paşa, Haznedarzade Süleyman Pa-şa'mn oğludur. Kapıcıbaşı ve Canik muhassılı ddu . Ağabeyisi Trabzon Valisi Osman Paşa'nın ölümü üzerine 1842 Haziranında vezirlik rütbesi ile Trabzon Valiliğine get ir i ldi . 1846 Şubatında azle-dikl i, aynı yıl ın Haziranında İstanbul'da öldü. Bos­tan İskelesinde gömüldü. Haznedarzade Osman Paşa valil iği sırasında (1827-1842) Ortahisar Camii 'ni onartmış, içerisin­de bir Fetvahane ve bir Kütüphane kurdurmuş aynca Büyük Çarşı Camii 'ni inşa et t i rmişt i r (1839/ 40)t3). Abdullah Paşa ise kısa valil iği sırasında (1842-1846) eski Trabzon sularını onartmış ve bu çeşme ile su maksemini kurdurmuştur. Çeşmenin cephesi, mermer taş levhalardan meydana gelmekte ve dıştan dışa 2.10 m. genişlik­te saçağa kadar 3.02 m. yükseklikte bulunmakta­dır. Görünüş it ibariyle bir taç kapıyı andırmakta-dır.t*l Kare bir alt kısım üzerine 0.79 x 1.56 m. ebatlarındaki kitabe, bir kaç kademeli saçak ve süs-lemeli taç kısmı, çeşmenin cephe kompozisyonu­nu oluşturur. Kapı düzeninde ele alınmış çeşmenin kitabe hizasına kadar olan kısmı yanlarda yarım sütunce-lerle sınırlandırılmıştır. Aynalığın ortasında tek bir lüle yeri vardır. B'J lülenin üzerinde hayat ağa­cını hat ı r laun stilize bir ağaç bulunmaktadır. Ay­nalığı, yan silme lerden 48 cm içerde yine dış çerçeve gibi dışa taşkın akantus yapraklan ve ro­zetlerle süslü uçları volütlü bir silme çevrelemiştiı. Dör t sütun üzerine 9 satır halinde 18 beyit ten meydana gelen kitabe yanyana dizi lmiş şapraklar­dan oluşan bitkisel bir çerçeve ile süslenmiştir. Saçağın üzerindeki fr izin ik i yanında birer rozet bulunur. Bu fr izin üzerine taç kısmı oturur. Taç kısmı, ortada elipsoid Abdülmccid Tuğrası, yanlar­da birer rozetten çıkan kıvrık dallar, üstte yelpaze şeklinde bir sorguç-tcpelik ile köşelerde rozetlerle nihayetlenmektcdir. Çeşmenin önünde çok sade görünüşlü bir mer­mer yalak bulunmaktadır. ras ı d a h a oncc - G j ' ö a ' ' ö t H o t u r C a - n ı 'n.- ı f ı a r ^ r e s ' - v m e y d a n a o c î r c n D ^ y u k r - r ; t j a ' ' K j a j a f - ' i c J ı . Sü ÎL jn Dır a r a A t a P a f k ' t r o f î a i i f ^ a O ı k ı i ' ^ n ^ . 1 9 3 1 ^ i i m c a k ı d ü z c n i e n i c ^ i f a s ı n a a t ^ j f a ^ a n a i t n a r a k s a r n i o t k ı B e l e d i y e •^^ai re- 'n . -t i u j r , l a ' J a - a s m a a : n--'^^î ı ' . 2 . 1 9 8 i y ü ı 5 1 r ^ ' a y ı s ı n a a k ay t x v . ı," •••.^••^•.r:-, N a c i Y u n ç j i H o c a ı ^ ı ı . ; , ty ,aa! - w ' o^j > a ^ ı s ı n ı n a f " n ( a y a r ı a " i t$î I I , V-u y a - ' ı ^ ı ^ t v a \ ı n a r-.a.-if'a''" ak D!2e kıs-^'.-.'.CT 1̂  . B L ; y a . ' ı n ı n î o'; > a'î > u^;: ı. a'.t s n a v t ' i O a k ı y a ı ö ın-ılar m d a n C P M v ı D(<C I-" N ı ! " ı a . ' C.nix M i . D r . M ı k a ı i B a y r a ' - ı ' a tc ; .c -kk , / r . a c t , " : , K ı ı a i a ' ' ' i ! a c ı k l a n i a , çe t^^'-n i'"' l a r ı r ' . ı . . . ı . - ı " . v( f . ; t ı u ı a ' .)f î a ı a ' ı ' - ' . o a n y a D ı i ' ' > ' î ' v*.- c t 'k p I - T I ' i ! 11 ( - ' 'a i t : ' ' ' ' f . D I , M a s . - ı K a ı p ^ - . - ) 3. M . C o ı o - . l u . l r a l ) / o n l a r i l ı i . A n k a ' a . I ^ ' J . •- 1*^8 1 Û 9 . 4 . C O i — ı e ı i ' n c c t h e o u z c n . v e l a c k . v r - n 1<». y u , - ' , ' U i , ^ n ı o d a n a i ı n e g e l e n k a p ı v( r c ı . o u r e ı c ' - ' < - ( • • •u- ı - -R T i m r .a ı . ı l a ' . m a H a d ı ! . ( ı i a k o y ( V . c . J ı y ) C a ' m ı k a p ı s ı lie y a k ı n D e n r e ı i ı k l e m d e d ı i . B ı - n - e ı t l . ı . ' * tı-i ç m e l e r iQ in D k r . D - K , u D a n , I urk I lan ı l . M i m a n ı ı H a U ı n d a Bir D c n r m r . İs tanbul . l ^ t - V 262 NACİ YÜNGÜL 1. &j>mf- AobJe^^'ituti. 0İ4^4^9^aÂ ̂ 9neti^ (*) Merhum N. Yüngtil bu mısrayı "Köprü Meydanına karşu itdl Icra-yi f ı rat" şeklinde okumuşsa da bunun " G e b r Meydanına karşu Itdi Icra-yi f ırat" olması gerekiyor. Bu takdirde mısranın anlamını da " K L (Kâfir) meydanına karsı fırat nehri gibi su a k ı ; seklinde düzeltmek gerekir. T R A B Z O N ' D A K İ H A Z N E D A R Z A D E A B D U L L A H PAŞA ÇEŞMESİ 263 2. K İTABENİN TRANSKRİPSİYONUts ) 1. Asr^ şevket-hasrnHan Abdülmecid'deba-sebat Buldu ab û tabn umranî ser-a-ser kâinat 2. Oldu cuy-î cud ü nehr-î intizamî sû-be-sû GüDstan-t âlemS revnak-feza hem-çün Herat 3. Mukteza-yt sııT^ "En-nâsü alâ dîn-ü(-mülûk" OWu pir-ö mcşreb-t âltsine ehl-î necat 4. Otıradâ her dem müşiran-T kibar-i devleti Sayesinde mazhar-î hayr ü hisal-i münciyat 5. Trabzon'un ya'ni ez-cümle müşir-î efhamı Âsafn aynn inayet vali-î valâ-sılât 6. Ya'ni Abdul lah Pâşâ-yı himem-perver kânın Menba'-Î zatîsidîr bir çeşmesar-î mekremat 7. TrabzSn'ın halkı cümle "el-ataş"-gOyâ iken Nehr-i cudî cuş edip manende4 ayn-ül-hayat 8. SülsH maW dader-î cennet-mekânından kavidir Nâm-dâşH camT-ül-Kur'an-ı Kerrubl-simat 9. Kaayakıldi (?) maksemin inşa edip bu çeşmenin Cebr meydanîne karşı ett i icra-yı Fırat(*) 10. Çok değil bû çeşmenin bir katreSî olsa eğer Lezzet -e^-y ı mezak-T şaribin ü şaribat 11. Feyz-i sârisi değil maksur bu d i l < û çeşmeden Müştefiz olmakta zi-rûh île enva'-ı nebat İ Z COst-ü-cu^ abn hayvan-ı dua kıl ba'd-ez4n Hızriyâ ba-reşha-î enbur-i ferhunde-nikâat 13. Nazil oklukça semadan abn sâf olsun baid ZatH AbduUaah Pâşâ'dan umunvi hâdisat 14. Reh-ber olsun zatınâ ma'-UI-vüsul-i matlebe HızTH tevfik-i i lâhî ba-füyuzn bahirat 15. Vire merhum Hazret-Î Osmân Pâşâ'ya dahi Adn-i a'lâ'da keremle Hak kusur-i âl iyat 16. Ettiğinden çün revan-i eşref4 Sibtayn'ı şad Ba-füyuz-î âb-ru-yî ehl-i beyt-i tahirat 17. SebefoiU havzH Kevserden ilâ yevm-ül-ebed Nuş edâ selsal-i azbn hoş-güvar-î safiyat 18. Hızriyâ tarîhi ok lû abn gevher-veş bedid Ak t ı Abdullaah Pâşâ çeşmesi hem- çün Fırat 1260 3. K İTABE METNİN İN D Ü Z Y A Z I Y A ÇEVİRİSİ 1. Abdülmedd Han'ın çok parlak saltanat döne­minde bütün kâinat bayındırlaşmanın mut lu­luğuna kavuştu. Z O padişahın cömertl ik deresi ve dirl ik-düzenlik ırmağı dünya gülistanına Herat şehrini andıran bir parlaklık getirdi. 3. "Ha lk ın refahı hükümdarların boyunlarının borcudur" ilkesi doğrultusunda, memleket kurtarıcı kişiler, o padişahın üstün nitel ikl i davranışına katıldılar. 4. Zamanın yüksek mevki sahipleri, onun saye­sinde, kurtarıcılık ve eyilik-yaparlık erdemle­riyle şereflendiler. 5 Bu arada Trabzon'un en büyük idare amir i , eyi l ik kaynağı bir vezir ve yüksek nitel ikl i bir vali olan 6. Himmet sahibi Abdullah Paşa, ki bir eyil ikler çeşmesinin pınarını oluşturmaktadır, 7. Trabzon halkının hepsi susuzlukun yakınır­ken, onun cömertl ik ırmağı dir i l ik suyu gibi çağlayıp, 8. Al lah'a en yakın meleklerin mertebesindeki Kur 'an derleyici yüce kişinin adaşı olan cen­netl ik kardeşinin vasiyeti üzerine, onun bırak­tığı malın üçte bir bölüğü ile, 9 Kayakıl mevkiinde bu çeşmenin •maksem"ini yaptır ıp Köprü Meydanıt^' karşısında Fırat Nehri gibi şu bol suyu akıt t ı . 10. Bu çeşme suyunun bir damlasının bile, kadın - erkek bütün Trabzon halkının ağzına tad ver­mesini imkansız saymamak gerekir. 1 1 . Onun eyiükleri dar bir çerçeve içinde kalma-mamakta, bütün canlılar ile her çeşit bitki ler bu gönül çekici çeşmeden yararlanmaktadır­lar. 12. Ey HızrT, şimdi, mut lu nüktelerden oluşan bir duanın d i r i l ik suyunu, dere halindeki damlalar arasifKİan bulmağa çalış! 13. Temuz sular gök yüzünden yere indikçe, Ab­dullah Paşa'nm şahsı bütün tehlikelerden uzak kalsın. 14. Tanrının Hızır aracılığıylc sağladığı imkanlar, onun emellerinin su gibi gerçekleşmesine, açık - seçik nimetler seklinde, kılavuzluk etsin. (5) T r a n s k r i p s i y o n d a , kelimelerin T . D . K . ' n c a o n j n k y a z ı m b iç imine uyulmuştur . Bundan ûturu, u2atma ibaretleri yalnız ilt ieastan kurtulmak Icin kul lanı lmış o lup geri kalan "harf-i med"ler iızerlne u7»tm» i j a . retlerl konu lmamış , fakat imalell okunması gereken kısa hecelerin vokalleri üzerine uzatma s lsar t l le r l ko­nu lmuştur ( N . Y . ) . (6) Kaf i r Meydanı (Gavur Meydanı ) 264 NACİYONGOL 15. Tann, rahnıetli Osman Paşa'ya da Adin Cen­netinde yüksek saraylar armağan ktlsm. 16. Hasan ve Hüseyin Efendilerimizin ruhunu hoş­nut etmiş bulunduğu için, Peygamberimiz Efendimizin hanesi Kalkımn yüzü suyu hürme­tine, 17. O da kevser havuzunun beslediği seisebil çeş. meşinden ter-temiz ve bal gibi tatlı sular içs in . 18. Ey Hızıî, şu tarih parlak bir cevher gibi belir­miş bulunuyor: Abdullah Paşa'nın çeşmesi Fırat nehri gibi akmaktadır. 1260 (Hicri) KARA DENİZ liKU Ç!" «"* TAKSM t»h»nO#r Pay; PARKI Su HohMmi V* Cktĉ vrün Ol] inal / •aksitn r 7 «00 300 m. T R A B Z O N H S ! ! ™ * , AMul lah P « . çekmesinin orl,lnal yeri ve .«igünkü yerin. ,öster,r KroK.. " S l a l f p a , . çeşmesinin esK. «.urumu. Su Makseml ve önündeki sütun y.k.l.p yoK edi lmişt ir . F o t o ğ r a f V . l d . z S a r a y , Albamlerl arasmdaki Trabzon Albümünden ahnmıştır. T R A B Z O N ' D A K İ H A Z N E D A R Z A H F A B D U L L A H P A 5 A ÇEŞMESİ 265 f. if 4J » ^ 4 R E S İ M : 3 AtKJulHh Pa»« Çeşmesinin bugünkü durumu ( F o t o : Coşkun K u l a k s a o S l u ) 266 NACİYONGOL R E S İ M : 4 Ç«»m«nin KItabMl 

Trabzondaki Haznedarzade Abdullah Paşa Çeşmesi

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11352/1505/Y%c3%bcng%c3%bcl.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Trabzondaki Haznedarzade Abdullah Paşa Çeşmesi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University