Eckmann, Janos

English

DSpace@FSM Vakif University

SA TIRARASIFARSÇA VE TÜRKÇE TERCÜMELİ BİR KUR' AN YAZMASININ İKİ PARÇASI* Janos ECKMANN Çeviren: Ayşe Gül SERTKAYA Dublin'deki Chester Beatty Kütüphanesi'nde, A. J. Arberry tarafından fevkalade bir kataloğdal tavsif edilmiş olan, 244 tezhibli Kur'an ve Kur'an parçası mevcuttur. Bu kolleksiyonda, her biri sadece bir yapraktan ibaret, Farsça ve Doğu Türkçe (Orta Türkçe)'siyle satırarası tercüme ihtiva eden, iki parça vardır. Onlar, Arberry'nin kataloğunda aşağıdaki gibi tavsif edilmişlerdir: No. 54. S fire IV . I 76'dan S fire V. ı 'e kadarki bölümü ihtiva eden bir küçük parça. Satırarası Farsça ve Türkçe tercümeli, her sahifede 3 satır olan, 27 x 29,2 cm ebadında, sağlam kağıtlı bir yaprak. Esas yazı büyük sıilıis'le, tali kısım nesih'le, H. 7 1 M. 13. yüzyılda, yazılmıştır. Cil ts iz (Yazma ı 606). No. 55. SGre XXVII. 73-75'i ihtiva eden bir küçük parça. No 54 ile eş, sağlam kağıtlı bir yaprak. Ciltsiz. (Yazma ı 630). Son yıllarda, Kur'an'ın Doğu Türkçesi ile yapılmış satırarası tercümeleri ile, bilhassa aşağıdakilerle ilgilendim. 1. Manchester (İngiltere), John Rylands Kütüphanesi, Arapça Yazmalar, 25-38. Aşağı-yukarı üçte ikisi eksik olan, hacimli fakat natamam bir yazma. Bu nüsha, satırarası Farsça bir tercümeyi de ihtiva etmektedir.2 * 2 Janos Eckmann'ın bu makalesi, Central Asiatic Journal, XIII/4 (1969), s. 287-290'daki "Two Fragments of a Koran Manuscript with Interlinear Persian and Turkic Translations" başlıklı İngilizcesinden Türkçeye Yard. Doç Dr. Ayşe Gül Sertkaya (İÜ. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü) tarafından çevrilmiştir. Arthur J. Arberry, The K oran Jlluminated. A H andlist of the Korans in the Chester Beatty Library. 71 levha ile. Du b lin, 1 967. A. Mingana tarafından yapılan ilk inceleme "An Old Turki Manuscript of the Koran", Mos/em World, V/5 (ı9ı5), s. 39ı-398; aynı yazar tarafından yapılan tavsifi Catalogue of the Arabic Manuscripts in the John Rylands Library Manchester (Manchester, ı 934), s. 27-30. Bk. benim makalem "Doğu Türkçesinde bir Kur'an çevirisi", Titrk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten (Ankara, 1968), s. 5ı-59. Türkçe metnin bir sözlüğü tarafıından hazırlan­maktadır. 256 JANOS ECKMANN 2. İstanbul, Türk ve İslam Eserleri Müzesi, No 73. H. 734 1 M. 1333-1334'de, Şiraz'lı Mul)ammed b. el-I:Hicc Devletşah tarafından istinsah edilmiştir. O, satırarasında yalnız Türkçe tercüme ihtiva eden tam bir yazmadır.3 3. İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi. Hekimoğlu Ali Paşa Bölümü. No 2 (Eskiden Millet Kütüphanesi, aynı bölüm, No 951 'de kayıtlı idi). H. 764 RebT'ü' 1-abir 1 Ocak-Şubat 1363 tarihli. O, tamam bir nüshadır ve sadece bir Türkçe satırarası tercüme ihtiva eder.4 1968'de İngiltere'ye yaptığım bir inceleme seyahatim esnasında, Manches-ter'deki Rylands nüshasını görmek fırsatını buldum. Chester Beatty Kütüphane-si'ndeki Türkçe yazmalara bakmak temel amacıyla Manchester'den Dublin'e gittim. Özellikle yukanda bahsedilen iki parça ile ilgilendim, çünkü Arberry'nin kataloğunda verilen tavsifleri Rylands yazmasına aynen uyuyordu. Acaba bu parçalar bu yazmaya mı ait yoksa şimdiye kadar bilinmeyen Kur'an tercümesinin yazmasının bir bölümü mü diye merak ettim. Onları incelerken, durum benim için birdenbire aydınlandı, Onlar Rylands yazmasının iki kayıp yaprağıydı. Sfire 4 : 177 (Arberry'nin kataloğunda söylendiği gibi 176 deği1)'den bir parça ihtiva eden 54 numaralı (Yazma 1606) bölümdeki kısa metin Rylands yazmasındaki bir eksiği tamamlar. Bunu izah etmek için 54 numaralı bölümdeki metni takip eden Rylands yazmasmdaki. metni veriyorum. (S fire 4 : 177, Rylands yazması) Aça tiliiyürliir se nda. Aygıt: Tangrı aça berür sizkii kalala içindii. Agar bir iir haliik bolsa, yo~ angar 'ayii! ham angar ~ız ~adaş, angar ol kimyarusını ~oç!sa; ol miraş alur anda, agar bolmasa angar 'ayii!. agar bolsalar ikiigü, ol ikikii çahiir diing andın kim (Burada metin kesilir No 54'te devam eder) ~oç!tı. Agar bolsalar ~adaşlar, iiriinliir, tişiler, iirkiikkii iki tişi iki miirfgizlig. Balgürtür Tangrı sizkii kim ~ışmang tep. Ol Tangrı ~amug niingni bilgiin (Sure 5) Başladım Tangrı atı birlii, üküş ral_ımiitlig, ulaşu yarlı~agan. 3 4 Ilk olarak Abdülkadir Erdoğan tarafından ele alınan "Kur'an tercümelerinin dil bakımından değerleri", Vakıflar Dergisi, I (1938), s. 47-51. Makalemde geçen bu tercümenin bir lengüistik analizi "Eine ostmitteltürkische intirlineare Koranübersetzung",Ural-Altaische Jahrbücher, XXXI (1959), s. 72-85. İlk 3 ı sahifenın tıpkıbasımı Abdülkadir İnan tarafından yayımlandı. Kur'an-ı Ker'im 'in Türkçe tercümeleri ıızerinde bir inceleme (Diyanet Işleri Başkanlığı Yayınları. Kur'an-ı Kerim hakkında Umumi Eserler Serisi. Nr. 1). Ankara 196ı (s. 25-55 tıpkıbasım). Bu ve diğer Doğu Türkçesi Kur'an tercümeleri Philologiae Turcicae Fundamenta, II, (Wiesbaden, ı 964), s. 295-296 ve 367-368'deki makalelerimde özet olarak yer aldı. Çeşitli Kur'an tercümelerinin metinlerinden kısa seçmelerin bir karşılaştırılması için Zeki Yelidi Togan'ın "The Earliest Translations of the Qur'an into Turkish", İsli'ını Tetkikleri enstitıisıı Dergisi, IV (Istanbul, ı964), s. ı-ı9 adlı makalesine bk. SATIRARASI FARSÇA VE TÜRKÇE TERCÜMELİ BİR KUR' AN YAZMASI... 257 Tercüme (Rylands yazması) Beyan için sana soracaklar. Söyle: Allah kalala (ebeveyni de çocuğu da olmayan kişi) hakkında buyurur. Bir adam ölürse, [ve] çocuğu yoksa, ve bir kız kardeşi varsa, adaının mirasının yarısı kızın olur; eğer kızın çocuğu yoksa, adam onun mirasçısı olacaktır. Eğer iki [kızkardeş] varsa, onlar ikisi adamın mirasının üçte ikisini alırlar. (Bölüm 54) Eğer birader varsa, erkek [ve] kadın, erkek [payda] iki kadın gibidir. Allah doğru yoldan çıkmayasın diye sana doğruyu gösterir. Tanrı herşeyi bilendir. (Süre 5) Esirgeyen ve bağışlayan Tanrının adıyla başladım. Bölüm No 55 (Yazma 1630) 'daki Türkçe metin şöyle devam eder: (Süre 27: 73-75)5 ~açan ol bu va'da, agar çın iirsii sizliir? Aygıt: Bolgay kim bolsa müngiişmiş sizkil arnarı ol kim ewdürür sizliir. Bütünlükin sening lt}irfg fai.l ya 'ni artu~lu~ it}isi bot}un üze, ançası bar üküşiiiri şükr ~ılmaz/ar. Bütünlükin siining ll}ing (Metin sona eriyor) Tercüme Bu söz vukuu bulduğunda, eğer doğru sözlüysen? Söyle: Telaş ettiğin bazı şeyler peşinden gelirler. Tabii ki, senin Tanrın insanoğluna karşı cömerttir, fakat çoğu insan şükretmeyi bilmez. Elbette senin Tannn ... İki parçadaki bu kısa metin Rylands yazmasında ifade edilmeyen sadece bir tek kelime ihtiva eder, şöyle ki müngiiş- (~lS:.;_,..) (55. bölümde) 'birisinin arkasında atın üstüne oturmak'. Arapçası radifa 'birisinin arkasında ata binrnek (aynı hayvana), ardından gitmek 1 sonra, ardından yakın takip etmek'. Farsça az pay bar-iimadan. Türk ve İslam Eserleri Müzesi yazmasında mingiiş- (~~ ) (s. 556: 9). Krş. Kaşgari. mingiiş- 1 müngiiş- 'ekhat, verkhom vdvoem' ,6 Bu fiilin faktitif şekli Veled İzbudak tarafından verilmiştir.? mingiiştirdi anı 'onu bindiği atın ardına bindirdi, terdif etti', mingiiştirdi nesnelemi 'bazı şeyleri biribiri ardından teraküm ettirdi, biribiri ardından getirip dizdi, topladı'. Çağdaş Türk lehçelerinde de; Özb. mingaş- 1. 'sadit'sya vdvoem (na loşad', na velosiped i. t. p.)'s, Yeni Uygur. mingiiş- 'sidet' vdvoem na loşadi, osle',9 Krş. Radloff, IV, 2150'de de. 5 6 7 8 9 Rylands yazması Sure 27. Silrenin bazı bölümlerini havidir. V. V. Nadelyaev, Drevnetyurkskiy Slovar', Leningrad, 1969. El-İdrak Haşiyesi (İstanbul, 1936), s. 35. A. K. Borovkov, Russko-uzbekskiy Slovar', Moskova, 1959. Burhan Şahidi, Uygurçii-!fansiçii-Rusçii Lugat, Peking, 1953, 258 ÇEVİRENİN NOTU Mütevefffa Prof. Dr. J. ECKMANN'ın hayatı ve eserleri için bk. JANOS ECKMANN Osman F. SERTKAYA, "Janos Eckmann (21.VIII.1905-22.XI.l971). Hayatı ve Eserleri", Janos ECKMANN, Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesi Uzerine Araştırmalar, TDK Yay., No 635, Ankara, 1996, s. V-XVIII; Hasan EREN, Türklük Bilimi Sözlüğü, 1. Yabancı Türkologlar, Ankara, 1998, s. 153-155. J. ECKMANN'ın bu makalesinin iki numaralı dip notunda "Türkçe metnin bir sözlüğü tarafıından hazırlanmaktadır" cümlesinde belirttiği Rylands yazmasının Sözlüğü ECKMANN'ın ölümünden sonra Macar İlimler Akademisi yayınları arasında Middle Turkic Glosses of the Rylands lnterlinear K oran Translation (Bibliotheca Orientalis H ungari ca, XXI, Akademi ai Kiado, Budapest, 1976, 359 s.) başlığı ile yayımlandı. Bu Sözlük hakkında görebildiğim tanıtma ve araştırmalar şunlardır: la. Osman F. SERTKAYA, "Janos ECKMANN, Middle Turkic Glosses of the Rylands lnterlinear K oran Translation, Akademiao Kiado, Budapest 1976, 359 s.", Tıirk Dili ve Edebiyatı Dergisi, XXII, İstanbul 1977, s. 280-285. 1 b. Osman F. SERTKAY A, "Karahanlı Türkçesi üzerine yeni neşriyat: Janos ECKMANN, Middle Turkic Glosses of the Rylands lnterlinear K oran Translation, Akademi ai Kiado, Budapest, 1976,359 s.", Türk Kultürü, XV/176, Haziran 1977, s. 491(33)-496(38). 2. V. L. MEN AGE, "Janos ECKMANN: Middle Turkic Glosses of the Rylands lnterlinear Koran Translation. (Bibliotheca Orientalis Hungarica, XXI.) 359 pp. Budapest: Akademiai Kiado, 1976. f 14.40. ", Bul/etin of the School of Orient al and African Studies, XLI/I, 1978, s. 216. 3. Robert DANKOFF, "J. Eckmann, Middle Turkic Glosses of the Rylands lnterlinear Koran Translation (Budapest, 1976)", Journal ofThe American Oriental Society, 98/2, 1978, s. 135-137. 4. Karl [Heinrich] MENGES, "Etymologische Notizen zu Eckmanns Mittel-Türkischem Tafsi"r", Wiener Zeitschrift für die Kunde Des Morgenlandes, 70, 1978, s. 35-52. 5. Andras J. E. BODROGLIGETI, "The Technique of the Glossist asa Key to U nderstanding the Lexical Materi al of Early Eastem Middle Turkic Interlinear Qur' an Translations", Ural-Altaic Yearbook, L, I 978, s. 17-24. 6. Andras J. E. BODROGLIGETI, Reviev of MTG in: International Journal of Middle East Studies, Yol. Xl/1, 1980, s. 130-134. 7. Semih TEZCAN,"Janos Eckmann: Middle Turkic Glosses of the Rylands lnterlinear K oran Translation. Biblıotheca Orientali s H ungarica XXI, Akademi ai Kiad6, I 976, 359s.", TDAY-Belleten 1978-1979 (1981), 279-294. 8. Ralph JAECKEL, "Recently Discovered Notes by Eckmann for His "Middle Turkic Glosses of the Rylands Interlinear Koran Translation"", Ural-Altaic Yearbook, 53 (198 I), 76-87. 9. Robert DANKOFF, "Some Notes on the Middle Turkic Glosses", Journal of Turkish Studies. Turk/ük Bilgisi Araştırmaları, 5, 1981 (1983), 41-44. 

Satırarası Farsça ve Türkçe Tercümeli Bir Kur'an Yazmasının İki Parçası

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/1020/1/Eckmann.pdf

Satırarası Farsça ve Türkçe Tercümeli Bir Kur'an Yazmasının İki Parçası

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University