Akmaydalı, Hüdavendigar

English

DSpace@FSM Vakif University

141 Mimar Hüdavendigar AKMAYDALI Diyarbakır Merkez Safa (Parlı) Camii DİYARBAKIR MERKEZ SAFA (PARLH CAMİİ D iyarbalcır; M.Ö. 69-M.S. 639 yıllan arasında Romalılar, Partlar, Sasaniler ve Bizanslılar idaresinde kalmış, Hz.Ömer'in halifeliği sırasında da İslam ordularınca alınmıştır. M.S. 750 yılına kadar Emeviler, M.S. 869 yılına kadar Abbasiler, M.S. 899 yılma kadar Şeyhoğulları, M.S. 930 yılına kadar Hamd aniler yönetiminde kalan şehir, M.S. 978 yılında Büveyhoğulları, M. 984-1085 yıllarında Mervaniler yönetiminde, M. 1085 yılından itibaren de Büyük Selçukiler yönetiminde kalmıştır. M. 1240-1302 yılları arasında Anadolu Selçukileri idaresinde kalan şehir, Moğol istilaları sonucu M. 1302-1394 yıllarında Mardin Artukluları, M. 1394-1401 yıllarında Timur ege­menliğinde kalmış, M. 1401-1507 yılları arasında Akkoyunlularca idare edilmiş, Fatih Sultan Mehmet'in, Uzun Hasan'ı Otlukbeli'de yen­mesiyle bir müddet yönetim boşluğu ile M. 1507-1515 yılları arasında Şah İsmail egemenliğinde kalan şehir, 15 Eylül 1515 tarihinde Bıyıklı Mehmet Paşa ve Idris-i Bitlis-i tarafından Osmanlı egemenliğine geçirilmiştir. Tetkik ettiğ imiz eserin Akkoyunlulara ait olması nedeniyle bir nebze de bu devleti incele­memizde fayda vardır. Oğuzların Bayındır boyuna mensup olan Akkoyunlular XIII. asrın sonlarında Horasan'dan Azerbaycan'a gelmiş, XIV. asrın sonlarında da Azerbaycan, Harput ve Diyarbakır arasında bulunmuşlardır. Akkoyunlu Devletini kuranlardan Osman Bey, Kora Yölük lakabıyla tanınmaktadır. Kara Osman Bey, bir müddet Kadı Burhanettin'in hizmetinde bulunduktan sonra bir müddet de Timur'un hizmetinde kalmıştır. Timur, Kora Osman Beyin hizmetine karşılık Diyarbakır ve havalisini kendisine ikta olarak vermiş, takriben M. 1403 yılından M. 1435 yılına kadar Kara Osman Bey Akkoyunlulorın başında kalmış ve yerine oğlu Ali Bey geçmiştir. Ali Bey, kardeşi Hamzo Beyle bir müddet beylik mücadelesinde bulunmuş, neticede mücadeleden bıkarak Mısır'a gitmiş ve yerine Hamzo Bey Akkoyunlulorın başına geçmiş, bu defa da Hamzo Bey, Ali Beyin oğulları Cihangir ve Uzun Hasan Beyle beylik mücadelesi etmiştir. Hamzo Bey M. 1444 senesinde ölünce Akkoyunlulorın başına Ali Beyin büyük oğlu Cihangir Mirza geçmiştir. Cihangir Bey bir müd­det Korokoyunlularla mücadele etmiş daha sonra aile orasında tekrar beylik iddiaları başlamış, kendisini gücendirdiği için abisinin yanından ayrılan Uzun Hasan, Akkoyunlu beylerini etrafında toplayarak Diyarbakır'ı almış ve Cihangir Beyi bertaraf ederek M. 1453 yılında Akkoyunlulorın başına geçmiştir. Uzun Hasan M. 1453 yılından M.İ478 yılına kadar 25 yıl Akkoyunlulorın başında kalmış ve onun zamanında Akkoyunlular, Karokoyunlulorı yenmiş, Osmanlılarla savaşmış, Otlukbeli'nde 11 Ağustos 1473 tarihinde yenilmiş, Memluklulorlo bazen savaşmış, bazen de sulh yapmıştır. Uzun Hasan zamanında, Akkoyunlular en güçlü ve müreffeh zamanlarını yaşamışlar ve memleketlerinde birçok imar ve kültür hareket­lerinde bulunmuşlardır. Uzun Hosan'ın M. 1478 yılında vefatından sonra Halil Sultan Akkoyunlulorın başına geçmiş altı oy kadar beylik ettikten sonra yerine Sultan Yokup beyliğe gelmiştir. Akkoyunlulorın başında 12 yıl kadar kalan Sultan Yokup, Uzun Hoson'dan sonra Akkoyunlulorın en kıymetli bey-lerindendir. Sultan Yokup'ton sonra Baysungur, Rüstem Mirza ve Ahmet Bey Akkoyunlu devletinin beyliğine getirilmiş daha sonra Akkoyunlular ikiye, üçe ayrılmış ve neticede Şah İsmail'e yenik düşmüşler, M. 1490 yıllarında zayıflayan devlet M. 1507 yılında tarih sahnesinden silinmiştir. YAPININ TANITILMASI: Diyorbakır İl Merkezinde bulunan Sofa Comii'nin yapılış tarihi, banisi ve mimarı kitabesi olmadığı için kesin olarak bilinememektedir. Ancak giriş kapısının üzerindeki kemerin üstünde bulunan onarım kitabesinden (Res. 9-13) M. 1531 tarihinde Diyarbakırlı Hacı Hüseyin b. Abdurrahman tarafından Ahmed-ül Amidi'ye onortıldığı anlaşılmaktadır. Cami tahminen XV. yüzyıl ortalarında muhtemelen de Akkoyunlulara en uzun hüküm­darlık eden Uzun Hasan (Hasan Padişah) tarafından yaptırılmış olduğu tahmin edilmektedir. Caminin Evliya Çelebi'de adının İporiyye olarak geçtiği sonra İparlı ve Porlı'ya dönüştüğü anlaşılmaktadır. Bir düşünceye göre de Şeyh Cüneyt b. Şeyh ibrahim Safi'nin isteği üzerine HÜDAVENDİGAR A K M A Y D A İ I yaptırılan cami ilk olarak Cami-üs Safi adıyla anıldığı, sonradan Cami-üs Safa'ya dönüştüğü' söylenmekte, şimdi de kısaca Safa Camii veya Parlı Camii denmektedir. Safa Camii üç kısımdan meydana gelmekte-dir. 1 - Ana Mekan 2- Son Cemaat 3- Minare (Plan-1) Cami plânının incelenmesinden de anlaşılacağı üzere (Plan-1) ana mekan içten içe 20.38x12.32 metre ebadında doğu-batı doğrul­tusunda uzun, dikdörtgen bir plâna sahiptir. Ortada 12.32 metre çapında ana kubbe (Res.27-28), ana kubbenin doğusunda ve batısında cami köşelerinde pandandif geçişli birer küçük kubbe (Res. 29) ve iki küçük kubbe arasında ana mekana açılan, camiye ve plana ayrıca bir oriji­nallik kazandıran beşik tonoz yer almaktadır. (Res. 28-30) Cami içinde kesme taştan dört ayak kubbeyi taşımakta ve yanlara geçmek için taş ayaklar 45 derecelik açılarla (Res. 8-30) yanlara doğru açılmaktadır. Ana kubbe kuzey ve güneyde beden duvarları üzerine oturmaktadır. Caminin giriş kapısı kuzey cephededir. (Res. 10) Cami giriş kapısını hemen üstünde bir yazı dizini bulunmakta (Res. 12) bu yazı dizini üzerinde sivri kemerli bir pencere yer almaktadır. Bu pencere üstünde de caminin onarım kitabesi bulunmaktadır. (Res. 9-13 ) Caminin kuzey cephe beden duvarında, giriş kapısı kemeri içerisinde bir ve kapının sağında ve solunda birerden toplam üç adet penceresi vardır. Güney cephe beden duvarında, mihrabın üstünde bir ve mihrabın sağında ve solunda altlı üstlü birer olmak üzere toplam beş, doğu cephe beden duvarında üç altta ve üç adet üstte olmak üzere toplam altı ve batı cephe beden duvarında ise, üç adet altta ve üç adet üstte olmak üzere altı adet pencere bulun­maktadır. Bunlara kubbe kasnağındaki dört adet pencere de katıldığında 24 adet pencere ile cami mekanı aydınlatılmaktadır. Mihrap taştan, (Res. 6-7-17-18) beş kenarlı, oldukça derin, mihrap nişi kenarlarında yuvarlak sütunceleri bitkisel motif işlemeli, kavsarası mukor-naslı, kavsarayı çevreleyen kemeri dilimli, mihrap çerçeveleri çeşitli ve zengin geometrik ve bitkisel motiflerle süslüdür. Mihrabın sonradan yağlı boya ile boyandığı görülmektedir. Minber, kapılarına varıncaya kadar zengin ve çeşitli bitkisel ve geometrik bezemelere sahip­tir. (Res. 6-19-20) Minber külahı (Res. 17) dört adet yuvarlak ve yivli ayak üzerine oturmaktadır. Külah sekizgen olup taştan ve oymalıdır. Camide sonradan yapıldığını tahmin ettiğimiz kalem isleri de vardır (Res, 25-26-27-28-29). Cami orijinal plânı, örtü sistemi ve bezemeli minaresine ilave olarak devrinin orijinal çinileriyle de dikkati çekmektedir (Res. 21-22-23-24). Cami döşemesinden ortalama 120 cm. yüksekliğe kadar beden duvarları çepeçevre sıraltı tekniğinde yapılmış, birbirine geçmeli çokgen, daire ve üçgen şekil ve değişik renkleriyle çini kuşatmaktadır. Ancak bu çiniler yer yer tahrip olmuş ve büyük bir bölümü de yok olmuştur. Caminin kuzey cephesinde (Res. 3-10) beş kubbeli ve kubbeleri dört sütün ile duvarlara otu­ran bir son cemaat, yer almaktadır. Son cemaatın doğu ve batı yanları duvar ile kapalıdır. Ancak bu duvarlar altlı, üstlü ikişer pencere ile dışarı açılmıştır. Ayrıca son cemaatte, cami giriş kapısının sağında ve solunda birer adet sade mihrabiye yer almaktadır. Caminin kuzey ve doğu beden duvarları siyah ve beyaz taşların üst üste sıra ile konmasıyla cephede bir estetik ve hareket sağlanmıştır. Kuzey cephede siyah ve beyaz taş sıralaması kenarlar­dan içeriye bir müddet devam ettikten sonra kesil­miş, ancak kemer aralarında dört adet ve kenarlarda birer adet olmak üzere toplam altı adet rozet bu cepheye yerleştirilmiştir. Kenarlarda yer alan eşkenar dörtgen rozetlerin içi kûfi yazı ile ortada kalan, kemer ortalarındaki rozetlerin içi ise çeşitli motiflerle işlenmiş (Res. 10) ve böylece cepheye hareket kazandırılmıştır. Caminin güney cephesinde mimari eleman olarak beş adet pencere ve mihrap çıkıntısı bulun­maktadır (Res. 1). Batı cephede ise son cemaat pencereleri de dahil olmak üzere altta dört ve üste dört adet olmak üzere sekiz pencere bulunmak­tadır. (Res. 11) Batı cephede alt sıradaki pencere kemer, ayna ve sövelerinde bulunan siyah ve beyaz taş sıralaması cephenin diğer kısımlarında yoktur. Cami ana mekan pencerelerinin üste olan­larına, sonradan beton dışlıklar yapılmıştır. Doğu cephesi, siyah ve beyaz taşların üst üste sıralanışı dışında batı cephesiyle aynıdır. ' Metin Sözen, Diyarbakır'da Türk Mimarisi, sayfa 48. DİYARBAKIR MERKEZ SAFA (PARLH CAMİ İ Cami ve son cemaatın alt sırasında yer a lan pencereler lokmolı demir l i , söve ve l<emerleriyie, kemer içleri siyah ve beyaz tasların üst üste kon­masıyla hareket l i , kenarlar sütünceii ve sütünceleri çeşitli şekillerde işlemelidir. Ancak doğu cephede yer a lan alt sıradaki pencerelerin kemer içleri zen­gin bitkisel ve geometr ik bezemelere sahiptir (Res. 4-5) Camin in ana kubbesi hariç damı düzdür . Akıntı dört yöne az bir meyil le veri lmiş ve yağmur ve kar suları çörtenler vasıtasıyla dışarı atı lmak­tadır. A n a kubbenin sekizgen ve yüksek b i r kasnağı olup kasnak düz ve sade bir silme ile nihayetlenmektedir. Kasnakta ana yönlere açılan dört adet pencere bulunmaktadır . Kasnak üstü sekizgen p i rami t o la rak yükselmekte ve üstü alaturka kiremit ile örtülüdür (Foto 4 , Plan-2-4). Safa Cami i minare hariç tutulduğunda kuzey güney aksında tam olarak simetrik bir plân arz etmektedir. M inare caminin kuzeydoğu kösesinde yer alır (Res. 1-2-14-15) . M inare kaidesi kare bir plâna sahip o lup (Plan-1), siyah taştan inşa edi l­miştir (Res. 15). M inare girişi batı cephedendir . Minare kaidesinde üste kuzey, güney ve doğu cephede siyah ve beyaz taşların kullanılmasıyla kûfi yazı panolar ı yer o lmakta (Res. 15-16) , batı cephede ise cami d a m m a çıkış kapısı bulunmak­tadır. Bu kapıdan sonra minare ile cami arasında yer alan duvarın üstüne yerleştiri len merdivenlerle cami damına çıkı lmaktadır. Minare kaidesinde , kûfi yazı panolar ından sonra toslar beyazlaşmakta ve yazı panolarının hemen üstünde mavi ç iniden geometr ik motifli bir şerit yer almaktadır , (Res. 15) Bu çini şeritten sonra kareden üçgenlerle sekizgene geçilmekte­dir. Sekizgenlerin içleri çeşitli bitkisel ve geometrik motifli ve üstleri kemerl i , panolar la süslenmekte ve bu pano la r ın üstündeki kemerler içe doğ ru kıvrılarak sekizgenden dai reye geçişi sağlamak­tadır. (Res. 15) Safa Cami i , tek serefeli. şerefe korkuluk taşları siyah ve beyaz taşların yan yana sıra ile konmasıyla inşa edi lmiş, yüksek bir mina­reye sahiptir (Res. 2-14) . Cok itinalı bir işçiliğe sahip olan minarenin yuvar lak gövdesinde de yatay ve dikey zengin , oymalı ve bezemeli kuşak ve rozetlerle yazı ve şeritler yer alm.aktadır. Safa Cami i 'n in minaresinde, m ih rab ında, minber inde ve pencere aynalar ında bulunan bezemeienyle ve çin i ler iy le başlı başına bir inceleme konusu o lmal ıdı r . M inares i devr in in ve üslubunun minareleriyle birlikte ele alınması ve incelenmesi gerekmektedir. Genel olarak bakıldığında Safa Cami i , çapı 12 .00 metreden büyük ana kubbesi, enine uzun, ulu cami tipi p lanı , sıraltı tekniğiyle yapılmış çini­leri , taştan işlemeli, bezemeli ve oymalı mihrabı ve minber i , yüksek ve bezemeli minaresi, hareketli cepheler i ve pencereler iy le devr in in ve Akkoyunluların en güzel eserlerinden bir idir . Önceki yı l larda da onarı lan cami Vakıflar Genel Müdürlüğünce 1955 yıl ında, cephelerde çürümüş saçak altı kaplamaları ve saçak silmeleri ile iç sıvaları ve kalem işleri elden geçirilerek onarılmıştır. Daha sonraki yı l larda ise külahtaki kiremitlerin aktarılması ve kiremit altı izolasyonu ile az meyilli o lan dama meyil betonu ve şap yapılmıştır. Safa Camiinin bugün yine kubbesinden ve damından gelen rutubet ve nem neticesinde kalem isleri, batı cephesinde yer altından gelen rutubetle de çinileri bozulmaktadır. Bütün eserlerimizde en başta gelen hastalık olan nem ve rutubetlen Safa Camii de böylece nasibini almaktadır. Bunun önlenmesi için dama metal kaplama (kurşun, bakır) yapı lmalı , ana kubbenin kırılan ve çürüyen alaturka kiremitleri değiştir i l ip aktarı lmalı, kiremit altı izo lasyonu yapı lmal ı ve rutubet o lan cephelerinde drenaj yapılmalıdır. Ayr ıca camin in kuzey cephesinde, giriş avlusunun ortasına yapı lan, estetik açıdan çok çirkin ve cepheyi kapatan, B.A. şadırvan da buradan kaldırılmalıdır.(Res. 3-10) KAYNAKLAR : Metin SÖZEN. Diyarbakır'da Türk Mimarisi, i s tanbul -1971. i. Hakkı UZUNÇARŞILI, Anadolu Beylikten ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, Ankara -1984. Met in SÖZEN, Anadolu'da Akkoyunlu Mimarisi, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi , istan­bu l - 1981 . Res. 1: Diyarbakır'ın genel görünümü, Safa Camii ve sağda Kadı Hamamı (1965). - I f • Res. 3: Diyarbakır Merkez Safa Camii kuzey cepfıesi ve son cemaat yeri (1965). DİYARBAKIR MERKEZ SAFA (PARLh CAMİİ R e s . 4 : D i y a r b a k ı r M e r k e z S a f a C a m i i d o ğ u c e p h e s i v e a n a k u b b e k a s n a ğ ı i le kü lah ı v e t ü r b e ( 1 9 6 5 ) . Res . 2 : D i y a r b a k ı r M e r k e z S a f a C a m i i m i n a r e s i son c e m a a t ı n sol k ısmı v e s a ğ d a K a d ı H a m a m ı ' ( 1 9 6 5 ) . 147 Res . 5 : D i y a r b a k ı r M e r k e z S a f a C a m i i p e n c e r e s i n d e n R e s . 6 : D i y a r b a k ı r M e r k e z S a f o m i h r a b ı v e minber i d e t a y ( 1 9 6 5 ) . ( 1 9 6 5 ) . HÜDAVENDİGAR AKMAYDALI -'S • I Res. 7: Diyarbakır Merkez Safa Camii mitırabı Res. 8: Diyarbakır Merkez Safa Camii içten görünüş (1965). detay (1965). v . . Res. 9: Diyarbakır Merkez Safa Camii giriş kapısı üstündeki onarım kitabesi (1965). DİYARBAKIR M E R K E Z S A F A (PARLh CAMİ İ Res. 10: Diyarbalcır Merkez Safa Camii kuzey cephesi (1991) (Fotoğraf A. Kılcı). Res. 11: Diyarbakır Merkez Safa Camii batı cepfıesi Fo 991 ra Res. 12: Diyarbakır Merkez Safa giriş kapısı üstündeki yazı dizini. Res. 14: Diyarbakır Merkez Safa Camii minaresi (Fotoğraf A. Kılcı 1991). Res. 13: Diyarbakır Merkez Safa Camii giriş kapısı üstündeki onarım kitabesi (Fotoğraf A, Kılcı 1991). Res. 16: Diyarbakır Merkez Safa Camii minaredeki kûf'i yazı ve çini şerit (1991). Res. 15: Diyarbakır Merkez Safa Camii minaresi detay (Fotoğraf A. Kılcı 1991). Res. 17: Diyarbakır Merkez Safa Camii mihrabı ve minberi (1991) Res. 18: Diyarbakır Merkez Safa Camif mitırabı detay (1991). Res. 19: Diyarbakır Merkez Safa Camii minberi . (1991). D I Y A R B A K ı R M E R K E Z S A F A (PARLı^ C A M I I Foto 21 : Diyortolcır Merkez Safa Camii çinileri (1991). Res. 20: Diyarbakır Merkez Safa Camii minber kapısı Res. 22: Diyarbakır Merkez Safa Camii çinleri (1991 ] (1991). ü Res. 23: Diyarbakır Merkez Safa Camii çinileri (1991). Res. 24: Diyarbakır Merkez Safa Camii çinileri detay (1991). HÜDAVENDİGAR AKMAYDAİ l Res. 25: Diyarbakır Merkez Safa Camii tonoz örtü (1991). Res. 26: Diyarbakır Merkez Safa Camii kubbeye geçiş detay (1991). Res. 27: Diyarbakır Merkez Safa Camii kubbenin görünüşü (1991). ; Res. 28: Diyarbakır Merkez Safa Camii içten sol yan görünüş (1991). I Res. 29: Diyarbakır Merkez Safa Camii köşelerdeki küçük kubbelerden birinin görünüşü (1991). Res. 30: Diyarbakır Merkez Safa Camii iç görünüş (1991). DİYARBAKIR MERKEZ SAFA (PARLh CAMİİ OJyofbofcır - H s r k s t S a f a ( P o r l ı ) Camii P r o i « * i I 1/ İM PLAN t Plan: 1 HÜDAVENDİGAR AKMAYHAi ı 154 Diyarbakır - Merlıez Porli(SQfo) Camii Röl6ve Projesi Pofla :3 ' \ İ i ö Ü z Kuzey (Giriş) Cephe t/50 Plan: 2 DİYARBAKIR MERKEZ SAFA (PARLh CAMİİ ü iyarba fc . r - M « r k „ S n f a ( P a r i , ) C a m , , Rö lövc Pro j«s i 1' _ - 1 155 A - A K8»,t ı iTS i. t . T w -Plan: 3 HÜDAVENDİGAR AKMAYHAl l 156 OlysM-ÖOİKr - M « r k e z S a f a ( P a r l ı ) C a f * i i R e ^ * « P r o | « s i ı p ı l il !l BP i! i İLÜ s ; •00 " 0 0 0 I I I 4 I i — 1 İ 5 E ı 1 I T T I B a t ı C e p h e s i 1 / 5 0 Plan: 4 

Diyarbakır Merkez Safa (Parlı) Camii

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/615/1/Akmaydal%c4%b1.pdf

Diyarbakır Merkez Safa (Parlı) Camii

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University