Ateş, İbrahim

English

DSpace@FSM Vakif University

ORTA ASYA TÜRK CUMHURİYETLERİNİN GEÇMİŞİNE IŞIK TUTACAK YAZILI KÜLTÜR VARLIĞININ DERLENİP DEĞERLENDİRİLMESİ ÜZERİNE DÜŞÜNCELER Dr.ibrahim ATEŞ ' iİiİİ^İlİİİ ayın Başkan, Saygıdeğer Konuklar, Değerli Dinleyiciler! iiiiiiHiiİlii::! Orta Asya bağımsız Türk Cumhuriyetlerindeki kültürel varlıkların değer ve öneminin dile getirildiği böylesine seviyeli bir seminerde tebliğ sunan şahıslardan bir kişi olmanın verdiği haz ve heyecanla hepinizi sevgi ve saygıyla selamlayarak sözlerime başlamak istiyorum. / Dünyanın değişik yerleşim merkezlerindeki çeşitli kültür varlıklarının bazen bilgisizlik, bazen ilgisizlik, bazen kıskançlık, bazen da düşmanlık nedeniyle imha ve tahrip edildiği bilinen bir gerçektir. Bunun yanında çoğu ülkelerin, kültür varlıklarını korumak için olağanüstü çaba sarfettiği ve bu amaçla her yıl milyadar harca­dığı da bilinmektedir. Tüm insanlığın üzerine titremesi gereken insanlık mirası kültür varlıklarını koruma ve kollamaya yönelik çalışmaların yanında yıpratma, yok etme ve yıkmaya yönelik saldırıların yaygın olduğu bir zamanda, Türk Cumhuriyetlerindeki kültür varlıklannı konu alan bö/le bir seminerin tertip edilmesini takdir ederek, bu ülkelerdd<i yazılı kültür varlığı hakkındaki düşüncelerimi birkaç cümle ile dile getirmeye çalışacağım. Malumunuz olduğu üzere, bir millet veya memleketin geçmişi, karakteri, kabiliyeti, kapasitesi, ilerleme istidadı, ilmî inkişâfı, plân, proğram, düşünce, davranış, dirayet ve liyâkati ancak belgelerinden öğrenilebilir. Bilgilerini belgelerine dayandıranlar, geçmişlerini doğru değerlendirerek, geleceklerini gerçekçi yaklaşım, atı­lımcı anlayış, doğru düşünce ve ilmî adımlarla iyiye yönlendirme imkanını bulurlar. Zirâ, iyi bir plân, sağlıklı bir etüdle gerçek ilmî donelere dayalı olan plândır. Geçmişle ilgili bilgilerin doğruluğu ise, belgelerin derlenip değerlendirilmesine bağlıdır. Bu itibaria söz konusu belgelerin bir taraftan tarihin karanlık kalan kesimine ışık tutacağını, diğer taraftan geleceğe yönelik plân ve programların iyi hazırlanmasına vesile olacağını söylemek yerinde olur. Yapılar ve yazılar ikilisinin oluşturduğu kültür varlıklarının, bilgiler ve bilginler ikilisinin oluşturul­masında büyük rol oynadığını söylemek de gerçekçi bir yaklaşım olur. Oldukça eski ve pariak bir geçmişe sahip olan Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinin ilim dünyasına sun­duğu ölmez eserlerle medeniyet âlemine kazandırdığı sanat şaheserleri, her türlü takdir ve tavsifin fevkinde-dir. Bu bölgede yetişip, insanlığı aydınlatan ilim adamlarının ortaya koyduğu yazma eserler, dost-düşman ve yerli-yabancı herkes tarafından övgü ile anılan, emsali az bulunan ve paha biçilemeyen kültür varlıklarıdır. Türk Yurdu anlamına gelen Türkistan, âlimlerin harman ve ilmî düşüncelerin ferman olduğu ilim ve ir­fan yuvasıdır. Taşı-toprağı, köyü-kenti, yapısı-kapısı, mektebi-medresesi, câmisi-mescidi, hanı-hamamı, sebili-şadırvanı, çarşısı -bedesteni, kitabı-kütüphanesi, dili-kültürü, örfü-an'anesi, hâsılı her yönüyle buram buram Türklük kokmaktadır. Türk yurdu olan bu yerlerde, Türkün tarihine tanıklık eden ölümsüz eserler, ayakta dimdik durmaktadır. Moskof mezalimine ve tabiatın çeşitli tahrip unsurlarına rağmen, MüslümanTürkün dehâ, zekâ ve sanat anlayışını simgeleyen yapılaria, tarihin derinliklerine kadar uzanan yazılı kültür varlıkları, gerçek sahipleri olan Müslüman-Türk Milletinden özlediği samimi ve sıcak ilgiyi yetmiş küsür yıllık ayrılıktan sonra yeniden ve hasretle beklemektedir. Orta Asya Cumhuriyetlerinin halkı, büyük bir bütünün önemli ve vazgeçilmez bir bölümüdür. Büyük çoğunluğu Müslüman ve Türktür. Kültür mozayiğinde kısmen Arap ve Acem tesiri olmakla beraber, Türk ve İslâm unsurları çoğunluğu teşkil etmektedir. Oniki asrı aşan bir süre içinde birlikte yaşadığı İslâm dünyasının 31 kültür hazinesine katkısı olduğu gibi zaman zaman bir kısım İslâm ülkelerinin ilmî ve fikrî tesirinde kaldığı da bir vakıadır. Bölge insanlarının, başta Türkiye olmak üzere İslâm dünyasıyla sarsılmaz ve ayrılmaz nitelik ar-zeden kuvvetli ye sağlam bir bağı vardır. Bu bağ, aralarındaki din birliğinin yanında kültür birliğini de meyda­na getirmiştir. Örneğin, Bakü Halkının yüzünü gördüğünüzde veya müziğini dinlediğinizde ya da eski yapıları­nı müşahade ettiğinizde kendinizi istanbul Caddelerinin veya kahvehanelerinin birinde sanırsınız. Hulefâ-i Râşidîn'in ikincisi olan Hz. Ömer zamanında Islâmiyeti kabul eden bu bölgenin İslâm nuru ile aydınlandığı günden Sovyet Devrimine kadar, İslâm Dünyası ile içiçe olması Türk, Arap ve Acem eserlerinden meydana gelen ve birbiriyle uyum içinde olan güzel bir kültür mozayiğini oluşturmuştur. Öyle ki komünizm rejimi, uy­guladığı yok etme ve değiştirme plânına rağmen, bir çok şehrin ismi değiştirilmiş ve bir çok eser yok edilme­ye terk edilmiş ise de bu mozayiği ortadan kaldırmaya muvaffak olamamıştır. Komünizmin kıskacından kurtulan Türk Cumhuriyetleri, çile ve ızdırap dolu yıllardan sonra hürriyet ve bağımsızlıklarına kavuşmanın haz ve huzuru içindedirler. Bağımsızlığı korumanın, onu elde etmekten daha zor olduğunun bilincinde olan bu ülkeler, idarî bağımsızlık kadar siyasî, iktisadî, ilmî ve fikrî bağımsızlığın da önemli olduğunu gözönünde bulundurarak yeniden yapılaşma çalışmalannı büyük bir ciddiyet ve titizlikle yü­rütmektedirler. Yıllarca çekilen çile ve göğüslenen ızdırabın infikâk, inhidam, inkisar ve inhitata değil, incisâm, ittihâd ve intibaha vesile olmasının inancı içindedirler. Bu inanç ve çaba ile Türkiye'ye yaklaşıp, yar­dım ve desteğini isteyen bu kardeşlerimize yalnız olmadıklarını hissettirmemiz ve tüm imkânlarımızla yanla­rında yer almamız, yerine getirilmesi gereken millî ve dinî bir görevdir. Bilhassa kültür varlıklarının korunup değerlendirilmesinde destek ve katkımızın olması önde gelen görevlerimiz arasındadır. Din birliği, dil birliği, soy birliği, kültür birliği, tarih biriiği, coğrafî birlik hâsılı beraber olmayı ve birlikte hareket etmeyi gerektiren bütün unsurlar mevcuttur. Birleştirici ve uzlaştırıcı unsurları ön plânda bulundura­rak güç ve gönül birliği yapıp, büyük Türk Dünyasını oluşturmayı amaç edinmemiz icâbeder. İlmî, fikrî, siyasî ve iktisâdî imkânlarımızı birleştirerek dünya devletlerinin önünde büyük bir güç haline gelmemiz gerekir. Par­çalanmaz, sindirilmez, kandınimaz, caydırılmaz ve hatırı sayılır bir bütün haline gelmemiz gerekir. Zemin ve zaman buna çok müsaittir. Elverişli ortam ve mevcut potansiyel çok iyi değerlendirilmelidir. Fırsatı fevt ede­nin hayatı mevt edeceği unutulmamalıdır. Çıkarcı zihniyetle yaklaşmayıp yapıcı, yönlendirici, yetiştirici ve kal-kındıncı bir düşünce ile yaklaşmak icâbeder. Kırıcı değil koruyucu, saldırıcı değil savunucu bir anlayış ve ara­yış içinde olunmalıdır. Soy birliğinin oy birliğine vesile olması unutulmamalıdır. Birçok ünlü bilgin yetiştiren ve bünyesinde binlerce büyük eser bulunduran Orta Asya'nın yazılı kültür varlığı bakımından da sayılamayacak kadar çok ve çeşitli kültür mirasına sahip olduğunu biliyoruz. Araştırma ve incelemelerimizde, bölgedekf kültür kentlerinin gösterdikleri kültürel hareketlerin temelinde Orta Asya âlimlerinin azim, emek ve gayretlerini görüyoruz. İslâm Medeniyetinin inkişâfında da önemli etken olan bu âlimlerin adlarını saymaya dahi vaktimiz kâfi değildir. Farâbî, İbni Sînâ, Beyrûnî, Hârizmî, Râzî, Fergânî, Uluğ Bey, Buhârî, Nesefî ve Gazâlî gibi dâhilerin burada yetişen yüzlerce ünlü simâdan sadece bir kaçı olduğunu söylemek, bölgenin önemli bir ilim ve kültür merkezi olduğuna işaret etmeye yeterli olur. Bakü, Buhara, Taşkent, Semerkant, Aşkaâbâd ve Bişkek gibi kültür kentlerinin bağrında barındırdığı meşhur mektep ve medreselerde yetişen âlimler, ilim âlemine kütüphaneler dolusu ölmez eserler kazandır­mışlardır. Bu eserlerden bir kısmı konusunda ilk defa yazılmış olup, bazı bilgi dallarının temelini teşkil etmiş­tir. Jeoloji ilminin temeli günümüzden yaklaşık 1100 yıl önce İbni Sinâ'nın attığı adımlar üzerine atılmıştır. Beyrûnî'nin astronomi, matematik ve geometri ile ilgili eserleri Batılılarca incelenip birçok yönden bir takım ünlü bilginlere öncülük ettiği vurgulanmıştır. Onuncu yüzyılda Horasan'da yetişen Ebu'l-Vefâ'nın kendinden sonraki sayısız ilim adamına ışık tuttuğu tarafsız ilim ehlince ifade edilmiştir. Gerek bu bilginlerin kaleme aldıkları kaynak eserler, gerekse bölge insanlarının bin yılı aşkın geçmişine ait tarihî belgelerin oluşturduğu yazılı kültür varlığı böyle-bir bildiriye sığdırılamayacak kadar çok ve çeşitlidir. Ancak bunların tümünün derlenip koruma altına alındığını ve detaylı, bir şekilde değerlendirilmeye tâbi tutul­duğunu söylemek ne yazık ki mümkün değildir. Bazı araştırmacıların eski Sovyetler Birliği hükümetinin, Islâmî yazmaların tasnif ve dökümü ile ilgili çalışmalara önem verdiğini açıklamalarına rağmen, aynı kişilerin Sovyet yetkilililerin öncelikle astronomi, matematik, geometri ve tıb gibi ilmî eserlere önem verdiklerine, bunlardan sonra edebî ve tarihî yazmalara yöneldiklerine bölgede bol miktarda bulunan dinî, fıkhî ve benzeri Islâmî konularda yazılmış olan eserlere iltifat etmediklerine dair açıklamalarını biliyoruz. İbni Sinâ, Beyrûnî, Hârizmi ve benzeri bilginlerin astronomi, tıb ve matematik konuları ile ilgili birçok eserlerini Rusçaya çevirip kaynak eserier olarak yayınlayan eski Sovyetler Birliği yetkilileri, dinî ve millî konulardaki yazmalarla belgele­rin derlenip değerlendirilmesine hiç de ehemmiyet vermemişlerdir. Tarihî belgelerin bir kısmı, bazı Şârkiyat Enstitüleri ile müzelerinde toplanıp değerlendirilmiş ise de, bölgenin siyasi, iktisadî, idarî ve tarihî yönleri ger­çek çehresiyle değil maalesef, Marksist düşünce veya taraflı tavırla tetkik ve takdim edilmiştir. Bu alanda araş­tırma ve inceleme yapan Sovyet ilim adamlarının en insaflı ve tarafsızı sayılan, Orta Asya'nın tarihi ve tarihî coğrafyası ile ilgili olarak hayatı boyunca bildiri, makale, eleştiri ve yorum türünden dörtyüzü aşkın ilmî eser 32 ile islâm Ansiklopedisine 246 madde yazan Bartold dahi "Türkistan" adlı büyük tarih kitabını kendisi Mark­sist olmamakla beraber ve tarihî metoda uygunluğunun yanında Marksist görüşe yakın bir düşünce ile kaleme almıştır. Bu tür kimselerden istediğimiz ölçüde gerçekçi yaklaşımda bulunmalarını beklemek de pek akıllı bir davranış olmaz. Zira müsteşriklerin yaptıkları çalışmalarda bir kısım ilmî amaçlarının yanında belidi hedefleri­nin olduğu bilinmektedir. Bir müsteşrik her şeyden önce istese de istemese de düşüncesini yönlendiren belirli bir kültüre intisab etmektedir. Bu nedenle ondan bizlerce benimsenen hususlara uygun davranışta bulunması veya hoşlanacağımız şekilde hareket edip, gerçeklere uygun karar vermesi beklenemez. Yalnız bu sözümüzle bir kısım müsteşriklerin tarih ve kültürümüzün bilinmeyen yönlerini açıklayıcı nitelikteki bir takım ciddi çalış-malan ile bazı hayatî konularda yaptıkları ilmî analizleri ve ortaya koydukları önemli buluşları gözardı edelim, demek istemiyoruz. Tetkiklerini titizlikle takip etmemizin, düşüncelerini destekleme veya köstekleme cihetine gitmeden önce dikkatli davranmamızın gerektiğine, çaba ve çalışmalarını dengeli bir değerlendirmeye tâbi tutmamızın önemine işaret etmek istiyoruz. Bu cümleden olarak gerek bölgedeki, gerekse Türkiye'deki araştırmacılarla tarihçilerin, Orta Asya Türk Cumhuriyetlerindeki yazılı kültür variıgını itinalı bir şekilde araştırma ve incelemeye tâbi tutarak, ciddî ve tarafsız bir yaklaşımla değerlendirmek suretiyle elde edecekleri tarihî ve ilmî gerçekleri değişik dillerde yayın­layarak doğru tanıtımda bulunmakla görevli olduklarına inanıyoruz. Burada üzülerek ifade etmek isterizki, önemli kültür kentlerinden biri olan Semerkant'daki ilim ocağı­nın sacayağını teşkil eden Şîrdâr ve Ulug Bey Medreseleri ile Câmi ve Üniversite niteliğinde olan Tilkârî Med­resesinin kütüphanelerini dolduran nadide yazma eserlerin akıbeti meçhuldür. Kim tarafından nereye götürül­dükleri kesin olarak bilinmemekle beraber, bir bölümünün Leningrad Üniversitesi bünyesindeki Şarkiyat Ens­titüsü ile benzeri Sovyet-Rus tesislerine kaldırılmış olduğu kuvvetle tahmin edilmektedir. Buhara, Taşkent, Horasan ve benzeri yerleşim merkezlerindeki yazılı kültür varlıklarının da aynı âkibete ugradiQi sanılmaktadır. Hz. Ömer'in halifeliği döneminde Bekîr b. Abdullah tarafından sulhen fethedilen ve Orta Asya ülkelerine Islâmiyeti benimsemede öncülük eden Azerbaycan'ın bazı eski yerleşim merkezindeki medreselerinde önemli ilmî çalışmalara sahne olduğu bilinmektedir. Öi-negin, Kâfî'd-dîn Ömer b. Osman tarafından XII. yüzyılda Şe-maha şehrinde yapılan Tıb Medresesi'nde, bitkilerin tedavî özellikleri tedris edilmiş ve otların tedavide kulla­nılma yollarını tavsif ve tahdid eden etüdler yapılmıştır. XIV. yüzyıla kadar tıbbî araştırmaların geliştirilerek sürdürüldüğü bu Dâru'ş-şifâda yüzlerce ilim âşıkı öğrenim görmüş ve geride altmışbinden fazla yazma eser ih­tiva eden degerii bir kütüphane bırakmıştır. Henüz tüm sıriarı ortaya çıkarılmayan bu yazma eserlerin nereye ne şekilde ve ne maksatla götürüldüğü de kesin olarak bilinmemektedir. Ancak Rus Çarı Büyük Petro zama­nında, Dogu islâm ülkelerinin ciddî ve plânlı bir şekilde incelemeye tâbi' tutulduğu-, bu alanda yapılan araştır­malar için bol miktarda para harcandığı ve bizzat Çarın desteği ile Islâmî yazmalar ve belgelerle tezyînî eser­lerin derlenmesi için Orta Asya'nın önde gelen kentlerine araştırmacılar gönderildiği yayınlanan neşriyattan anlaşılmaktadır. Bu cümleden olarak Rusya'da Dogu dillerinin öğretilmesi için ilk özel okulun da bu dönemde açıldığı bi­linmektedir. Dogu halklannm uygarlıkları ile ilgili maddî ve manevî eserlerle belgelerin derlenip korunması ile il­gili çalışnalan yürütmek üzere inşa edilen idarenin kurulmasından yaklaşık yüz yıl sonra "Asya Müzesi"nin ku­rulduğu ve bu müzenin Rusya'daki ilk şarkiyat merkezi olduğu, yöre ile ilgili yayınlarda yer almaktadır. Gerek Çarlık Döneminde, gerekse eski Sovyetler Birliği Döneminde, belirtilen türden müze, merkez, kütüphane ve benzeri yerlere götürülen dökümanlarla, bir kısmının imha edildiği tahmin edilen dökümanların dışında bugün bağımsız Türk Cumhuriyetlerinin sahip olduğu müze, merkez, kütüphane, arşiv ve benzeri me­kanlarda bir kısım yazılı kültür varlığının bulunduğunu biliyoruz. Bu variıgın günümüzde ne durumda olduğu­nu, nasıl muhafaza edildiğini ve değerlendirilmesi için ne gibi tedbirler alındığını kesin olarak bilmemekle be­raber, bağımsız Türk Cumhuriyetleri ile çeşitli konularda yapılan temaslarda bu hususların da göz önünde bu­lundurulmasının zaruret ve yararına inanıyoruz. Diğer taraftan Türkiye'deki Universitelerie araştırma kurumla­rı ve arşiv yetkililerinin söz konusu ülkelerdeki yazılı kültür variıgının derlenip değerlendirilmesine katkıda bu­lunmak için bu varhgi: 1. Derleme, değerlendirme ve dünyaya duyurmada, 2. Tarama, tedkik ve tespit etmede, 3. Okuma, okutma ve tahlil etmede, 4. Koruma, kollama ve kaydetmede, 5. Klâsik Osmanlı Türkçesi ile eski yazı türlerini öğretmede, 6. Belge teâtîsiyle bilgi ve bulguları geliştirmede, bu kardeş ülkelere yardımcı olmalarını öneriyoruz. Bu düşünce ve duygularla tekrar hepinizi sevgi ve saygıyla selamlıyorum. 1. Bartold tarafından yazılan 'Türkistan" adlı tarih kitabı Mısırlı yazar ve çevirmen Selahaddin Osman tarafından Rusçadan Arap çaya çevrilerek Kuveyt (Kültür, Sanat ve Edebiyat) Millî Komitesince (1401 H . / 1 9 8 1 M.) tarihinde Hicrî 15. yüzyılın başlaması münasebetiyle yayınlanmıştır. 33 

Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinin Geçmişine Işık Tutacak Yazılı Kültür Varlığının Derlenip Değerlendirilmesi Üzerine Düşünceler

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/968/1/Ate%c5%9f.pdf

Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinin Geçmişine Işık Tutacak Yazılı Kültür Varlığının Derlenip Değerlendirilmesi Üzerine Düşünceler

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University