Oğuz, Filiz

English

DSpace@FSM Vakif University

VAKIF KAYNAKLI  ESKİ ESERLERİN RESTORASYONUFiliz OĞUZg AYIN Büyüklerim, Saygıdeğer K onuklar ve Değerli Mesai Arkadaşlarım ,Bu yıl birincisini ku tlam akta o lduğum uz V akıf Haftası nedeniyle düzenlenen Sem pozyum da bana ayrılan •,üre içinde, Vakıf kaynaklı eski eserlerin bakım  ve restorasyonu konusuna değinm ek istiyorum...Vakıf yoluyla m eydana getirilen ata yadigarı, m im arîeserlerim izin restorasyonu ve onların gelecek nesille­re Türk kültürünün, Türk sanatının eşsiz belgeleri olarak aktarılm asını sağlamakla da yükümlü bulunan Vakıflar Genel Müdürlüğü, yürütm ekte olduğu bu görev bakım ından, Türkiye ve Dünya çapında benzer kuruluşlar arasında çok önemli bir yer tu tm ak tad ır.Selçuklular Devrinden başlam ak üzere çeşitli devirlere ait m im arî eserler,insanlığa hizm et yolunda^anat ve kültür ile beraber yürüyen Türk vakıflarının uygarlık dünyasına arm ağan ettiğ i eşsiz sanat hâzineleridir. Tarihî ve mimarî değeri tartışılam ayacak değerdeki bu yapılar arasında: Cami-Mescit, medrese, m ektep, darüşşifa, kervansaray, han, kütüphane, im aret, bedesten , arasta, ham am , kaplıca, türbe ve çeşmeleri sayabiliriz.Yurdumuzun hem en her köşesini süsleyen ata yadigarı, vakıf abidelerimiz, inşa edildikleri tarihten günü­müze kadar oldukları gibi gelem em işler, doğal afetler ve geçen zamanın yıpratıcı etkisi nedeniyle tahrip  olm uş­lar ve hatta bir kısmı bu suretle yok  o lm uştu r. Ancak, zaman zaman devlet veya hayır sahibi kişiler tarafından veya, vakfın kendi gelirleri ile bakım, onarım  veya yeniden inşaası yapılarak günümüze ulaşmaları sağlanmıştır. Eserlerin pek çoğunun üzerinde bulunan tam ir kitabeleri bu durum u açık seçik gösterm ektedir.Osmanlı İm paratorluğunun son devirlerinde eserler üzerinde yapılan onarım faaliyetleri, sanat ve mimart anlayışın değişmesi nedeniyle, yapıların özgün karakterlerinin bozulmasına yol açm ıştır. Bu devirde yapılan onarım ve ilavelerle eserlerin bir çoğu daha da tahrip  edilerek özgünlükleri bozulmakla kalmamış, onarımı mümkün olan bazı eserler yıkılarak yeniden inşa edilm işlerdir.Onarım işlerinin belirli ilke ve kriterler içinde yapılması ancak Evkaf Nezareti'nin kurulmasıyla mümkün olabilmiştir. Bu devirde mim arlık, elek trik , su mühendisliği gibi uzm anlardan oluşan bir "H eyet—i Fenniye" oluşturulduğunu ve eski eser onarım larının "T am irat ve İnşaat Dairesi" tarafından yürütüldüğünü görm ekte­yiz- ............ , ..Cumhuriyet Devrinde her alanda olduğu gibi,-Vakıflar Idaresi’nde de reform yapılması öngörülmüş, son yüzyıl içinde işlemez hale gelen Vakıflar İdaresi’ndeki tarih î ve m im arî değeri olan abidelere yeni bir yön veril­meye çalışılm ıştır. Tekkelerin kapatılm ası, medreselerin yerlerini m odem  okullara devretmesi nedeniyle işlevlerini yitiren bir çok yapı Milli Eğirim Bakanlığı'na, d in î yapılarda Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün yö n eti­mine bırakıl m  ştır.Bu dönem de, yeni ilkelerle eserlerin onarım ına girişilm iştir. Yapılan onarımlarda iki önemli konu üzerin­de durulm uştur:1. Ciddi tehlike arzeden eserlerin önem  sırasına göre kurtarılm ası,2. Yüksek değerli eserlerin daha önce bilgisizce yapılm ış olan ilavelerden tem izlenerek, eserin özgün görü­nümüne kavuşturulması,Cumhuriyetin ilk 10 yılında top lam  2 .500 .000  TL. harcanarak bir kısım eser onarılmıştır.49Cum huriyetin ikinci 10 yılında, bütün dünyanın savaş hali dolayısı ile, eski eser onarım larına ayrılan ö d e . nete azalma olm uştur. İkinci Dünya Savaşının bitişi ile birlikte, her alandaki ferahlama, eski eser onarım  faaliyetlerini de rahatlatm ıştır.1950 den sonra, onarım programına alınan eserlerin bölgesel özellikleri de gözönüne alınm aya başlanm ış, onarımların illere göre sistematik dosyalanması yapılmıştır.1957 yılında kabul edilen 7044 sayılı Kanun'la "aslında vakıf yoluyla vücuda gelip, hazine, belediye ve özel idarelerin mülkiyetine geçmiş bulunan korunması gerekli tarihî ve mimarî kıymeti bulunan eski eserlerin mülkiyeti Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne devrolunm uştur."Bu kanunla Vakıflar Genel Müdürlüğü mülkiyetine geçecek olan eski eserlerin onarımları için her yıl M ali­ye Bakanlığı bütçesine konulacak ödenekten Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne yardım yapılacağı öngörülm üştür.1963 yılından itibaren Vakıflar Genel Müdürlüğü bünyesindeki eski eser onarımfarında plânlı dönem e ge­çilmiş olup, DPT. onayından geçen bir Restorasyon Program ve politikası takip edilmeye başlanm ıştır.Birinci 5 Yıllık dönemde, 60 ilde 516 eser programa alınmış ve toplam 100 milyon TL harcanm ıştır.İkinci 5 Yıllık programda, Birinciye göre biraz daha ilerleme kaydedilmiştir.DPT'nin onayından geçen Üçüncü 5 Yıllık programda, 63 ilde bulunan 551 eserin restorasyonu için 1973-1977  yıllarında 30 ar milyonluk ödenekler harcanması öngörülmüştür. Böylece m em leketim izin dör t  bucağında bulunan bir çok eser restore edilerek gelecek kuşaklara, millf kültür, sanat ve m im arim izin eşsiz şaheserleri olarak aktarılmaya çalışılmıştır.1978 yılında 148 milyon, 1979 yılında 212 milyon, 1980 yılında 87 milyon harcanm ış, 1981 yılında 238 milyon ödenek ile 151 eser, 1982 yılında 483 milyon ödenek ile 129 eser, 1983 yılında ise 605  m ilyon ödenek ile 84 eserin restorasyonu tamamlanmaya çalışılmıştır. 1984 yılı için 200 eserin 1 .200 .000 .000  TL ödenek ile restorasyonu plânlanmıştır.Günümüzde, vakıf kaynaklı eski eserlerin restorasyonu Abide ve Yapı İşleri Dairesine bağlı A bideler Ş ube- si'nin yükümlülüğü altındadır.1 Teknik-müşavir (y.mimar), 9 Mimar, 10 Restoratör, 6 Restoratör Yardımcısı ile, Marmara ve Trakya b ö l­gesi hariç tutulm ak üzere, tüm Anadolu'ya yayılmış bulunan abidelerimizin gelecek nesillere sağlıklı bir şekilde aktarılmasını sağlamaya çalışan Abideler şubesi, teknik bakımdan 10 gruba ayrılm ıştır. 10 ayrı bölgede 1 so- rumlu-mimar ve 1 restoratörden oluşan bir kontrollük görev yapmaktadır.Restorasyon uygulamasını fiilen yürü­ten bu elemanlar yanında, bir RÖLÖVE BÜROSU, TESİSAT BÜROSU, İNCELEME ve KESİN HESAP B Ü ­ROSU ile TESCİL ve ARŞİV BÜROSU da eşgüdüm içerisinde görev yapmaktadır.Bugüne kadar tespit edilmiş 7600 kadar vakıf abidelerimizin bakım ve restorasyonu, sürekli (rolling) 5 Yıllık ve ona bağlı olarak üretilen Yıllık Programlar çerçevesinde ele alınmaktadır.Böylece:1. Restore edilecek veya bakımları yapılacak eski eserlerin öncelik sıraları saptanmakta,2. Beş yıllık bir plân dahilinde hangi esere ne kadar onarım yapılabileceği belirlenmekte,3. Programa alınan eserlerin restorasyon öncesi araştırma ve proje hazırlıkları plânlı bir şekilde yürü tü lm e­ye çalışılmaktadır.Her yıl eklenen bir 5 inci yıl ile sürekliliği sağlanan 5 Yıllık Provam  hazırlığı sırasında kullanılan k r ite r ­lerin başlıcalarını şu şekilde sıralayabiliriz:1. önceki yıllarda onarımına başlanılmış olan eserler öncelikle programa dahil edilerek tamam lanır.2. Çok acil müdahele gerektiren eserler, örneğin : statik yönden tehlikeli durumda veya mimarî, tezy în i özellikleri yok olma tehlikesi ile karşı karşıya bulunan eserlere öncelik tanınır.3. Çok önemli turistik yörelerde bulunan eser, özellikle son senelerde, turizm amacına yönelik  işlev verilerek kullanıma açılması bakımından öncelikle ele alınmaktadır.4. Şehir ve kasabaların önemli noktalarında bulunan veya imar uygulamaları sonucunda gözönüne çıkacak olan eserler, program hazırlığı sırasında öncelik kazanırlar.5. Resmi veya mahalli istekler, gerekli araştırm a yapıldıktan sonra, makul nedenlere dayandığı ölçüde, program hazırlığı sırasında dikkate alınırlar.Ayrıca her yıl, bir m iktar eserin normal bakım ve tamiri için de ödenek ayrılır.50Program kapsam ına alınan eserlerin ve o yılki ödenek durum u gözönüne alınarak, eserlere ödenek ayrılır. Bir onarım .yılında tam am lanm ası mümkün olm ayan işler, gelecek yıla aktarılacak şekilde planlanır.Yıllık Onarım Programının kesinleşm esinden sonra, Ş"up mimarları henüz rölöve projesi hazırlanmamış eserleri saptarlar ve işlerin hacm ine göre rölöve ekibi ile birlikte arazi çalışmasına başlarlar.Eseri tanıtacak kadar plân, kesit, görünüş ölçüleri alınır. G erektiği hallerde eserin vaziyet planı ve çev­reyle olan ilişkilari tespit edilir. Gereken yerlerden detay ölçüleri alınır.K itabe, rölief gibi yerlerin istampajları çıkarılır. Eseri tan ıtıc ı, çizim de kolaylık sağlayacak fotoğrafları çekilir. Bütün bu tespitler, eserin o günkü durumunu ortaya koyacak şekilde yapılır.Rölöve Projesi genellikle 1 /50  , bazı hallerde 1 /20  veya 1 /100 ölçekte çizilir. Gereken hallerde detay p ro­jeleri ilave edilir.Restorasyon uygulamasına başlam adan önce grup mimarı tarafından iki tür araştırm a yapması talep edilir:1. Bizzat restore edilecek eser üzerinde yapılan araştırm ada aşağıdaki hususların incelenmesi istenir:—Yapının geçirm iş olduğu devrelerin saptanm ası, varsa tam ir devrelerinin, mahiyetlerinin ve tarihlerininsaptanması,-E serin  onarılacak kısımlarının özgün olup olm adığının saptanm ası,— Onarılacak kısımların inşaat etk in liğ i, malzemesi ve işçilik karakterinin saptanması,—Eserin eksik elem anlarının saptanm ası ve bunlar hakkında araştırm a yapılması (sıva raspası, kazı gibi)-S ta tik  problem lerin saptanm ası.2.Arazi çalışması dışında, eser hakkında yapılması gereken araştırm anın başlıca amaçlarını şu şekildesıralayabiliriz:—Eser hakkında arşiv ve diğer yazılı doküm anların (vakfiye kayıtları, neşriyat gibi) araştırılması,—Eserin eksik veya önceki onarım larla özgünlüğünü kaybetm iş kısımları için belirli bir zaman ve bölge kapsamı içinde mukayeseli analiz çalışması yapılması,—Eski işlevin ortadan kalktığı hallerde, yeni bir işlev için araştırm a yapılması, gerektiği hallerde proje hazırlanması,Bu araştırm alar sonucunda eserin ne şekilde onarılacağına karar alınır. Uygulanacak işlem veya işlemlerin saptanmasından sonra Restorasyon Projesi hazırlanır.Hazırlanan projeler (Rölöve, R estorasyon, gerektiği hallerde Detay sta tik , ve işlev projeleri), eserin hangi kısımlarının ne şekil onarılacağını izah eden Onarım  Fişi, fo to ğ ra f ve diğer belgelerle birlikte Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek K urulu, yeni adıyla, Kültür ve T abiat Varlıkları Kurullarına gönderilerek onarım kararı alınır.Alınan karar doğrultusunda Onarım  Keşfi ve Şartnam esi hazırlanır.Bayındırlık İşleri Genel şartnam esinin genel hüküm lerine göre yapılm ış olan 1. Keşif takribi olmaktadır. Kesin miktar belirten keşif, Kesin Kabul sırasında çıkartılan 2. keşiftir."Vakıflar Genel Müdürlüğü Vazife ve Teşkilatı hakkındaki kanunun 21.5 .1970 tarih ve 1262 sayılı kanunla değiştirilen 9. m addfsi ile aynı kanunla eklenen EK 2 ve 3. maddeleri gösterir Y önetm elik" gereği: Teklif is­tem e- Kapalı zarf usulü ile artırm a veya eksiltm e — A çık artırm a veya eksiltme -  Pazarlık -  Emanet -  An­laşma veya M ahdut Eksiltme usullerinden birine göre ihale yapılır. (2S86 sayılı 10 Eylül 1983 tarihli Devlet İhale Kanunu ile bu yönetm elik  yürürlükten kalkm ıştır.)İhalelerin onaylanm asından sonra, sözleşm enin yapılması veyaSay>ıay 'ca vize edilmesininyükleniciye te b ­liğinden itibaren 15 gün içerisinde, iş yerinde kontro llük  tarafından, yapılacak işler ve yerleri ile sırası yükleni­ciye gösterilerek Yer Teslimi yapılır.Müteahhidin yüklendiği işin sözleşm e ve eklerine, şartnam elere uygun olarak iyi bir şekilde ve zama­nında bitirmesini sağlam ak bölge kon tro llüğünün görevidir. Belirli aralıklarla, bazı hallerde sürekli olarak, yük­lenici tarafından yapılan işlerin yeri, malzemesi, işçiliği, teknik şartlara, projesine ve hukuki şartlara uygun­luğu, çalışma hızı ve yapılan çalışm anın özelliğine riayeti incelenir. Bununla beraber, iş sahasının tertip ve temizliğinden, yüklenicinin işçilere olan tu tu m  ve davranışlarına kadar dikkat edilir.Yüklenici veya vekilinin yazılı talebi üzerine birer ay ara ile, işe başlanıldığı tarihten itibaren yapılan işler kontrol tarafından ölçülerek hakediş raporları tanzim edilir.Bütün işlerin tam am lanm asından sonra, yüklenici ve kontrol tarafından beraberce kesin hesap çıkarılır.İşin sözleşmesine ve bunun eki olan keşif, fenni, özel, idari ve genel şartnam esine, birim fiat tarifine, p ro ­jesine uygun olarak yapılıp yapılm adığının işyerinde bir heyet tarafından incelenmesi şeklinde tanımlayabilece ğimiz Geçici ve Kesin Kabullerin yapılması ile onarım  işi tam am lanır.Yurdum uzun her köşesinde, en küçüğünden en büyüğüne kadar başlıbaşına tarih olan, göğsümüzü kabar­tacak değerler taşıyan ve çoğunlukla özgün işlevini kaybetm iş olan vakıf abidelerimizin restore edilerek yaşatılmalarına, yeni işlev kazanm alarına çalışan tüm idareci ve personele başarılar diler, Devletin yamsıra Türkhalkınında kullanm a ve korum a da gösterdiği titizliğe teşekkür ederim.51

Vakıf Kaynaklı Eski Eserlerin Restorasyonu

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/472/1/O%c4%9fuz.pdf

Vakıf Kaynaklı Eski Eserlerin Restorasyonu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University