Bolay, S. Hayri

English

DSpace@FSM Vakif University

Mimar Sinan'ın Manevî Dünyası Prof. Dr. S. Hayri BOLAY imar Sinan bir asrı aşan ömründe, yapmış olduğu dörtyüzden fazla eseri hangi duygularla, hangi düşüncelerle, hangi inançla ve hangi idealle yapmıştır? Bir değil bir kaç asırda inşası mümkün olmayan bu hayretengîz âbideler, hangi psikolojik unsurların, han­gi üstün azmin ve iradenin eseridir? Mimar Sinan nasıl bir dinamizme sahipti ki bu müthiş mimarî âbideleri inşa edebildi? Sinan'ın mimarî cephesi, inşa tekniği, onun geometri veya matematik bilgisi, bu bilgiyi âbidelerinde uygulaması musikî incelikleri tahakkuk ettirme­si, uzmanlarınca münakaşa edilmektedir. Bu husustaki araştırmalar ve tartış­malar devam etmektedir ve devam edecektir. Biz bu mütevazi ve iddiasız denememizde, o tartışmalara paralel olarak, Mimar Sinan'ın manevî cephesini ortaya koymaya çalışacağız. MimarSinan'ın manevî dünyasında hangi esaslar, hangi unsurlar hâkimdi, nangi motifler ve sâikler ona yön vermişti? Bu sorulara cevap aramaya geçme­den önce, din ve san'at münasebetleri üzerinde kısa da olsa durmayı lüzumlu görüyoruz. Aslında şekli ve mahiyeti ne olursa olsun, bütün dinler, ahlâka olduğu gibi, san'at faaliyetlerine de büyük ölçüde yön vermişler veya sanatı etkilemiş­lerdir. Bunun Budizm, Hinduizm gibi dinlerde olduğu gibi, Hıristiyanlıkta da pek çok örneği vardır. Bilhassa Rönesans'tan itibaren Batı'da heykelde, mimârîde ve resimde dînî tesirler daha bâriz olarak görünür. (Meselâ Musa Heykeli, Adem'in yaratılışı Tablosu gibi). İslâm âleminde de sanatın her dalına din tesir etmiştir. Tabiî resim ve heykele tesirini menfî yönde kabul etmek gerekir. Sanatta, san'at eserinde'sanâtkârın hissiyatı hem şekil, hem de muhte­va olarak girer. Bu bakımdan san'at eseri şekil ve muhtevadan müteşekkildir. Burada esas rolü muhteva oynar. Çünkü sanatkârın ruhunda şekli de doğuran muhteva veya fikirdir. Böylece sanâtkâr kendisine fikrî muhtevayı ifade imkânı bulmuş olur. Bu bakımdan san'ât eseri insanın (sanatkârın), insan ruhunun ve sanatkârın içinde yaşadığı, büyüdüğü cemiyetin iştiyaklarının bir ifadesidir. Bu­nun için san'at eserini tek başına değil, içinde bulunduğu sistemle birlikte göz-önüne almak ve onu öylece anlamak ve değerlendirmek gerekir. Her şeyin bir geleneği bulunduğu gibi, sanatın da geleneği vardır. San'­at geleneği, geçmişin hâli hazırlayan ve hâlihazırdaki eserler ve insanlar üzerin­de etkisini devam ettiren kuvvetlerin toplamıdır. Sanatkârın dehâsı, geleneği kalıntıdan ayırmasını bilir, geleneği yeniden kalıba dökerek orijinalitesini ortaya koyar, yeniliğin sırrına ulaşır. Buna bir de san'at muhitini ve kamuoyunu ilâve etmelidir. Zira o san'at eserini, seyreden takdir eden, hayran kalan, okuyan, yazan ve tenkid eden sonunda bir hüküm veren insanların topluluğu olması lâzımdır ki sanatkâr gelişebilsin. V Serasker K^sı ie Bayezld Câmü Eyüp Câmü Avlusu MÎM.AJI BAŞI K O C A SİNAN. Y A Ş A D I Ğ I ÇAĞ V E ESERLERİ Sulan Süleyman r Tütbesı i t istanbul Şefuade Mehme<) Tufbesı Sanatkâr, bir takım şekillerin tekrarından kurtulmak için geleceğe ait değişen projelere yönelirken, geçmişteki hafıza ve hayâl perspektifinden de siy. rılamaz. Bu sebeple o bir taraftan, ölümlü arzularının yok olmadığı değişmez bir âlem ararken, bir taraftan da Hâl'e irca edilen hayatının biteviyeliğinden kur tulmak için değişme ve yenileşme arzusundadır. Aksiyon halindeki sanatkâr ilkiyle devamlılık ikincisiyle değişme ve yenileşme peşindedir. Sanat ruhun mad de üzerindeki galibiyetini ve hâkimiyetini göstermelidir; bu da maddeye fikrin imanın nüfuz etmesi ve onu kendi şekline sokması ile mümkündür. San'at, aslında sonsuzu tasvir etmektir. Güzellik duygusunda sonlu ile sonsuz fikri bir birlik teşkil eder. Fakat güzel nedir? Güzel, herhalde, Plotinos" un dediği gibi Allah'a yaklaşan herşey, çirkin de ondan uzaklaşan her şeydir Burada sanatı esas meydana getiren "Mukaddes" fikridir. San'at onunla başlar, onunla biter. Çünkü estetiğin ve mistiğin tek ölçüsü "vecd"d\r. Bütün de ğerlerde sanatın yöneldiği hedef odur. San'at AAutlak'a doğru çıkışda bir vasıtadır Batıda felsefenin gelişmesinde olduğu gibi, sanatın da karakteristik vasfı insanın Allah'a karşı bir çeşit savaş açmış olmasıdır. Çünkü Rönesans'dan itiba­ren gelişen tabiatcı hümanizmde, insan kendi eserleriyle Tanrıdan geride kal­mak istemez; daha doğrusu onu tanımak istemez. Hattâ bazı filozoflar ve san'-atkârlar, insanın üstünde herhangi bir otorite tanımazlar; onlara göre insan en büyük değerdir. Yunandan gelen bir anlayışla o Tanrı-insandır. İslâm'da ise san'at bu şirkten uzaklaşmıştır. Onun Allah ile herhangi bir çatışması olamaz. Çünkü İslâm'da san'at bir ibadet gibidir. Müslüman fikir ada­mı ve sanatkârın, Allah'a eş koşmak, onun yaratmasına ortak olmak, yaratıcı olmak gibi bir iddiası yoktur. İslâm medeniyetinde ve sanatında insan vücudu­na pek yer verilmemiştir, verildiği hallerde bile semboliktir. İnsan ruhu daha çok geometrik tanzimlerle, bâhusus, hat ve tezhib sanatıyla aksettirilir. Çünkü dil ve geometri tabiatta değil, ruhta ve kafada mevcuttur. Bu bakımdan İslâm sanatında ve medeniyetinde insan, bedeniyle değil, aklıyla ve ruhuyla algılanır. Bu da bir soyutlamayı gerektirir. Yukarıda dinlerin san'at faaliyetlerini yönlendirdiğini İslâm'ın da sanata yön verdiğini belirtmiştik. Yine yukarıda sanatı form (şekil) ve muhtevanın teşkil ettiğini söylemiş­tik. İslâm'da her türlü san'at faaliyetinin formunu ve muhtevasını tesbit ve tayin eden Kur'ân-ı Kerîmdir. Çünkü Allah güzeldir ve güzel şeyler yapar ve yarattıkları da güzeldir. Tabiat, yer ve gökler güzeldir, güzelliklerle doludur. Kur'ân'a göre Allah her şeyi güzel yaratmıştır, insanı da en güzel şekilde yaratmıştır. Bu güzellikler, insanı hem hayran kılmalı, hem de bunlar tetkik edilmelidir. Fransız filozofu H. Poin-care'nin dediği gibi, tabiat güzel olmasa, tetkik etmek için insanda heves uyan mazdı. Bu bakımdan Paul Claudel ile birlikte "Güzel olan her şey Allah'tan gelir' demek doğru olur. Dolayısıyla İslâm, güzelliği daima nizamda, âhenkte, kesre­tin, vahdete, çokluğun birliğe ulaşmasında görmüştür. İslâm imanı, güzellikler­le dolu bir hayat tarzıdır. Çünkü onun temelinde Allah sevgisi, ondan dolayı yaratıkların sevgisi, güzelliklere olan hayret ve hayranlık vardır. Bunlar mu mi­nin hayat dinamiğini teşkil eder. Şimdi Mimar Sinan'ın durumuna gelelim: Mimar Sinan hayatında "Risâiet'ül Bünyan Binalara dair Risale" isimli bir risale yazdırmış, yahut Sâî Çelebi ye yazdırılmıştır. Bu risalede, hangi camileri, mescitleri, su yollarını, medreseleri, kervansarayları, sarayları ve hamamları yap-tığı sıralanmış. Tabiî bu muazzam ve akıl almaz âbideleri niçin yaptığı da izah edilmiştir. Evvelâ şunu hemen hatırlamalıyız ki onun "Yetiştim Hacı Bektaş Ocağından" ifadesinden kendisinin bu ocaktan yetişmiş olduğu anlaşılmakta­dır. Bektaşî ocağından yetişmiştir. Fakat hemen söyleyelim. Koca Sinan tam bir ehl-i sünnet itikadına sahiptir, râfızî inançlara ve râfızîlere de karşıdır. Çünkü İran kızılbaşlarına ve onların Peygaberimizin sahabilerine söğmesine şiddetle karşı­dır; bundan dolayı "Kızılbaş ile itdik nice rezmi (savaşı)" demekte ve "Sebb-i ashâb iden münafıktır. Ne cefâ olunursa lâyıktır" sözleriyle ashaba söğenlerin her türlü ezâ ve cefaya lâyık olduklarını ifade et­mektedir. Koca Sinan, Yavuz Sultan Selim'i Öğerken de, aynı duygularla şöyle der: "Râfızî şâhına sürüp hem at Akıbet hanesinde eyledi mât" Bu sözler de gösteriyor ki Koca Sinan Bektâşî ocağından böylesine sağlam bir itikadla yetiştiğine göre, söz konusu ocağın o dönemlerde itikat açısından sağ­lam bir yapıya sahip olduğu açık bir şekilde anlaşılmaktadır. Mimar Sinan, İslâm'ın Allah'ına, Peygamberine ve dört halifesine tam ola­rak bağlıdır. Mimar Sinan'ın Allah anlayışını kendi ifadelerinden çıkarabiliriz. Ona göre Allah, yaratıcı, her şeye sahip ve hâkimdir. Herşeyi tam bilir, zıddı ve benzeri yoktur, bütün zıtlardan beridir; o Hayy (diri, hayat sahibi) dir, Samed'dir. (Hiç kimseye muhtaç olmayan ulu ve yücedir). Bir duasında şöyle diyon "Ya İlâhî. Alîm ve dânâsm, Cümle ezdâddan mûberrâsın Beni vâdi-i gamda zâr etme, Şeh yanında zelil ü hâr etme". Koca Sinan nazarında Cenâb-ı Hak, "Kâdıyu'l-Hâcât" dır, yani ihtiyaçları karşıla­yan ve giderendir, "Sânj"dir, yani Sanatkâr, yapıcı, yaratıcıdır. "Perverdigâr"dn, yani besleyici, terbiye edicidir. "Kâdır u Cebbâr'dn, yani kudret sahibi ve cebr edicidir. Koca Sinan kendisi fevkâlâde mütevâzi olduğu için kendisini "Mûr-ı hâk-ser ve bîdil ve bîkâr" olarak ifade etmektedir. Böyle kendisini yerle bir olan ka­rınca gibi görmekte ve yüce Allah'a sonsuz bir itimat ve tevekkül içinde bulun­maktadır. O "Me//kü Mennân"a devamlı hamd ve şükr etmektedir. Çünkü böy­le hâkîr bir karınca iken ona Allah, Sultan Süleyman'ın hizmetinde bulunmayı nasib etmiştir, ona itibar kazandırmıştır. Ne zaman sıkışsa, ne zaman hasımları kendisini Pâdişâha çekiştirseler, ne zaman işini engelleseler, Allah'a samimiyetle sığınmakta ve "Hikmet-i İlâhiye" ile müşkülleri halledilmekte, mâniler kalkmakta, gammazlayanlar perişan ol­maktalar. "Biavnillah'il Melikı'l-Gaffâr" ve "Kudret'ullâh" ile daima "erbâb-ı nifâk" tesirsiz hale gelmekteler. Dolayısıyla daima "Hak ve sübhânehu ve Te'âlâ dergâhına Tazarru' ve niyaz idüb Şâm ü seher (Akşam-Sabah) pürsûz u güzâr ol cenâb-ı Kâdiyu I-Hâcât'a münâcaat" ve şükr etmektedir. Allah'a imanı, itimadı ve tevekkülü bu derece içten ve samimî olan, Ko­ca Sinan, İslâm'ın yüce peygamberi için de aynı samimi duygularla doludur M İ M A R B A Ş I K O C A SİNAN, Y A Ş A D I Ğ I ÇAĞ V E ESERLERİ _ .-II Setm Cenab ı Hak'dan niyaz ve duada bulunurken daima O'nun adına ve hür metine niyazda bulunmakta ve daima onun şefaatini ummaktadır. Hatta Koca Sinan'ın Padişahlarını ve bilhassa Yavuz'u, Kânûm'yi sevmesi de onların Allah' dillerinden düşürmemelerine ve Hz. Peygamberi gönüllerinden çıkarmamala­rına dayanır. Nitekim: "Nice duâ ile yâd etmem o sultanı Dilinde vird idi Mennân ü ism i Hannân'ı" sözü sultana duâ etmesinin sebebini açıklamaktadır. Ayrıca Mimar Sinan "Ehl-i islâm'ın" ve "Asker i İslâm " m refahı, huzuru, temizliği ve kolaylığı için camı mescid, kervansaray, han, hamam ve köprüler inşa etmiştir. Çünkü bâyü gedâ'. Zengin ve fakir" ondan daima istifade edecektir. Sonra bütün bunları yaparken, İslâm olmanın verdiği şahsiyet bütünlü­ğünü ve şuurunu taşımaktadır. Dünya durdukça duracak ve herkesçe faydalanı­lacak orijinal eserler yapmak arzusu daima ona dinamizm kazandırmıştır. Bu arzunun gerisinde de "Hayırla yâd edilmek", "Hayır duâ almak" "Öldükten sonra amel defterinin kapanmayacağına" dair hadis-i şerîf in verdiği teşvik ile "Allah'ın rızasını kazanmak" gibi psikolojik ve sosyal motifler yatmaktadır. Çün­kü ona göre "Bir duâ muhtacıdır bay û geda" Koca Sinan âleme, bâki olmayan, geçici ölümlü bir hayat olarak bak­maktadır. Bu fâni alem, akıp giden selin üstünde "Pul Para" dır. Bu pulun üs­tünden karşı yakaya ancak "Ehl i Tevekkül" geçebilir, öyleyse fakir zengin, "a'/a-ednâ", " şâh kul", kim olursa olsun onların ideali "Cihanda hayra sa'y etmek" olmalıdır. E n büyük ideal budur. Zira herkesin hayır peşinde koşması, kötülü­ğün ortadan kalkması veya gerilemesi, dolayısıyla iyiliğin hâkim olması demektir. İşte Sinan'ın dünyası bu kadar iyimser ve hayat dolu bir dünyadır. Herkes çâlı-şacak,herkes iyilikteyanşacak(ayetin emrî)ve herkes hem maddî hem lîiânevî olarak kazanacak, her iki dünyada da mes'ud ve bahtiyar olacaktır. Çünkü Sinan'a göre bu hayırda yarış "ölmez oğul" dur. "Cihan ı bîbekâ seyl i fenâ üstünde bir puldur" Bugün dhdan geçen âzâde-dil, ehl i tevekküldür "Gerek a'la gerekednâ gerek şâh ü gerek kuldur" Cihanda havra say etmek gerek kim ölmez oğul" dur. Yukanda Mimar Sinan'ın Müslüman olmanın üstünlüğü şuurunu taşıdı­ğını söylemiştik. Bu İslâm'a hizmet şuuru, bütün eserlerinin inşasında kendisini göstermiştir. Bunu kendisi açıkça söylemektedir "Hak bilür yaptım nice beytu'llah" '"Mice bin mihrâbı kıldım secdegâh" Hamdü lillâh saklayub İSLÂM'IMI" Adi ile hükm eyleyüb ahkâmımı" Koca Sinan bu sözlerinin riya ve gösteriş olarak anlaşılmamasını da önemle ikaz ediyor. ""Hasb i hâlim anlaman kasd-ı riyâ" Umarım kim ederler hayr duâ" Mâlı olanlar ider cami binâ Bir duâ muhtacıdır bây ü gedâ Ben de umarım onlardan olayım Rahmetullahı aleyhim ecma'ın" görülüyor ki Koca Sinan'ın ideali, emeli; şatafatlı, gösterişli, tantanalı bir ideal değil, İslâm'ın sadeliği ve tevazu içinde sade, gösterişsiz bir idealdin ama bu idealin neticesinde ortaya çıkan eser, haşmetlidir, muhteşemdir, göz kamaştırı­cıdır. Çünkü estetik ve geometrik yönden hayret ve hayranlık uyandırmaktadır. Bunun kendisi de farkındadır. Nitekim Selimiye'yi inşa etmesinde hem bu estetik şuur ve hem de İs-lâmî üstünlük şuuru hâkimdir. "Kefere-i focerenin mimar geçinenleri devlet-i islâmiye'de Ayasofya Kub­besi gibi binâ olunmamıştır" diye Müslümanlara galebemiz vardır" şeklinde id­diada bulunurlarmış, Halk da böyle bir şey yapmak"Dâ/re-/ imlândan hâric"yâ-ni imkânsız, derler imiş, "ol kadar kubbe durdurmak gayet müşküldür dedikle­ri bu hakîr'in kalbinde kaldığı için. "Bu sözler. Koca Sinan'ın iman duygulannı kabartıyor, coştunjyor "Kefere-i fecere" ye yani kâfirlere Müslümanın nasıl ol­ması gerektiğini göstermek istiyor. Sultan II. Selim'in emri ile Edime Selimiye Camiini inşa ediyor. Bu camiin "Rüzgârda (alemde) misâli yoktur" Bu "Resm-i ali" Edime içinde "Manzûr-i Halk" dn, yani halkın hayranlıkla temaşâ ve seyret­tiği estetik bir şaheserdir. Selimiye Camiinin özelliklerini ölümsüz mimarından dinleyelim: "Dört minaresi kubbenin dört canibinde vâki olmuştur. Hep üçerşerefe-lidir. üçer yollar ve ikisinin yollan başka başka vâki olmuştur. Ol, mukaddemâ binâ olunan üç şerefeli kale gibidir. Gayet kalındır Amma bunun minaresi hem nâzik, hem üçer yollan olmak gayet müşkül olduğu ukalâya malûmdur mezbur câmi binasında himmet idüb biavnillah-i Teâlâ sâye-i Sultan Selîm Handa izhar-i kudret idüb bu kubbenin Ayasofya kubbesinden altı zira kaddin ve dört zirâ' derinliğin ziyâde eyledim" İşte İslâmî şuur, işte islâmî iman ve ondan doğan muazzam eserler. San'at eserinin kriteri vecd (extase)dir. Bu vecd hali sanatkârın benim­sediği inançlardan, fikirlerden kaynağını alır. San'at eserinin değeri de bu kay­nakla ölçülür. Bu bakımdan san'at eserinde mantık, ahlâk ve estetik duygunun tam terkibi ve terkipten doğan üstün âhenk hâkim olmalıdır. San'atta psikoloji bakımından temâşa, zevk-i selîm, yaratma gücü yahut kabiliyet ve yorum önemlidir. Bunların sentezinden doğan vecd san'atkânn itici gücüdür. Büyük estetik filozofu Croce "Güzel, fizik varlığa sahip değildir" de­miştir. Daha önce Plotinos'un güzellik anlayışını naki etmiştik. Allah'tan uzak­laşan çirkin olduğuna göre, güzelin ve güzelliğin kaynağını bizzat Allah olarak kabul etmek sağlam ve değişmez bir mesnede bağlanmak olacaktır. Mimar Sinan Allah'ın yaratıcı kudretini âlemde iyi temâşa etmiştir. Onun verdiği vecd hâli içinde Islamî dünya görüşü ile müslümanların gökkubbe al­tında yaratan'a ibadet eden, müşterek duygularla, ortak hareketlerle rûhen kay­naşan, birliklerini sağlamlaştıran yekvücud bir varlık haline gelmelerini istemiştir. Onun için gök kubbenin azameti altında aralannda engeller kalkmış olarak (sü­tunların engeli) omuz omuza Allah'ın huzurunda, Allah'ın birliği etrafında vecd içinde kulluk vazifelerini ifa etmelerini sağlamıştır. Aslında burada şu fikir esas rol,ü oynamıştır: İslâm'da Allah ile Kul arasına kimse giremez. Süleymaniye ve Selimiye'de mekân olarak her yönden bir rahatlama, ferahlık olması bundan­dır. Kullar ibadethânede gerilimden kurtulur, huzura kavuşur. Sinan bu fikrin tam olarak gerçekleşmesini sağlamıştır. Psikolojik temâşaya tekabül eden sosyal kalabalık, sosyal kolektivite, ok j -yucu, seyirci gibi kalabalıklar san'at kamuoyudur. Bunun da temelinde "sosyal sempati" vardır. Onun da temelinde Allah aşkı ve Allah sevgisini görmek gere-M İ M A R SİNAN'IN M A N E V İ DÜNYASI P r o f . D r . S . H a y r i B O L A Y 151 •m Selimiye Camiinden il<i Görünüm kir. Yunus Emre bunun için "Yaradılmışı severiz Yaradandan ötürü" demiştir Koca Sinan Allah'a ve onun güzelliğine duyduğu hayranlık ve sevgiden yarattığı güzelliklere ve insanlara karşı da duyduğu sonsuz sevgiyi eserlerine yansıtmıştır. Daha doğrusu aynı islâmî imana, aynı islâmî ideale sahip olan, "İlâ yı kelimetullah", "Mizâm-ı Âlem" için koşan Koca Sinan ve Osmanlı toplumu bü­tünleşmişler, aynîleşmişlerdir. Böylece O, Hak'dan ve halkından aldığı imân ve destekle bir ibadet şevkiyle bu şaheserleri meydana getirmiştir. Bu güzellik, el­bette fizik değil, ruh güzelliğidir. Güzellik, bir eserin, karşısındakini etkilemesi onun estetik zevkini okşaması ve farklı bir ruh hali içine girmesini temin etme­si ile ilgilidir. Bunun için san'atkânn varlıklar arasında başkalarına tesir edici ilişkileri görebilmesi, gördüğünü, hissettiğini çok güzel şekilde ifade edebilme­si gerekir. San'atda insanın çeşitli vaziyet alışlarının başarılı olmasını sağlayan ruh haline bürünmeyi temin etmelidir Sinan'ın eserlerinde bu derin ruh haline bürünmemek, seyirci için mümkün değildir. Bütün sanatkârlar gibi mimar da varolan şeylerin ilişkilerini ifade eder. Yalnız o bunu, sınırsız olan mekânı ve gökkubbeyi cisimlerle bir çeşit sınırlaya­rak yapar yani o sayısız mekân ilişkileri arasından, en etkileyici olanını, güzel denileni seçerek ortaya koyar. Bir san'at eserinden tesir alan, etkilenen kişi hem ondan zevk alır; hem de o belli bir ruh haline bürünür işte bu ruh hali onun bakış açısını genişletir, ufkunu açar, ona şuurlu bir iş yapma imkânı hazırlar. Bütün bunlarda san'atkâ-nn eşyaya, insanlara, tabiata bakış tarzının yani dünya görüşünün büyük rolü vardır. Mimar Sinan'ın gönlünü ve kafasını islâmî dünya görüşünün ve hayat tarzının doldurduğunu biliyoruz. O bu hâlet-i ruhiye ile tylem iradesini ve bi­çim verme iradesini âhenkle barıştırarak ruhları derinden etkileyen o muhte­şem eserlerini meydana getirmiştir Eserleri böylece sonsuza kadar kalırken ken­disi "Bây ü gedânın dûâsı ile" kıyamete kadar yaşayacak ve esas ideali olan "Allah rızası"na ulaşacaktır. 

Mimar Sinan'ın Manevi Dünyası

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/1766/1/Bolay.pdf

Mimar Sinan'ın Manevi Dünyası

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University