Ersoy, Bozkurt

English

DSpace@FSM Vakif University

/ BERGAMA'DA KURŞUNLU VE ŞADıRVANLı CAMILERI Sergama'da bulunan T ü r k - İ s l a m a-n ı t l a r ı n d a n câmi le r ve mescitler üzer ine 1982-1983 y ı l l a r ı n d a yapmış o l ­duğum monografik ça l ı şma i ç inde yer alan K u r ş u n l u ve Ş a d ı r v a n l ı cami ler in i bu yaz ımda a y r ı n t ı l ı olarak t a n ı t m a y a çal ışacağım. K U R Ş U N L U CAMİ H ü k ü m e t k o n a ğ ı a ı n y a n ı n d a d ı r . Kubbesi ku r şun la kap l ı o lduğu iç in bu adla an ı ld ığ ı s a n ı l m a k t a d ı r (1). Yap ın ın kare p lan l ı , tek kubbeli kü­bik bir har imi ile doğusunda bir son cemaat yeri ve minaresi va rd ı r (P l an : l Res. :1). Yapı malzemesi olarak düzgün kes­me taş kul lan ı lmış t ı r . Har im kubbesi sekizgen bir kasnak üzer ine oturmakta­dır. Güney ve bat ı d u v a r ı ile kubbe kasnağında silmeli saçak, son cemaat yeri güney d u v a r ı n d a ise i k i s ıra k i r p i saçak görülür . K u r ş u n kapl ı kubbe dı ­ş ındaki bölümler kiremit le ö r t ü l ü d ü r . Ki remi t le r in Marsilya t i p i olması bu bölümlerin ona r ım geç i rd iğ in i göster­mektedir. Güney cephesinde üç adet d i k d ö r t ­gen pencere açıkl ığı yer al ır . Aç ık l ık l a r düz birer a tk ı taşı ile ö r tü lü olup ik i s i üstte, b i r i d u v a r ı n doğu ucunda altta­dır. Batı cephesinde, kubbe eksenine göre simetrik bir düzen leme görülür . Bu cephede, üs t te , düz a tk ı l ı d i k d ö r t ­gen bir pencere aç ık l ığ ı , altta ise üst pencereye göre daha büyük ve yuvar­lak kemerli i k i pencere açıkl ığ ı yer a-lır. A l t pencereler taş söveye tu t tu ru l -Bozkurt ERSOY muş demir şebekelere sahiptir. Duva r ın kuzey ucuna ise sonradan düz atkı l ı bir kapı açı lmışt ı r . Kad ın l a r mahfiline açı­lan bu kapıya demir bir merdivenle u-laş ı lmaktad ı r . Doğu cephesinde yer alan son cema­at yeri sonradan düz bir ahşap tavanla ö r tü lmüş ve yanlar ı camekânla kapat ı l ­mışt ır . Güney d u v a r ı n d a yer alan dik­dör tgen dış mihrap niş inin kavsarası alçı mukarnas l ı olup, yağlı boyal ıd ı r (Res.:2).Çevresindeki boya a l t ında kalan ha rç iz ler i , yakın zamanda yeni lendiği­n i göstermektedir . Harime açı lan i k i pencere yuvarlak birer kemerle son bu lmak tad ı r . Bu pencere aç ık l ık la r ın ­dan güneyde ka lan ı üs tünde "Ey gizl i lu tuf lara sahip olan" an lamında Arapça bir yazı okunmak tad ı r . Her i k i pencere açıkl ığ ı da taş söveye tu t tu ru lmuş de­mir şebekel idir . Yuvarlak kemerli pen­cerelerin X V I I - X V I I I . yüzy ı l l a rdan i t i ­baren ku l lan ı lmaya başlanması bu pen­cerelerin sonraki bir onar ım sırasında bu şeklini a ld ığını düşündürmek ted i r . Yap ın ın kuzeydoğu köşesinde yer a-lan minare kare planl ı bir kürsü üs­t ü n d e yüksel i r (Res.:3). Minare tümüyle düzgün kesme taşla inşa edi lmişt i r . Gövdede , şerefe a l t ında i k i bilezik yer al ır . Petek kurşun bir külâhla son bu­lur. K ü r s ü n ü n doğusuna açı lan taş ke­merl i bir kap ıdan minareye girilmekte­dir . Son cemaat yeri güney duva r ın ın doğu ucunda, bat ı d u v a r ı n d a k i i k i (1) o.Bayatlı, Bergama Tarihinde Türk İslam Eserieri , İstanbul , 1956, 8.37 9§_ j O m U g T ERSQY. pencere açıklığı arasında vc minare kürsüsü üstünde toplam üç kemer kon­solu görülmektedir (Plan:l-A,B,C). Bu durumda yapının.iki sütun ve kemer­lerle desteklenen iki kubbeli bir son cemaat yerine sahip olduğu anlaşıl­maktadır. Ayrıca, minare kürsüsünün güney ucunda yer alan silmcli çıkıntı ve bu çıkıntı ile son cemaat yeri doğu duvarının kuzey ucunda yer alan pen­cere açıklığı arasına, üst kesime yer­leştirilmiş kitâbe, ilk yapıda harime giriş kapısının burada olduğunu; bu ka­pının sonradan örülerek kapatıldığını göstermektedir. Kuzey cephesi kiremit örtülü ahşap bir sundurmayla çevrilidir. Harime gi­riş, bu cephede kubbe ekseni üzerinde yer alan yuvarlak kemerli bîr açıklıkla sağlanmıştır. Harim kubbeyle örtülü o-lup, kubbe yuvarlağına geçiş Türk üç-genleriyle sağlanmıştır. Harime açılan pencerelerden doğudakiler ile batıda alt sırada yer alan pencereler yuvarlak kemerli; diğerleri ise düz atkılı dik­dörtgen açıklıklar şeklindedir. Kubbe iç yüzeyi, geçiş unsurları ve duvarlar badanalıdır. Dikdörtgen mihrap nişi al­çı mukarnaslı bir kavsaraya sahiptir (Res.:4). Hafif çıkıntılı çerçevesi çok sadedir. Dikdörtgen çerçeve içinde ka­lan mihrap yüzeyi yağlı boyalıdır. Bu görünümüyle mihrabın yenilendiği dü­şünülebilir. Mihrabın iağında yer alan ahşap minber basit süslemelidir. Kari­min kuzeyinde, ahşap direklerle destek­lenen bir kadınlar mahfili vardır (Foto: 5). Yapınin doğu duvarı üstündeki iki satırlık Arapça kitâbesinden Sayi oğlu Hacı Hasan tarafından 839/1435 yılın­da inşa ettirildiği anlaşılmaktadır (2). (Res.:6). Kitabenin metni ve Türkçesi şu şe­kildedir: Metin: J l ^1^1 > L ) jMİİ -uJl i l jU) la* ^ Türkçesi: Bu mübarek mescidi yüce tanrının rahmetine muhtaç, fakir ve hakir kulu Hacı Hasan bin Sayi (3). 939 y ı l ın ın Rcbiülcvvel ayında (Eylül-Ekim 1435) yapılmasını emretti. Kitâbede ismi geçen Sayi oğlu Hacı Hasan'ın kimliği hakkında bir bilgiye rastlamadık. Ayrıca son cemaat yeri güney duva­rının doğu yüzünde "maşallah" yazıs ı ve 1296/1878 tarihi okunmaktadır (Res: 7). Yapının bu tarihte bir onarım geçir­diği düşünülebilir. ŞADIRVANLI CAMİ Şadırvanlı Caddesi üstünde, Selçuk­lu Minaresinin yanındadır. Yapının kare planlı tek kubbeli bir harimi, doğuda üç kubbeli bir son ce­maat yeri ve kuzeyinde bir ek mekân ile bir minaresi vardır (Plan:2) (Res.:8). (2) Kitabeyi okuyan ve Türkçe l e ş t i r en Ö ğ r e t i m Görevlisi Refet Yalçın Balata'ya t e ş e k k ü r ederim. (3) Bu isim yayınlarda değiş ik şek i l l erde g e ç ­mektedir. Max von Berchem (Die Musl imischen 1ns-chriften von Pergamon.Berlin,1912,8.10 ve dipnot 1) kelimeyi "Saty" olarak o k u m u ş ve Gelter' in (Perga-mon unter Bysantinern und Osmanen.aus dem A n h a -ng «u den Abhandlungend. Beri . A k a d . d. Wias. , 1903) "Safy" şeklinde yanl ış o k u d u ğ u n u be l i r tmiş t i r . E . H . Ayverdi (Osmanlı Mimarisinde Çelebi ve I I . S u l t a n Murad Devri, I I , İstanbul , 1972, s.269) ve O . B a y a t h (Bergama Tarihinde...,8.37) bu adı "safı" ş e k l i n d e kaydetmişlerdir. Yine O.Bayath (ay.es. s.38) Hasan bini Safı'ye ait 837/1433-34 tarihli bir mezar t a ş ı n ı n varlığından söz etmektedir. Mezar taş ın ı g ö r e m e d i ğ i ­mi» için "Safi" kelimesinin aç ıkça okunup o k u n m a d ı ­ğını bilemiyoruz. Max von Berchem (a.g.e., s .15), "Muhsmmed"e ait 837/1433-34 tarihli mezar t a ş ı n d a da "Saty" isminin geçtiğini , fakat n o k t a l a m a l a r ı n aç ık olmaması nedeniyle bu ismin o k u n u ş u n d a t e r e d d ü t l e r i olduğunu belirtmektedir. Kurşunlu Cami kitabesinde mevcut d i ğ e r " f harflerinin çok »çık olarak yaz ı ld ığ ın ı g ö z ö n ü n e alırsak, bu kelimede "y" harfinden ö n c e basit bir d i ş bulunduğunu, bu dişin " r olarak o k u n m a s ı n ı n m ü m ­kün olmadığını söyleyebil iriz. Ancak, "y" harfinin a l ­tına gelen "bin" kelimesindeki "n" harfinin n o k t a s ı bu dişin "b" olarak okunmasını m ü m k ü n kı labi l ir . B u d u ­rumda da kelimeyi "Sabi" şekl inde de okumak m ü m ­kündür. B E R G A M A ' D A K U R Ş U N L U V E S A D I R V A N L I CAMİLERİ 97 Yapı malzemesi olarak düzgün kes­me taş , kaba yonu taş ve tuğla kul la­nı lmışt ı r . Duvarlar ile ö r tü sistemi ara­sında si lmeli bir saçak yapıyı çepeçevre do laşmaktad ı r . Har im kubbesi sekizgen bir kasnak üzer ine o t u r m a k t a d ı r . Son cemaat yer i kubbeleriyle harim kubbesi kurşunla k a p h d ı r . Ç a t ı kiremitle ör tü lü­dür. Ha r imin güneyba t ı köşesi pahlana-rak üst bö lümü mukarnaslarla süslen­miştir. Y a p ı n ı n üst pencerelerinden i t i ­baren beden duva r l a r ı ile kubbe kasna­ğı sıvalı ve badana l ıd ı r . Güney ve ba t ı cepheleri bir sıra taş i k i sıra tuğla a lmaşık düzende ö rü lmüş ve taş lar a ras ına dikine birer tuğla konmuş tur (Res.:9). Ayr ıca alt ve üst pencereler a ras ında , beş s ı ra l ık bir tuğla ha t ı l , d u v a r ı boydanboya katet-mektedir. Bu cephelerde üst te i k i , altta i k i olmak üzere dörder adet pencere a-çıklığı yer alır . Bu pencere aç ık l ık la ­r ından üs t teki ler alttakilere oranla daha k ü ç ü k t ü r ve s ivr i kemerlidir . A l t pencereler ise sövelere t u t t u r u l m u ş de­mir şebekelere sahiptir. Yuvar lak ke­merli bu pencerelerin üst kesimlerine taştan s ivr i hafifletme kemerleri inşa edilerek, üstleri i k i sıra tuğla bordur ile kuşat ı lmış t ı r . Bu s ivr i kemerlerin ori j inal pencere aç ık la r ın ı kuşa t t ığ ı , ancak muhtemelen XIX.yüzy ı ldak i o-nar ım s ı ras ında a y n a l a r ı n ı n bozularak içlerine yuvarlak kemerlerin yerleş­tiri ldiği an laş ı lmaktad ı r . Har imin kuzey cephesinde bulunan ek mekândan harime gi r i lmektedi r (Res:10). Bu mekân ın doğu ve bat ı cep­helerinde üst te bir, altta bir; kuzey cephesinde ise üst te üç, altta i k i pen­cere açıklığı yer al ır . Pencere aç ık l ık­ları demir şebekeli olup, yuvarlak ke­merlidir. Kuzey cephesinde, alt s ı rada­ki i k i pencere a ras ında kübik , betonar­me bir sundurma b u l u n m a k t a d ı r . Ek binanın yapı malzemesi moloztaş ve tuğladır. Bu mekân ın sonradan ilave e-dildiği harim duvar ıy l a kaynaşmas ın ­dan ve duvar ö rgüsündek i f a rk l ı l ı k t an açıkça an laş ı lmaktad ı r . Har imin kuzeydoğu köşesinde yer alan minare düzgün kesme taşla inşa edilmiştir (Res.:Il). Sekizgen prizmal kürsü kuzey, doğu, kuzeydoğu ve ku­zeybat ı yüzleri görünecek şekilde ha­r im duvar ıy la kaynaşmış d u r u m d a d ı r . K ü r s ü n ü n üst kesiminde sivri kemerli yüzeysel nişler yer alır. S i l ind i r ik minare gövdesi pahlı bir pabuç üzer in­de yükselmektedir . Pabucun üst kısmın­da ve şerefe a l t ında birer bilezik mev­cuttur. Petek, s ivri kurşun bir külahla son bu lmaktad ı r . Gövde 1952 yı l ında yeniden inşa edi lmiş t i r (4). Yapın ın doğusunda yer alan son ce­maat yerinin güneyi kapal ıd ı r . Bu du­vara yar ım daire kesitli bir dış mihrap yerleşt i r i lmişt i r . Mihrap kavsarası mu-karnas l ıd ı r . Kuzey, cephesi camekânla kapat ı lmış t ı r . Son cemaat yerinin çat ıs ı üç kubbeyle ör tü lüdür . Kubbeler kur­şunla kaplanmış t ı r . Ayrıca çatı öne doğru uza t ı la rak ahşap bir sundurma kapa t ı lmış t ı r (Res.:12). Kubbeleri des­tekleyen s ivr i kemerler, üç sütun ile güney duva r ı t a r a f ından taş ınmaktad ı r . Sü tun l a rdan harim duva r ına uzanan kemerler duvar üzer indeki küçük kon­sollara o tu rmak tad ı r . Har im duvar ı ü-zerindeki konsollar a ras ında ve güney d u v a r ı üzer inde birer sağır kemer yer alır . Kubbelere geçişler pandantiflerle sağlanmışt ı r . Kubbe etekleri bir düz çizgi ile bel ir lenmiş, göbekler kalem işleriyle süslenmiştir . Duvarlar, kub­belerin içi ve geçiş unsur la r ı sıvalı ve badana l ıd ı r . Son cemaat yerine bakan harim duva r ın ın güney ta ra f ına yu­varlak kemerli ve demir şebekeli bir pencere açı lmışt ır . Orta kubbe hiza­s ındak i duvar üs tünde ise "Ya Hazret-i Bilâl Habeşî" yazısı okunmak tad ı r . Son cemaat yeri kuzey kubbesi a l t ında yer alan harime giriş kapıs ının i k i yan ında zemin birer sekiyle yüksel t i lmişt i r . Harime giriş kapısı mermerdendir (Res.:13). Gir iş aral ığı siyahbeyaz mermerden zıvanal ı basık bir kemerle ö r t ü lüdü r . Sövelerin yan l a r ından yük­selen basit p r o f i l l i silmeler d ikdör tgen bir çerçeve meydana get i rmiş ve çerçe­veyle basit kemer aras ında kalan ala­nın or tas ına k i tâbe yerleşt i r i lmişt i r . Toplam dokuz pencereyle ayd ın la -(4) O.Bayath , a.g.e., 8.47 98 ROZKTIRT ERSQY nan harim yarim küre şekilli bir kubbeyle ör tü lüdür . Kubbe yuvarlağına geçiş pandantiflerle sağlanmıştır (Res: 14). Kubbe eteği ve pandantifler prof i l ­l i alçı silmelerle belir lenmiştir . Kubbe iç inde ve pandantifler üzer inde görülen süslemelerin XIX.yüzyılda yapıldığı an­laş ı lmaktadır . Pandantiflerde ve duvar yüzeyler inin üst kısımlarında yer alan madalyonlar içinde "Allah", "Muham-med" ve i lk dört halifenin isimleri okunmaktad ı r . Pencere açıklıklarının harime bakan yüzleri yuvarlak kemer­l id i r ve hafif bir çıkıntı meydana getirecek şekilde silmelerle sınır­landırı lmışt ır . Yuvarlak kemerli, çey­rek küre şekilli bir kavsaraya sahip mihrap nişi sadedir (Foto.:15). İki yanda yer alan mermer sütunceler ve kavsaranın üst kısmındaki süslemeler barok özellikler taşımaktadır . Mihrabın X V I I I , X I X . yüzyıllarda yenilenerek be-zendiği anlaşılmaktadır . Basit görünüm­lü minber mermerdendir. Duvarlar ze­minden itibaren yaklaşık bir metre yüksekliğe kadar mermerle kaplanmış­tır. Harimin kuzey duvar ın ın doğu u-cunda sivri kemerli minareye giriş ka­pısı yer ahr. Aynı duvar üstündeki di­ğer açıkl ıklardan alttakiler ek mekâna girişi sağlar. Bu açıkl ıkların üst ke­simlerinde i k i açıklık daha vardır. Ha­rime bakan taraf lar ında birer demir korkuluk bulunan bu açıklıklar, ek me­kânın üst katını oluşturan kadınlar mahf i l i ile harim arasında bağlantı sağlamaktadı r . Ek mekânın alt kat ında, güney duvar ında yer alan mihrap, mukarnas l ı bir kavsaraya sahiptir. Bu mekânda duvar yüzeyleri badanalı , tavan ahşaptır . Kadın la r mahfiline çıkış kuzey-bat ı köşesindeki merdivenle sağlanmıştır. Üst kat ın güney d u v a r ı n ­da dört adet konsol yer a l m a k t a d ı r . Bu konsollardan, ek mekânın ü s tünü k i r i ş ­lerle taşınan bir ahşap ç a t ı n ı n ö r t t ü ğ ü ve sonraki bir dönemde ça t ı n ın k a l d ı r ı ­larak yerine ikinci bir ka t ın inşa ed i l ­diğini düşünmekteyiz. İkinci k a t ı n son­radan inşa edildiği ek m e k â n ı n dış gö­rünüşünden de an l a ş ı lmak tad ı r . Y a p ı ­nın kuzeydoğu köşesinde yer alan m i ­nare kürsüsünün, ek mekân ın d o ğ u s u n ­da yer alan üst kat penceresi h i z a s ı n d a bir saçak kal ınt ıs ının b u l u n m a s ı da d ü ­şüncemizi desteklemektedir. Yapının doğu cephesindeki, harime giriş kapısı üstünde yer alan i k i sa­tırlık Arapça kitabesinden, Hac ı Osman Oğlu Hacı Hasan t a r a f ı n d a n 957/1550 yılında inşa et t i r i ldiği a n l a ş ı l m a k t a d ı r (Res.:16). Ki tâbenin metni ve T ü r k ç e s i şu şekildedir: Metin: ^U-l _ A J . I X ^ I J - I . - ^ ' I iju^ ^ ^ J ; > ı -old LUs; J,U; ^\^) iUx,.ı Türkçesi: Bu kutsal mescid ve y a r a r l ı camin in yapılmasını Ulu T a n r ı ' n ı n r ızas ı iç in ve çok sevap dileğiyle 957/1550 y ı l ı n d a Hacı Osman Oğlu Hacı Hasan y a p t ı r d ı . Ki tâbede ismi geçen H a c ı Osman Oğlu Hacı Hasan' ın k iml iğ i h a k k ı n d a bir bilgiye ras t lamadık . Eserin avlusunda Bergama Voy­vodası Abdullah Ağa t a r a f ı n d a n yap­tırılmış olduğu söylenen bir ş a d ı r v a n vardir(5). (5) ay .yer. B E R G A M A ' D A K U R Ş U N L U VE S A D I R V A N L I CAMİLERİ 99 FOTO. 1- Kurşunlu Camii genel görünüş FOTO. 2- Kurşunlu Camii son cemaat yen mıhrab} FOTO. 4- Kurşunlu Camii iç görünüş FOTO. 3- Kurşunlu Camii kuzeydoğu köşesindeki minare kürsüsü • 100 RO/KIJRT ERSOY FOTO. 5- Kurşunlu Camii kadınlar mahfili FOTO. 6- Kurşunlu Camii mşa kitabesi E R G A M A ' D A K U R Ş U N L U VE S A D I R V A N L l CAMİI.F.Rl 101 FOTO. 7- Kurşunlu Cartuı son cemaat yen mihrap duvanmn doiju yüzündeki yazı FOTO. 8- Şadırvcmh Camii genel görünüş 102 ROZKIJRT ERSOY • FOTO. 9- Şadırvanlı Camii güneybatı köşesi FOTO. 10- Şadırvanlı Camii kuzey cephesi FOTO. 12- Şadırvanlı Camii son cemaat yen FOTO. 11-Şadırvanlı Camii minaresi FOTO. 14- Şadırvanlı Camii harim kubbesi ve geçişleri FOTO. 13- Şadırvanh Camü harime giriş kapı B E R G A M A ' D A K U R Ş U N L U VE S A D l R V A N L l CAMİLERİ 103 FOTO. 15- Şadırvanlı Camii mihrabı FOTO. 16- Şadırvanh Camii inşa kitabesi 0Q5 I 2 3 t 5M. I KURŞUNLU CAMİ PLANI RÖIÖVE ve ÇİZİM: BOZKURT ERSOY Q o 05 I 2 3 i 5 10 M. SADIRVANLI CAMİ PLANI RÖLÖVE n ÇİZİM < BOZKURT ERSOY ekleme 

Bergama'da Kurşunlu ve Şadırvanlı Camileri

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/246/1/Ersoy.pdf

Bergama'da Kurşunlu ve Şadırvanlı Camileri

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University