Duman, Musa

English

DSpace@FSM Vakif University

TANITMALAR 237 Necati Demir, "Eski Türkiye Türkçesinde 'Ola' Edatı" (177-186). Burhan Paçacıoğlu, "Bir Cönk incelemesi" (187-207). Muhtemel XIX. yüzyıla ait Sivas civarında tanzim edilmiş bir cönk. M. Fatih Köksal, "Klasik Edebiyatımızı İsimlendirme Meselesi" (209-223). Şeref Boyraz, "Karacaoğlan'da Hayvan ve Bitki Adlarının Fonksiyonları" (225-250). Anadolu'daki üniversitelerin hazırladıkları mesleki dergiler, bir bakıma bu üniversite mensuplarının kendilerini ispat kürsileri olmaktadır. Elimizdeki derginin ilmi muhtevası övgüye değer mahiyettedir. Ancak teknik olarak derginin kalitesini bıraz daha yükseltmek, kıymetli ilmi araştırmalar için iyi bir zarf temin etmek kabilinden olacaktır. H. DEVELi Korkut M. Buğday, Evliya Çetehis Anatolienreise aus dem Dritten band des Seyahatname, Edition, Übersetzung und Kommentar, E. J. Brill, Leiden - New York - Köln, 1996, 456 s. Evliyil Çelebi Seyahatnamesi ile ilgili çalışmalara bir yenisi daha eklendi. Hammer'den bu yana bu konuda bir çok çalışma yayınlanmıştı. Bunların bir kısmı, bazı monografik çalışmalarda Seyahatname'den yararlanmak şeklinde, bazıları da doğrudan Seyahatname'yi okuyucuya sunmak maksadına yönelik yapılmış çalışmalar. Bunları sıralayacak veya tarihçesini anlatacak değiliz. Ancak şunu belirtıneden geçemeyeceğiz: Başından beri bizde yapılmış olan yayınların çoğu kez Seyahatname'nin tamamını hedeflediği halde yurt dışında, bilhassa Avrupa'da ve Amerika'da son zamanlarda yapılan çalışmalarda genellikle eserin belli kısımlarının seçildiği göze çarpmaktadır. Tanıtacağımız bu eserin Anadolu'nun iç, doğu ve güneydoğu bölgelerini konu alan (3. cildin tamamı değil) kısımlarını ihtiva ettiğini hatırlattıktan sonra şu eserler de örnek olarak verilebilir: M. van Bruinessen - Hendrik Boeschoten, Evliya Çelebi in Diyarbekir, Leiden - New York - Kopenhagen - Köln, 1988; R. Dankoff; Evliya Çelebi in Bitlis, Leiden- New York 1990. Bunda, eserin hacimli oluşu ve daha başka sebepler yanında, Evliyil'nın saray kontrolündeki vak'anüvis tarihlerinden farklı olarak kendi gözlemlerini eserine aktarmış olması ve bu anlamda sivil tarihçiliğimizin örneklerinden bulunması gibi özelliklerle, araştırmacılara ilgilendikleri alanlarda objektif bilgiler sunabilme imkanı bulunması rol oynamış olabilir. Sayın M. Korkut Buğday'ın elimizdeki eserinde de, 10 ciltlik Seyahatname'nin 3. cildinin 53a-95b varakları arasının seçilmiş olması ister istemez bazı soruların akla takılınasına sebep olmaktadır. Sayın Buğday eserini, önsöz, kısaltınalar ve bibliyografyadan sonra üç bölüm halinde di.ızenlemiştir. Ilk bölümde eserin ve nüshaların tanıtımı, Evliya'nın dilciliği, edisyon ve transhipsiyon sistemi üzerinde genel bilgiler verilmektedir (s. 3-27). İkinci bölümde ise transkripsiyonlu metin ve Almanca tercümesi karşılıklı sayfalarda verilmektedir (s. 30-309). Yine bu bölümde devamla konu başlıkları indeksi (310-324), Osmanlı tarih terimlerı indeksi (s. 325-337), az kullanılan kelimeler sözlüğü (s. 338-352), şahıs adları 238 TANITMALAR indeksi (s. 353-372), millet ve etnik gruplar indeksi (s. 373-379), yer isimleri indeksi (s. 379-404), kitap isimleri indeksi (s. 404) ve kavramlar indeksi (s. 405-407) yer almaktadır. Üçüncü ve son bölümde (s. 411-452) ise alfabetik ve karşılaştırma imkanı sağlayacak bir şekilde, aynı kelimenin farklı imlalarla yazılmış şekillerine yer verilimştir. Filolojik çalışmaların gelmiş bulunduğu bu noktada, tarihi metin neşirlerinde uyulması gereken esa\lar artık ilgili hiç bir araştırmacının meçhulü değildir. Sayın Buğ­day'ın çalışmasını da bu esaslara uygun bir eser olarak değerlendirmemiz mümkündür. Zira miıellıf, mıimkün mertebe ilmi ölçülere uymaya çalışmış gözükmektedir. Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nin (yazarın da çalışmasına esas aldığı Topkapı Muzesi Kütiıphanesi, Bağdat Bölümündeki nüshanın) kısmen özel imlasıyla XVII. yiızyıl Osmanlı Türkçesi'nin fonetik özelliklerini aksettirdiği, bu sebeple de standard imianın etkisinde kahnmadan okunınası gerektiği artık benimsenmiş bir husustur. Müellıfin bu hususu büyük ölçüde dikkate almış olduğu görülmektedir. R. Dankoff ve H. Boeschoten'ın yukarda zikredilen eserlerinde Evliya'nın fonetik özellikleri tespit edilmeye çalışılmış ve bu özellıkler yapılan iki ayrı doktora çalışmasında XVII. yüzyıl Osmanlı Türkçesı'nin ses düzeni içersinde değerlendirilmiştir. (Bkz.: H. Develi, Evliya Çelebi Seyahatnamesine Göre 17. Yüzyıl Osmanlı Türkçesinde Ses Benzeşmeleri ve Uyumlar, TDK yay. Ankara 1995; M. Duman, Evliya Çelebi Seyahatnamesine Göre 17. Yüzyılda Ses Değişmeleri, TDK yay. 1995.) Yazarın, R. Dankoff ve H. Boeschoten'in çalışma­larından yararlandığı ve sonraki iki eserden haberdar olmadığı anlaşılıyor. Mesela, eserde imianın zorlamadığı yerlerde dil ve dudak uyumlarına uyulmuş, kapalı e meselesinde bu ses açık hecelerde e, kapalı hecelerde e harfiyle gösterilerek bizce de isabetli bir yol izlenmiştir. Nitekim bu ve benzeri fonetik özelliklerin ınıinferit eseriere mahsus özellikler olmadıkları, Molino, Meninski, Viguier ve Carbognano gibi XVII. ve XVIII. yiızyıllarda yazılmış Latin harfli sözlük ve gramer kitaplarındaki örneklerinden de açıkça anlaşılmaktadır. Ancak bazı kelimelerin seslilenmesinde (msl.: abiahanlar 54b-15, vaki'esine, ~-addı 57a-15, hevliyle 57a-17, asadlar 69b-23, 26, )Jeyli 73a-6 ... ) Evliya'nın çağdaşlarına değil başka eseriere uyulduğu görülüyor. Kaldı ki Evliya fonetik gelışmişlik bakımından mesela Meninski'den çok daha günümüze yakındır. Bunlar birer tashih hatası olabilir mi? "ke)Jüdası55a-21, ecdad-ı 'u?-iim 59a-28, esQ_ab-ı keram 59a-34 vb." gibı yazılışlar ise her halde tashih hatası olarak karşılanabilecek olanlardır. Görüleceği gıbi eser son derece faydalı ve sistemli bir tarzda hazırlanmıştır. Sayın M. Korkut Buğday'ın bu çalışması, sanıyoruz şimdeye kadar Evliya çelebi Seyahatname üzerinde ılıni ölçülerde yapılmış en hacimli eserdir. Bu yanıyla eseri, yapılacak ilmi neşirlere örneklik edecek nitelikte bulduğumuzu belirtmek isteriz. Ancak metnin okunuşunda ve noktalanmasında katılmadığımız bazı yerler vardır ki bunlar üzerinde, eseri bu yanıyla değerlendireceğimiz başka bir yazımızda durmak istiyoruz. Sayın Buğday'ı yaptığı çalışmadan dolayı kutlarken, ihtiva ettiği tarihi ve coğrafi bilgilerin yanında XVII. yüzyıl Osmanlı toplumunun kültürel ve sosyal hayatının adeta aynası olan böyle bir eserin bir bütün olarak henüz ilmi bir neşrinin yapılmamış olması, ne yazık ki eserden gerektiği şekilde istifadeyi imkansız hale sokmaktadır. Eserin ilmi neşrine ıhtiyaç duyan Seyahatname meraklıları şimdilik böyle kısmi neşirlerle yetinmek durumundadırlar. MusaDuman 

Korkut M. Buğday, Evliya Çelebis Anatolienreise aus dem Dritten band des Seyahatname

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/289/1/Duman.pdf

Korkut M. Buğday, Evliya Çelebis Anatolienreise aus dem Dritten band des Seyahatname

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University