Başboğa Çiçek, Leyla

Gülbahar, Zafer

English

DSpace@FSM Vakif University

189Vakıfl ar Genel Müdürlüğü, bünyesindeki eski konak, medrese, hani-gah, Mevlevihane gibi yapıları koruma amaçlı belirli restorasyon süreçle-rinden sonra modern müzecilik anlayışıyla toplumun hizmetine sunmakta-dır. İlk hedefi  “her bölge müdürlüğü’ne bir Vakıf Müzesi” olan bu düşünce-nin Gaziantep’teki ürünü olarak ortaya çıkan Gaziantep Mevlevihanesi Va-kıf Müzesi inşa edildiği tarihten itibaren şehrin yaşantısındaki önemini yeni işleviyle yeniden kazanmıştır1. Yaklaşık 400 yıllık bir geçmişe sahip ve Osmanlı topraklarının dört bir yanındaki yüze yakın Mevlevihane’den biri olan Gaziantep Mevlevihane-si, çeşitli yapı dönemlerinden sonra 2007 yılında müzeye dönüştürülmüştür.16382 yılında inşa edilen Antep Mevlevihanesi ile ilgili pek çok tarihsel kaynak bulunmaktadır. Bunlardan en önemlileri üç vakfi ye ile iki kitabedir. Mevlevihane’nin vakfi yeleri; kuruluşu ile ilgili olan 1050 H. (1640 M.) ta-rihli Mustafa Ağa bin Yusuf Vakfi yesi3, Emine Hatun Vakfi yesi4 ve 1904 ta-rihli Mehmet Munip Efendi Vakfi yesi5’dir.1 Bayraktaroğlu, S. “Gaziantep Mevlevihanesi ve Vakıf Müzesi Olarak Değerlendirilmesi” Uluslararası Antep – Halep Vakıfl arı Sempozyumu (21-22 Aralık 2009) (Sempozyum Bildirileri Yayınlanmamıştır)2 Y. Küçükdağ (2000: 214), Mevlevihane’nin daha eski bir Mevlevihane’nin yerine yapılmış olduğunu, eskisinin yapım tarihinin 1620’ler olması gerektiğini belirtmektedir.3 VGM 598 numaralı defter s. 129 ve 159. ile Antep Şer’i Mahkeme Sicili, s. 418.4 Emin Hatun Vakfı, Mevlevihane ile ilgili olan üçüncü bir vakıftır. Ancak vakfi yesi günümüze gelememiştir (Küçükdağ 2000: 224).5 159. Antep Şer’i Mahkeme Sicili: 424 ve 431 (Güzelbey 1992: 131).* Müze Araştırmacısı, Gaziantep Vakıfl ar Bölge Müdürlüğü** Müze Araştırmacısı, Gaziantep Vakıfl ar Bölge MüdürlüğüGaziantep Mevlevihanesi Vakıf MüzesiZafer Gülbahar*Leyla Başboğa Çiçek**190VAKIFLAR DERGİSİ Aralık 2010 - Sayı 34Mustafa Ağa bin Yusuf Vakfi yesi’ne göre yapının banisi Antep Sancak Beyi Mustafa Ağa bin Yusuf’tur. Baninin, “şeyhin oturması için bir büyük oda, semahane, mescit, dervişler için dokuz oda, bir havuz, meyveli ve meyvesiz bir bahçe” bulunan bir hangâh yaptırdığı belirtilen vakfi yede Mevlevihane’ye gelir getirmesi amacıyla tekkenin dışında bir bahçe, yirmi dükkân, bir ahır, unka-panı, boyahaneler, han ve buğday arastasını vakfedildiği belirtilmektedir.Mevlevihane’nin bilinen üç kitabesinden ikisi günümüze gelebilmiştir. Bunlardan biri semaha-ne kapısı üzerinde, diğeri ise çeşme nişinin içinde yer alır. Semahane kapısı üzerindeki altı satırlık kitabede Mevlevi dervişlerin ibadeti için Mustafa Ağa tarafından yaptırıldığına dair 1048 H. (1638 M.) tarihli bir Farsça inşa kitabesi yer alır.“Dinle neyi çünkü hikayet ediyor”Mesnevi’nin bu ilk, kitabenin ise son dizesinin Ebced hesabıyla Mevlevihane’nin yapıldığı 1048 H. (M. 1638) tarihini vermesi oldukça dikkat çekicidir.Mevlevihane’nin yapımından kısa bir süre sonra Gaziantep’e gelen Evliya Çelebi (2005: 75) de yapı topluluğuyla ilgili önemli bilgiler aktarır:“… Ammâ cümleden mükellef ü mükemmel ü müzeyyen imâretinde ni’met-i mebzûl binâ-yı latif Mevlevihâne tekyesidir. Türkmân ağası Mustafâ Ağa binâ edüp Sultan Murâd-ı Râbi’ silihda-rı Mustafâ Paşa’ya hibe eyledi. Gâyet binâ-yı metin (sağlam bina) ve kubbe-i âli (yüksek kubbe) 191Gaziantep Mevlevihanesi Vakıf Müzesive haremi etrâfında kırk elli fukarâ hücreli ve haremi serâpâ mermer-i hâm ve ruhâm döşeli ve ha-remin vasatında aşren fe aşır havz-ı azimi üzre kameriyelerde günâ gün en gür huşeleri âvize-misâl zeyn olmuşdur… Müze’nin avlusunu büyük avludan ayıran L biçimindeki duvarın güneyinde bugün var olma-yan bir kapı üzerinde olduğu belirtilen ancak günümüze ulaşmayan 1886 tarihli kitabeden hangâhın bugün müze olan kısımlarının yeniden yaptırıldığı anlaşılmaktadır (Yener 1958: 59).1901 ve 1903 yıllarında çıkan iki büyük yangında Mustafa Ağa’nın vakfettiği dükkanlar ve Mevlevihane’nin büyük bir kısmı yanmıştır. Bunun üzerine Mevlevihane’nin şeyhi Mehmet Munip Efendi, Mevlevihane’nin yanan yerlerini ve diğer işyerlerini yeniden yaptırmış, önce bir kira söz-leşmesiyle ve ardından yeni bir vakfi yeyle kayıt altına almıştır (Güzelbey 1992: 130). Çeşmedeki 1324 H. (1906 M.) tarihli kitabe, hem bani adı hem de tarih vermesi açısından önemlidir. Çeşmenin banisi Şeyh İsmail Hakkı Dede aynı zamanda kitabeyi de yazmıştır (Tanrıko-rur 1996: 475).Gaziantep Mevlevihanesi, 1925 yılında kapatılınca6 Vakıfl ar Genel Müdürlüğü’nün yönetimi-ne geçmiştir. Ana avluda kalan semahane, mescit ve derviş hücreleri Tekke Camisi’ne7 dönüştürül-6 30 Kasım 1925 tarihinde yürürlüğe giren 677 sayılı Tekke ve Zaviyeler ile Türbelerin Kapatılmasına ve Türbedarlar ile Bazı Ünvanların Men ve İlgasına Dair Kanun7 31 numaralı Şer’i Mahkeme Sicili’nde yer alan 1635 tarihli bir beratta semahanede Cuma namazının da 192VAKIFLAR DERGİSİ Aralık 2010 - Sayı 34müştür. L biçiminde bir duvarın ayırdığı batıdaki iç avluda kalan şeyh evi de İstiklal İlkokulu ola-rak kullanılmıştır.Gaziantep Mevlevihanesi, Kilis Mevlevihanesi (1525) ve Halep Mevlevihanesi (1530’lar) ile belirgin tipolojik benzerlikler gösterir. Halep ve Kilis Mevlevihanelerinin semahaneleriyle bera-ber üslupsal bütünlük yansıtırlar. Semahane kısmı oldukça belirli bir “işlev-tasarım etkileşimi”ne sahip olarak inşa edilmiştir. Evliya Çelebi’nin bile “benzeri meğerki Halep’te ola” diyerek Ha-lep ve Gaziantep Mevlevihanelerinin benzerliklerine değinmesi oldukça ilginçtir. L biçimindeki dört serbest desteğin baldaken tarzı bir kuruluşla taşıdığı pandantif geçişli kubbe ile çevresindeki dört yöndeki yatay atkıların örttüğü kare planlı, merkezi şema her üç yapıda da aynıdır. Gaziantep Mevlevihanesi’nin aynı bina türü için aynı şemanın biraz daha sade olarak uygulandığı vakfi yesin-deki “…nakış ve renkten sade … zer ve ziverden azâde … semağhâne…” ifadelerinden de anlaşıl-maktadır.Mevlevihane, çevresindeki gelir getirici mülklerle beraber bir vakıf olarak kurulmasıyla 17. yüzyıl bayındırlık etkinliğinin merkezlerinden biri haline gelmiştir. Merkezinde hayrat olarak Mevlevihane’nin, çevresinde ise akar olarak çok sayıda işyerinin bulunduğu kapsamlı bir organi-zasyondur. Günümüzde çevresindeki bazı dükkânlar, Buğday Hanı ve Tahmis Kahvesi bu durumu örnekler biçimde ayakta ve yapı topluluğunu kuşatır durumdadır. Böylelikle yapı topluluğu, günü-müzde bile konut dokusu ile ticari dokunun arasında yer alır.kılınmaya başlandığı belirtilir (Güzelbey 1992: 130).193Gaziantep Mevlevihanesi Vakıf MüzesiGaziantep Mevlevihanesi, avlusundaki üç kapısıyla halk tarafından yoğun olarak kullanılan bir kamusal alan olma özelliği de yansıtır. Mevlevihane’de Şeyh evinin, mescit ve son cemaat yerinin üstüne getirecek biçimde büyük inşa edildiği 1886 tarihli onarımda iç avlunun ana avludan bir du-varla ayrılması da yukarıda sözü edilen ilgiden kaynaklanmaktadır. Bu tarihten sonra Mevlevihane’nin en anıtsal birimi, biri üç diğeri iki katlı olan ve günümüz-de müzeyi meydana getiren bu yapılardır. Yapılar, Cumhuriyet Dönemi Gaziantep’in ilk okulların-dan biri olarak yaklaşık 30 yıl hizmet veren İstiklal İlkokulu’na çevrilmiştir. Okul, 1964 yılında ise Şehreküstü Mahallesi’nde yeni yapılan binasına taşınmıştır. Gaziantep’te belli bir yaşın üzerinde-ki pek çok kişi İstiklal İlkokulu’ndan mezundur. Bu kişiler, müzeyi ziyaretlerinde anılarını da bera-berlerinde getirmekte ve diğer ziyaretçilerle paylaşmaktalar. Müze, bu anlamıyla Cumhuriyet dö-nemi Gaziantep’inin belleği olma özelliğini de taşır.Bu tarihten sonra Sağlık Ocağı, mücellithane, cami lojmanı ve Şahinbey İlçe Müftülüğü gibi çeşitli farklı işlevlerden sonra Gaziantep Vakıfl ar Bölge Müdürlüğü’nce müze olarak işlevlendi-rilmek üzere 2006 yılında restore edilmiş 07.05.2007 tarihinde de Gaziantep Mevlevihanesi Vakıf Müzesi olarak açılmıştır. Müzeyi oluşturan yapılar, Gaziantep geleneksel konut mimarisinde “avlunun iki yanına yerleş-miş” plan tipindedir. Üç katlı ana bina, daha seyrek olarak karşımıza çıkan bir özelliğe sahip olarak içeriden merdivenlidir. Basık kemerli sıra pencereler ve üstlerindeki kuş ta’aları cepheye hakimdir. Kuzeydeki iki katlı bina ise revaklıdır. 194VAKIFLAR DERGİSİ Aralık 2010 - Sayı 34İki katlı binanın alt katı iki mekândan oluşur. Doğudaki mutfak ve depo olarak değerlendiril-miştir. Batıdaki mekân ise Sinevizyon Salonu’dur. Müze ziyaretçileri, gezintilerine müzenin tanıtıcı fi lmini izleyerek başlamaktadırlar. Binanın üst katında Halı ve Kilim Salonları yer almaktadır. Ga-ziantep Mevlevihanesi Vakıf Müzesi; renkler, desenler ve motifl erle sembolize olan Anadolu kül-tür zenginliğini Vakıfl ar Genel Müdürlüğü’ne ait halı ve kilim koleksiyonunun mütevazı bir seçkisi aracılığıyla sunmaktadır. Motifl er ve anlamlarıyla ilgili bilgilerin yer aldığı panolar bu odaları bir-birine bağlayan revakta yer almakta ve motif dağarcığını bilgiyle buluşturmaktalar.Avlunun karşısında yer alan ana binanın, yaşanmışlığın izlerini barındıran biraz dik, biraz dar- merdivenleri, Sufi  müziği eşliğinde ziyaretçileri selamlık dairesi olan üst kata taşır. Maden Eserleri ve Mevlevilik Kültürü Salonu şeyhin postunun bulunduğu mekândır. Kalem iş-leriyle bezenmiş eliptik kubbe biçimindeki tavan ve hemen altında müzik yapan iki mutrip fi gürü ziyaretçileri karşılar. Salonun ortasında müziğin ritmiyle dönen Semazen fi gürleri bulunmaktadır. Salonun diğer tarafında önlerindeki rahlelerden Kur’an-ı Kerim ya da Mesnevi okuyan Mevlevi fi -gürleri, Mevlevihane’de gündelik hayatın mistik havasını canlandırmaktadır.Bu binadaki salonların sergileme düzeninde, müzenin mimari yapısına uygun olarak pencere içleri birer vitrin olarak değerlendirilmiştir. Mekânı dolduran Mevlevilik kültürüyle ilgili canlandır-malardan başka duvarlarda hat levhaları ve vitrinlerde kandiller, mumluklar ve mihrap şamdanla-rı sergilenmektedir. Türk Maden Sanatı içerisinde önemli bir yere sahip olan bu eser grubunun ço-ğunluğunu mihrap şamdanları oluşturur. Mihrap şamdanlarına ışıkla ilgili olmasıyla sembolik an-lamlar da yüklenmiştir.Orijinalinde şeyhin özel kullanımına ait diğer iki odadan ilki Hat Salonu’dur. Bu salonda Bey-likler döneminden Osmanlı dönemine kadar uzanan bir zaman aralığına sahip Kur’an-ı Kerim’lerin yanı sıra ayet, hadis ve şiirlerin yazılı olduğu hat levhalar bulunmaktadır.Saat ve Etnografi k Eserler Salonu’nda Mevlevihane’nin son şeyhleri ve ailelerine ait bir takım kullanım nesneleri ve fotoğrafl ar ile Osmanlı dönemine ait ahşap kakma süslemeli bir rahle ve Ga-ziantep camilerinden getirilen sandıklı saatler sergilenmektedir.Müze, kaleden başlayarak gelen tarihi çevre güzergâhında önemli duraklardan biridir. Duvarla-rındaki panolarda, Gaziantep’in tarihi siluetinde önemli katkıları olan ve onarımları yapılarak ken-te yeniden kazandırılan Vakıf Eserleri’nin fotoğrafl arı da ziyaretçilere bir sonraki durağı işaret eder.KAYNAKLAR - Bayraktaroğlu, S. (Sempozyum Bildirileri Yayınlanmamıştır). “Gaziantep Mevlevihanesi ve Vakıf Mü-zesi Olarak Değerlendirmesi” Uluslararası Antep – Halep Vakıfl arı Sempozyumu (21–22 Aralık 2009). - Çam, N. (1996). “Gaziantep (Mimari).” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, III, İstanbul, 469–474. - Çam, N. (2006). Gaziantep: Türk Kültür Envanteri, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. - Evliya Çelebi. (2005). Seyahatname, IX, (Haz. Y. Dağlı, S. A. Kahraman, R. Dankoff), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.195Gaziantep Mevlevihanesi Vakıf Müzesi - Gaziantep Kültür Envanteri, (2005). Gaziantep. - Güzelbey, C. C. (1992). Gaziantep Camileri Tarihi, Gaziantep. - Küçükdağ, Y. (2000). “Antep Mevlevîhânesi ve Vakfi yeleri” Osmanlı Döneminde Gaziantep Sempozyu-mu, (Ed. Y. Küçükdağ), Gaziantep, 211–241. - Özdeğer, H. (1996). “Gaziantep (Tarih)” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XIII, İstanbul, 466–469. - Tanrıkorur, B. (1996). “Gaziantep Mevlevîhânesi” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, III, 475–477. - Tuncer, O. C. (1996). “Kilis Mevlevihanesi” Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, II, 259–281. - Yener, Ş. S. (1958). Gaziantep Kitâbeleri, Gaziantep.

Gaziantep Mevlevihanesi Vakıf Müzesi

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11352/854/G%c3%bclbahar%26Ba%c5%9fbo%c4%9fa%20%c3%87i%c3%a7ek.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Gaziantep Mevlevihanesi Vakıf Müzesi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University