Tuncer, Orhan Cezmi

English

DSpace@FSM Vakif University

Modülasyondan Restorasyonlarda Yararlanma 'a 9-Doç. Dr. Orhan Cezmi TUNCER İlkçağ mimarisinde, öz'llikle Mezopotamya ve Mısırda gördüğümüz ve daha sonra An­tik Grekte tam bir matematiksel kurala eriştirilecek Dorik, İyonik ve Korentiyen Üslûp­ların biçimsel tanımlamasını sağlayacak modü-lasyon kavramı daha sonraki çağlarda da uygu­lanmıştır. Dünya bu kavramı biliyor ve uyguluyorken "Türk Mimarisi" gerek İslâm öncesinde ve ge­rekse İslâm günlerinde bunlara kayıtsız kalamaz­dı. Bazı Hun ve Uygur tuğlalarının en ve boyları arasındaki oran ilginçtir, ölçülerine bakılırsa İs­mail Sâmani Türbesinde (849-907 arası) gövdenin en, boy ve yüksekliğinin eşit olduğu görülür (fo­toğraf I ) . Art aiîd Architecture'deki çizime bakı­lırsa Iran-Gurgandaki Kümbet-i Kabus (1006-7) üst üste üç eş kare içinde tasarlanmıştır. Böyle­ce, yapının yüksekliği, subasmanındaki çapının üç katı olmuş olur (fotoğraf 2 ve çizim 1). Anadolumuzdan örnek vermek gerekirse, sözgelimi: Erzurum Üç Kümbetlerden (çizim 2) Çokgen Gövdeli (14. y.y. 1. yarısı), Bitlis-Ahlat (çizim 3) Kitabesiz (14, y.y. 1. yarısı) ve yine Ahfattaki (çizim 4) Erzen Hatun (1397) Küm­betlerinde gövde, oturtmalığın iki katı yükseklik­tedir. Ayrıca 2. örnekte külahın yan yüksekliği gövde yüksekliğine eşittir. Buna benzer daha bir­çok geometrik ilişkiler diğer yapılarımızda da bulunmuştur. İstanbul Fatih Camisine bakıldıkta (çizim 5) ilk anda hemen bazı geometrik bağlan­tıları yakalamak olasıdır. Hiç kuşku yok ki. Dünya mimarlık tarihi Antik Grekte eriştiği mo­düler doruğa son kez Klâsik Osmanlı günlerinde yine kavuşacaktır. Üstelik İlkçağın kozmolojik, astrolojik ve teotik kavramları Antik Grekte ya-hn bir matematiksel disipline dönüşmüşken, Os­manlıda Türk kültürü, Türk mistisizmi ve İslâm felsefesi gibi değerlere oturacaktır. Burda şimdi 4 Anadolu Selçuklu yapısı üstün­de duracağız: 1 - Konya Horozlu Hanı (1246-49) kışlık bölümünü. Vakıflar Genel Müdürlüğünde çalıştı­ğım günlerde 1974-77 yılları arasında restore et­miş üst örtüsünü tamamlamıştık. Bu arada, yıkı­lıp tümüyle toprak altında kalan yazlık bölümü, yapılan kazıda ortaya çıkarılmış ve belli bir öl­çüde örülerek yükseltilmişti (Fotoğraf 3). Ana­dolu Selçuklu taçkapıları genellikle 2/3 orantı-sındadır. Buna bazen üst silme de eklenir. Taç-kapının eni kışlık bölümde 7,43 m. olup bu orantı­ya göre, eşik baz alındıkta yüksekliği 11.15 m. olması gerekirken, bir eş kurum tarafından 1963'lerden önce, 0.70 m. kadar basık yapıldığın­dan, arkasında derinliğine uzanan tonoz sırtı ve beşik kaplaması kapanmaz. Bugün, böyle bir uy­gulama yaparken daha bilinçliyiz. 2 — 1308 tarihli Amasya Bimarhanesinin (çizim 6) önyüz geomatrik kurgusunun, yan ya­na dizilen eşit çaplı üç daire ile, ortadakine üstte bir yarım daire daha eklemekle oluştuğu, yaptı­ğımız rölöve projeden anlaşılmaktadır Böylece bugün yok olan üst silmenin hangi kot ve yük­seklikte olabileceğini, köşe kulelerle bağlantısını ve taçkapının bitimini büyük bir yaklaşımla kestirmek olasıdır. Profilli üst silmenin köşe ku-lelerdekiyle ayni yatayda birleşerek arkaya dö­neceği düşünülebilir. Sivas Sahip Ata Medresesin-deki gibi kot farkı oluşturma şansı burda daha az olmalıdır. Bu nedenle dendana gerek kalmadığı kanısındayız. 3 — 1310 tarihli Erzurum Yakutiye Medre­sesinde (çizim 7) Köşelerindeki kule ve minare­sinden ötürü taçkapıya özel bir oran verilmiş olmalıdır. Şimdiki sağ kanat etek silmesi alt ve üst kotu baz alındıkta taçkapı ile minaresi arası-92 na çizilen iki daire üstte birbirine teğet olmakta ve bizce silme kotunu belirlemektedir. Yapıdaki sağırlığa bakılırsa dendanlı düşünmek gerekebi­lir. Ayrıca şimdiki çörtenlerin, önyüzde olması gereken kottan, sonraları aşağı indirildiğini düşü­nüyoruz. i — Son örneğimiz Konya Karamandandır. 1382 tarihli Nefise Hatun Medresesi (çizim 8) çok önceleri başarısız biçimde restore edilmeye başlan­dı ve herhalde onun için yarım kaldı. Rölöve pro­jesine bakıldıkta taçkapıyla şimdiki önyüz yan kanatlarının oransızlığı hemen anlaşılır. Burada da taçkapı 2/3 orantısına ve önyüz yan yana üç eşit daire kurgusuna oldukça yaklaşmaktadır. Yan sağır duvarların iki sıradan sonra bir sil­meyle sonuçlanması düşünülmelidir (çizim 9). Gerçekte sağ yan yüzde baş eyvan kanadında varolan iki sıralık kot farkı bizi uyarmaktadır. Buca bir silme sırası eklemekle sorun çözülebilir. Çalışmalarımız gösteriyorki, öncesi gibi Anadolu Selçukluları ve sonrası mödülasyon ve geometrik kurguların bilincinde olup yapılarına uyguluyorlardı. Biz şimdilik kendi olanaklarımız, la ancak rölövelerini çizebildiğimiz 16 yapı üstün­de çalışarak bazı kurgu kararlarını belirleyebil­dik, ileride bunların sayısı elbet artacak ve res­torasyon kararlarımıza etkili olacaktır. Şimdiki bulgulanmızm bile gözardı edilmemesi gereğini vurgulamakta yarar görüyoruz. Resim 1 : tsmail Saman! TUrbesi 93 Besim : 2 Kümbet-I Kâbus Besim : 3 Konya Beybe Han (Horozlu Han) , onarım sonrası m 94 Çizim : 1 Kümbet-i Kâbus Çizim : S Ablat Kitâbeslz Kümbet ÇMm : 2 Krzunun, ÜçkümJbetlerUen, çokgen gövdesi . Çizim : 4 Çizim : 5 Ahlat Erzen Hatun Türbesi Fatih Camn, plân kesiti. AMASYA BİMARHANE (1308) --<] n 5^ n~3 • I I I I piztan : 6 Amasya Bimarlıane. Çizim : 7 Yalnıtiyo Medresesi. 1 m ^ J l i 5" ORHAN CEZMİ TUNCER temi Ift^iHWillllV ıı«««ıwnjı«ı-K M 98 t İV'--"-*' Çizim : 8 Konya Karaman Nefise Hatim Medresesi, altta Medresenin yan duvan görülüyor, 99 

Modülasyondan Restorasyonlarda Yararlanma

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/573/1/Tuncer.pdf

Modülasyondan Restorasyonlarda Yararlanma

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University