Taha Toros Arşivi, Dosya No: 8-Tevfik-Talha-Velid-Zeyyad, Ebuzziya. Not: Gazetenin "Edebiyat Sohbetleri" köşesinde yayımlanmıştır

Mutluay, Rauf

Istanbul Sehir University Repository

7Edebiyat
Sohbetleri
RAUF
MUTLUAY
Şair, hikftyecl, romancj, dene­
meci - eleştirmen, tek oyununa 
ve bir uyarlamasına karşın ti­
yatro yazarı da olmayan bir ka­
lemin kalbi, bundan altmış iki 
yıl önce, son makalesini gazete­
sine verip evine dönerken Ka­
dıköy vapurunda duruvermişti 
(27 ocak 19131. Ömrünün talihi 
gereği Tanzimat çağında yaşayan, 
«Yeni OsmanlIlarsın anı ve izle­
nim belgelerini yazan, istibdat 
döneminde sürgünlerde kalan, 
bütün bunların ötesinde - edebi­
yatımızın son yüzyılında rastla­
dığımız çeşitli biçimlerde - bir­
çok «ilkelerin sahibi olan Ebüz- 
ziya Tevfik’den söz edeceğim 
(Doğ. 10 şubat 1849). Son aylarda 
bugünkü Türkçeyle kitaplaşmış 
en önemli eseriyle uzun süre baş 
başa kaldığım için...
Şu beyti hangi sınıfımda tahta­
ya yazıp açıklamaya girişmişsem 
saatler geçmiştir: «Doksan üçde 
doksan üç gün pâdişâh-i dehr 
olup /  Göçtü uzletgâhına Sultan 
Murâd-ı nâ-murâd». Çünkü tari­
himizin pek çok dramı yatar bu 
iki satırda. Giilhane Hatt-ı Hü­
mayunu ile başlayan Tanzimat 
çağının yarattığı ilk gizli örgüt, 
özgürlük ülküsü ardında sınıf­
larının değil toplumsal katları­
nın haklarım abartan zadeler ku­
şağının uğraşı, edebiyatımıza bir­
çok rahat ve yetersiz kaynaktan 
aktarılan ön yargılar yanlışlığı, 
kurtuluş umudu olmuş kişilikle­
rin iflâsıyla bayraklaşt irilmiş ad­
ların kalleşlikleri gizlidir bu ko­
şada. «Doksan üç» tarihinin açık-
Lé J  )  y  t
Bir kalemin kalbi
«...EBÜZZİYA TEVFİK; HAYATINI TÜRK MATBAACILIĞINA, GAZETECİLİĞİNE İNANDIĞI 
İNSANLARIN HATIRASINA VAKFETMİŞ OLAN BU GAYRETLİ ADAM, BİZDE HATIRALARI 
MUHAFAZA ETMEK HUSUSUNDAKİ KAYITSIZLIK ANANESİNİN İLK DEFA DIŞINA ÇIK­
MIŞ BİR MUHARRİRDİR.. NE GARİPTİR Kİ, SEVDİĞİ İNSANLARIN HATIRASINI SAKLA­
MAKTA BU KADAR TİTİZ VE İTİNALI OLAN BU ADAMIN BİZZAT KENDİSİ, YAHUT EN 
DEĞERLENDİRİLECEK BİR TARAFI OLAN «YENİ OSMANLILAR TARİHİ» UNUTULMAK­
TAN KURTULAMAMIŞTIR.. BU ESER, SADE ÇOK ZENGİN OLAN MUHTEVİYATI DOLA Yİ­
YİŞİYLE DEĞİL, BİZZAT ÜSLÛBU VE O ÜSLÛBU VEREN .ADAMIN ETRAFINI GÖRMEK­
TEKİ KUDRETİ İTİBARİYLE SON DEVİR EDEBİYATIMIZIN BELKİ EN DİKKATE DEĞER 
ESERLERİNDEN BİRİDİR... ÇÜNKÜ MUHARRİR ONU HATIRAT ŞEKLİNDE YAZDIĞI İÇİN 
KİTAP İLERLEDİKÇE, YAZILDIĞI DEVRİN ZAMAN ZAMAN EN MAHREM TARAFLARI­
NI YAKALAYAN PORTRESİ DAHA İYİSİ. MUHTELİF PORTRELERİNDEN TEŞEKKÜL EDEN 
BİR GALERİSİ OLUR... PORTRECİ OLMAK İTİBARİYLE EBÜZZİYA TEVFİK’İN ÜSTÜNDE 
PEK AZ İNSAN YETİŞTİRDİK...» (Ahmet Hamdi Tanpmar, 1941)
lamasıyla başlayan söyleşimiz; 
Abdülmecid’in alafrangalığına, 
kardeşi Abdülaziz’in katı kişiliği­
ne, veliaht Murat Efendi’nin giz­
li ilişkilerine, pusudaymış gibi 
bekleyen II. Abdülhamid’in özel 
kimliğine, üst üste gerçekleşti­
rilmiş iki tahttan İndirme olayı 
ile intiharlar, öç almalar, çıldır­
malar, tahta çıkarmalarla gelişen 
birkaç aylık yoğun bir olaylar di­
zisine ulaşır. Koşanın (beyit) al­
tındaki lâedri imzasının kim ol­
duğunu sorarak tatlıya bağlamak 
mümkündür bu dersi. «Kimdir, 
biliyor musunuz» dediğim zaman 
önce bir suskunluk vardır; göz 
göze geldiğin) birkaç kişi «bilmi­
yorum, bilmem ki..» dedikleri
zaman eklerim hemen: «İşte bil­
diniz; lâedri - Arapça - bilmem 
demektir...» Arkası bir sımf kah­
kahası. ..
Ama bizim gülebildiğimiz du­
rumların arkasında ne gibi in­
san acıları olduğunu görebilmek 
için Ebüzziya Tevfik’in «Yeni Os­
manlIlar Tarihi»ni okumalı. II. 
Meşrutiyeti izleyen günlerde Ye­
ni Tasvir-i Efkâr’da yayımlanan 
bu anılar (1909), ne yeni yazıyla 
tazelenmiş, ne kitaplaşmıştı bu 
yıla değin. Torunu Ziyad Ebüz- 
ziya’nın dikkatli emeği ve gerek­
li açıklama incelikleriyle kitapla- 
şınca «Unutulmuş Bir Eser»e ka­
vuşmanın sevincini duyduğumu 
daha önce söylemiştim (Cumhu­
riyet, 6 haziran 1974, Dikkate 
Çağrı). Ama tamamlanmamış bir 
başlangıcın haberi yerine, şim­
di bitirilmiş bir işin, yazarının 
ölüm gününe denk düşen gerçe­
ğine dönmek gerekli.
«Unutulmuş Bir Eser» başlı­
ğı - bilgili yazarlığıyla sanatçı ki­
şiliğinin etkisinde kaldığımı sık 
sık belirttiğimi söyleyerek eleşti­
renlerin kulağı çınlasın - hocam 
Ahmet Hamdi Tanpmar’ın yazısı­
nın adıdır. (Ülkü, 1, ekim 1941; 
Edebiyat Üzerine Makaleler, 1969, 
261-265). Eski gazete koleksiyon­
larım izleyebilmek için yeterli 
zamana sahip olamadığım süre­
ce bu kitabı beklemiş olmalıyım. 
Onun için Kervan yayınlarınca
7 7 -bM
basıldığı günden beri elimin al­
tında. (1)
«Türkiye’de Bazı Yeni Osman­
lIlarla Yeni OsmanlI taraftar­
larının Bir Millet Meclisi Kur­
ma Teşebbüsü» adlı ayrı basım­
da M. Kaya Bilgegil’in, (2). «Bu 
cemiyete mensubiyetinin, kendi 
tefrikası dışında hiç bir kayıtla 
tevsiki mümkün olmayan, hatta 
şimdilik bu konuda istidlale gö­
türecek biçimde en ufak bir iza 
de rastlanmayan» diye niteledi­
ği Ebüzziya Tevfik, vaktinde 
hatırlayıp yazdıklarıyla, bugüne 
değin getirdiği gerçekleri, Tanzi­
mat çağında başlattığı yayımcı­
lık ve gazetecilik uğraşıyla ken­
di döneminin önemli ilkleri ara­
sında yer almaktadır. Cemiyetin 
varlığını haber veren Suphi Pa­
şazade Ayetullah Beyi bile «öl­
meden evvel seni kaybetmiştik. 
Müsterih ol, varsın tarihin gizli­
lik denizine bir meçhul damla 
daha eklensin» (1, 80', diye anan 
arkadaş inceliği, belki birçok 
gerçeği gereğince açıklamaya i- 
zin vermemişse de...
Onun için yazıma «Bir Kale­
min Kalbi» dedim. Özellikle ü- 
çüncü cildin sonuna Ziyad E- 
büzziya’nm eklediği açıklama 
notları ve belgeler, şimdiye de­
ğin tekrarladığımız nice yanlı­
şın kalıplaşmış rahatlığını bozu­
yor. «Türk Tarihinin aydınlan­
mamış safhalarını bulmak için 
fazla geriye gitmeye ihtiyaç yok­
tur» diyen Şerif Mardin (3) hak­
lı. Ebüzziya Tevfik’in, Mithat 
Paşa’yı aklamak için gizlediği 
bazı gerçekleri, Mithat Paşa 
üzerine bir belgesel oyun yaz­
maya niyetlenen Güngör Dilmen 
Kalyoncu ile konuşup tartışır­
ken rahat olduğumu söyliyemem 
doğrusu. İnsanlar gibi toplum- 
larm da inanılası kişilere, kav­
ramlara, ilkelere, ülkelere ge­
reksemesi var. Ama duyguları­
mız bir yana, gerçeklerin orta­
ya çıkması sanırım her şeyden 
daha gerekli.
Tanzimat çağı, «Viran olası 
hânede evlâd ü ıyâl var» gerek­
çesiyle yalan yere adam övme 
işini görev edinen Divan kaside- 
ciliğinden ayrılışla başlar gibi­
dir. Şinasi’nin, Ahmet Mithat’ın 
ilk özlemleri, bağımsız birer 
matbaa ve yayınevi kurma düşle­
ri olmuştur. Sanırım dokuz kez 
tutuklanmasına ve yıllarca sür­
günde kalmasına karşın bu sı­
maca asıl ulaşan Ebüzziya Tev- 
fik’dir. Bu bakımdan çağdaş ö- 
nemine pek çok yazımda işaret 
ettiğim yayınevlerinin ilk etki­
sini onun emeğinde buluruz. To­
runu Ziy&d Ebüzziya. yalnızca 
bir ay adının 58 ayrı yazımı (im­
lâ) olduğunu saptamasına fırsat 
veren bugünkü dile uygulama i- 
şine girişirken, şüphesiz bu işin 
güçlüğünü bilemezdi önceden. 
Ama aile anılarına saygı yanın­
da gerçeğe de aynı derecede say­
gı göstermesini giriştiği işin ge­
reği saymasını teşekkürle an- 
malıyız. İçtikleri karakulak su­
yu bile İstanbul’dan getirtilen 
(1, 164) ilk OsmanlI devrimcile­
ri belki gereğinden fazla yücel­
tilmişlerdir Meşrutiyet edebiya­
tıma. «Yeni OsmanlIlar Tarihi» 
gibi eserlerin eleştirel baskıları­
nın hazırlanışıyla sanırım daha 
birçok gerçeğe yeniden yaklaş­
ma gereğine inanacağız.
«Bir Kalemin Kalbi» dedim; 
bize özgü bir davranış olduğu 
için. Duyguların etkisinde kalıp 
ön yargılara ulaşmak, taraf tu­
tup öteki yanı suçlamak, gerçek­
leri dileklere göre değiştirmek, 
dostluk ve arkadaşlık ilişkile­
riyle yer alıp karşıt güçlere hak 
tanımamak anlamında bir duyar 
lığı belirtmek için. Ebüzziya 
Tevfik’in davranışlarındaki va­
kitli gerekleri, altmış yıl son­
rasının nesnelliğiyle açığa çıka­
ranın torunu oluşu, ayrı bir 
değer. Bu arada Mithat Paşa’ya 
özel saygı gösteren Ebüzziya’nm 
yerine, aynı kişinin hatalarım a- 
çığa çıkarmayı görev edinen 
genç bir soyadı geçmektedir. Ali 
Suavi’ye karşı kin duymakta bir­
leşen Namık Kemal kümesinin 
kanı birliğine ise hiç bir açık­
lama eklenmemiştir.
Böylece, Mithat Paşa’nm ba­
şını, kendi deyimiyle «Başkâtip 
tarafından sokulmuş çivi» (III, 
326) yer. Sonradan Tevfik Fik­
ret’in «Ey şahsa masûniyyet U 
hürriyete makrûn/Bir hakk-ı te­
neffüs veren efsâne-i kaanun» 
diyeceği ilk anayasanın 113. mad 
desine eklenen fıkra. Kaanun-i 
Esâsîyi «Kaanun-i bî-esas» ha­
line getiren ödün.
Ocak ayının son haftasında 
Ebüzziya Tevfik’i rahmetle anar­
ken, bugüne ne kadar güç geldi­
ğimizi bir kez daha düşünmek 
gereğini duydum.
(1) Yeni OsmanlIlar Tarihi, 3 
cilt, 344+326+604 s. 15, 15, 
30 L. 1974.
(2) Atatürk Üniversitesi 50. Yıl 
Armağanı, sayı 2, 1974, 341- 
401.
(3) Jön Türklerin Siyasî Fikir­
leri, 1964
---- o--------
Taha Toros Arşivi


Bir kalemin kalbi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository