Taha Toros Arşivi, Dosya No: 177-Ömer Asım-Halit-Muzaffer Hamdi-Ahmet Hamdi Akso

Üster, Cemal

Istanbul Sehir University Repository

BULUŞLARI TIP DÜNYASINDA KABUL EDİLEN Prof. MUZAFFER AKSOY:
Mmırlı bilim adamlarının yolu tıkanıyor
CELÂL ÜSTER
Ülkemizin değerli bir bilim adamı, 
kendi alanında bütün dünyanın ta­
nıdığı bir hematolog geçtiğimiz gün­
lerde, 16 mart 1984’te İstanbul Tıp 
Fakültesi İç Hastalıkları Ana Bilim 
Dalı Hematoloji Bilim Dalı Başkanlı­
ğından emekliye ayrıldı. Prof. Dr. 
Muzaffer Aksoy, 1940’da İstanbul 
Tıp Fakültesi’ni bitirmesiyle başla­
yan meslek yaşamını kırk dört yıl 
sonra “kâğıt üzerinde” noktaladı. 
Özellikle kâğıt üzerinde diyoruz, 
çünkü Muzaffer Aksoy gibi bilime 
vurgun bir bilim adamının araştırma­
larından, çalışmalarından kopması 
olanaksız. Yıllarca laboratuvarlarda- 
ki, hastaları arasındaki zorlu uğra­
şını, çeşitli güçlüklere karşın eşi Ne­
dime Aksoy’un da desteğiyle sürdü­
ren Prof. Aksoy, emekliye ayrıldık­
tan sonra da üniversitedeki bilimsel 
çalışmalarını hiçbir karşılık bekleme­
den konuk profesör olarak devam et­
tirecek. “ Bilim adamı, bilimsel yol­
larla ortaya çıkaracağı gerçeği hiçbir 
çıkar düşünmeden, en namuslu bir 
biçimde bilim önüne seren insandır,” 
diyen Prof. Aksoy tüm meslek ya­
şamı boyunca bu anlayışa bağlı kal­
dı. Onun bu soylu ve çetin uğraşının 
öyküsünü kendi ağzından dinlemek 
istedik.
İstanbul'da bir buluş: 
“H em oglobin İstanbul”
— Sayın Prof. Aksoy, dünya tıp 
literatürüne üç önemli katkıda bu­
lunduğumuzu biliyoruz. Sanırız, 
bunlardan ilki orak hücre kansızlık 
hastalığı konusunda oldu.
AKSOY — Evet, 1947’de gittiğim 
Mersin Devlet Hastanesi’nde başla-- 
dığım ve 1955’e kadar süren çalışma­
larım sonucunda, orak hücre hasta­
lığı da denilen bir kansızlık hastalı­
ğının Mersin yöresinde Türkmenler 
arasında da bulunduğunu tespit et­
tiril. Bu, daha çok Afrika’da, beyaz­
lar arasında da Akdeniz yöresinde 
Yunanlılarda, Italyanlar da görülen 
bir hastalıktı. Ben bu hastalığı, Mer­
sin ve çevresindeki Türkmenlerde, 
kend' aralarında sık evlenen bir top­
lulukta bir kan anatomisi olarak tes­
pit ettim. 1955’e kadar süren araş­
tırmalarım sonunda bu tamamen be­
lirlendi. Bu konuyu ilk defa İngilte­
re’de, ünlü bir tıp dergisi olan Lan- 
cet’te yayınladım. Anormal hemog­
lobinler ve onlardan biri olan orak 
hücre anemisi üzerindeki çalışmam, 
yeni birtakım hastalıkların bulunma­
sını sağladı. Orak hücre kansızlığı­
nın dünyada belirlenemeyen bazı tür­
lerini bu araştırmam sırasında bul­
dum; bunları ABD ve İngiltere’deki 
tıp dergilerinde yayınladım.
— Anormal hemoglobinler alanın­
da tıp bilimine yaptığınız katkılar do­
layısıyla I969’da TÜBİTAK ödülü­
nü de almıştınız...
AKSOY — Orak hücre üzerinde­
ki çalışmalarım sırasında aynı konu­
MEZUNİ YET KONULMASINDA —  Muzaffer Aksoy, 44 yıl önce İstanbul Tıp Fakültesi'ni bitirdiğin­
de, mezuniyet konuşmasını zamanın Eğitim Bakanı Haşan Âli Yücel ve İstanbul Üniversitesi Rektörü 
Prof. Cemil Bilsel'in de katıldığı toplantıda yapmıştı.
P rof. AKSOY’UN T IP  DÜNYÂSINA KATKILARI
V  Benzenle kansızlık arasında bulduğum ilişki 
nedeniyle A BD  Çalışma Bakanlığı’nın çağrılısı 
olarak Amerika’ya  gittim. Mahkemede tanık 
olarak dinlendim. Türkiye’de bulduğum kanıt­
ları ortaya koyduk ve mahkeme kazanıldı.
t /  Orak hücre kansızlığının dünyada belirleneme­
yen bazı türlerini Mersin ve çevresindeki Türk­
menler arasında yaptığım araştırmalar sırasın­
da buldum. Bu bulgularım A BD  ve İngiltere’- 
deki tıp dergilerinde yayınlandı.
> / İstanbul’da 1968’den 1972’ye kadar süren araş­
tırmalarımız sonunda yeni bir anormal hemog­
lobin bulduk. Bu araştırmalarımıza Amerikalı 
bilim adamları dayardım  ettiler. Anormal he­
moglobinler, İstanbul’da bulunduğu için “He­
moglobin İstanbul” adı verildi.
dan olmak üzere İstanbul’da 
1968’de başlayıp 1972’de sonuçla­
nan araştırmamızda yeni bir anormal 
hemoglobin bulduk. Bunun belirlen­
mesine Huisman gibi bazı Amerikalı 
bilim adamları da yardım ettiler. Bu 
yeni anormal hemoglobine, İstan­
bul’da bulunduğu için “Hemoglobin 
İstanbul” adı verildi.
— Bizde “Akdeniz hastalığı” di­
ye bilinen "tlıalassemi” hastalığının 
Türkiye’de yaygın olduğunu da siz 
gösterdiniz. Bu çalışmanızdan söz 
eder misiniz?
AKSOY — Thalassemi hastalığı­
nı ilk kez ABD’de 1925’te Cooley 
adında Amerikalı bir çocuk dokto­
ru tanımlamış. Bu hastalığın daha 
çok Akdeniz ülkelerindeki insanlar­
da gözüktüğü bildirilmiş. En çok 
Akdeniz kıyılarında yaşayan insan 
gruplarında görülüyor. Bir de Uzak­
doğu’da. Thalassemi de, orak hüc­
re kansızlığı gibi kalıtsal bir hasta­
lık. Bu konu üzerinde de Mersin’de 
bulunduğum dönemde çalışmaya 
başladım. Yurt dışında yayınlanan 
ilk yazımın konusu bu hastalıktı. Bu
konuda yıllarca çalıştım, dışarda sa­
yısız tıbbi bildiriler sundum. Bunla­
rın önemi başlangıçta pek anlaşılma­
dı. Ama sonradan söylediğim birçok 
şeyin doğru olduğu kabul edildi.
Gedikpaşa'da ayakkabı 
işçileri arasında
— Çok önemli bir çalışmanız da, 
bizde özellikle ayakkabı işçileri ara­
sında kullanılan benzenin birçok kan 
hastalığına, lösemiye yol açtığını sap­
tamanız ve kanıtlamanız. “ Benzen 
(Benzol): Sağlığa Etkileri ve Önleme 
Yolları" adlı incelemenizle de 1981 
Sedat Simavi Tıp Ödülü’nü aldınız. 
Bu çalışmayı biraz açıklar mısınız?
AKSOY — Bu çalışmam 1960’da 
İstanbul’da başlamaktadır. O za­
man, ağır kansızlıkla gelen bazı va­
kaların sebebini araştırırken, tıp ki­
taplarından bilip de hiç düşünmedi­
ğimiz bir ilişkinin, bu hastalığın ben­
zenle olan ilişkisinin farkına vardık. 
Aslında benzenin ağır kansızlık yap­
tığı 19. yüzyıldan beri bilinmekte. 
Bizde, ülkemiz sanayi ülkesi olma­
dığı için 1950’lere, hatta 1960’lara 
kadar örneğin ayakkabıcılar yapış­
tırıcılarını geleneksel yöntemlerle ha­
zırlamışlar. Benzen kullanmadıkla­
rı için de iş ortamında benzenin za­
rarlı etkisiyle pek karşılaşmamışlar. 
Ama sonraları, o zaman hem ucuz 
olan, hem de eritici niteliği bakımın­
dan bütün kimyasal maddelerin en 
iyisi olan benzenden yapılmış yapış­
tırıcıları almaya başlamışlar. O za­
man gittik inceledik: Hepsi de sağ­
lık kurallarına aykırı çalışan birtakım 
işyerlerinde benzenli yapıştırıcılar 
kullanılıyor. Bunları piyasadan alı­
yorlar; çünkü kendilerinin petrolle ya 
da benzinle hazırladıkları yapıştırı­
cı hem çok zaman alıyor, hem de da­
ha kötü. Dolayısıyla, kısa sürede hal­
kın benzol dediği benzenle y 'ilmiş 
yapıştırıcı piyasayı kaplıyor. İşte, 
bundan bir süre sonra, ayakkabı iş­
çilerinde ağır bir kansızlık hastalığı 
olan “ aplastik anemi” vakaları gö­
rülmeye başlıyor. Biz, dikkati çeke­
cek kadar sıklaşan bu vakalardan, 
benzenin bizde kullanıldığının farkı­
na vardık ve çalışmalarımızı bu nok­
tada yoğunlaştırdık. Özellikle ayak­
kabıcıların bulunduğu Beyazıt ve Ge- 
dikpaşa havalisindeki işyerlerini in­
celedik. Çalışmalarımızı Zongul­
dak’taki Kok Fabrikası’na, Ereğli’­
deki, Karabük’deki fabrikalara ka­
dar genişlettik. Yıllarca süren bir 
araştırma sonunda, Türkiye’de ben­
zenin çok sorumsuzca kullanıldığını, 
işçi sağlığını tehdit eden bir sorun ol­
duğunu ortaya çıkardık.
Sağlam gibi gözüken 250 işçiyi kan 
bakımından incelediğimizde, yüzde 
25’ine yakın kısmında benzenin kan 
yapıcı sisteme kötü etkilerinin baş­
lamış bulunduğunü gördük. Aynı za­
manda, aplastik anemi dediğimiz 
ağır kansızlık vakalarını tespit ettik. 
Bu çalışmalar sırasında, bir süre son­
ra, benzene bağlı olarak kan kanse­
ri dediğimiz löseminin de gözüktü­
ğünü belirledik.
ABD’de iş
m ahkem esinde tanıklık
— Bildiğimiz kadarıyla, bu bulu­
şunuz ABD’de de ilginç bir mahke­
me olayına konu oldu...
AKSOY — Evet. ABD’de OSHA 
(Mesleki Güvenlik ve Sağlık Örgü­
tü) sendikaların da teşvikiyle işyer- 
lerindeki benzen değerinin düşürül­
mesi için harekete geçti. Çalışma Ba­
kanlığına bağlı olan OSHA bu de­
ğeri 10’dan l ’e düşürdü. ABD yasa­
larına göre, OSHA’nın aldığı karar 
6 ay uygulandı, 6 aydan sonra itiraz 
gelince bilimsel bir mahkeme açıldı. 
Bu mahkemede hem kararı alan OS­
HA, hem de karara itiraz eden sa­
nayiciler, petrol şirketleri, iş çevre­
leri bir hâkimin huzurunda bilimsel 
delillerini takdim ettiler. ABD Çalış­
ma Bakanlığı bu amaçla beni de ça­
ğırdı. Mahkemede ikinci tanık ola­
rak dinlendim. Sanayi ve petrol şir­
ketlerinin temsilcileri bir buçuk gün 
boyunca beni soru yağmuruna tut­
tular. Biz, Türkiye’de elde ettiğimiz 
kanıtları orada ortaya koyduk. Mah­
keme kazanıldı. Ama itiraz üzerine 
Yüce Mahkeme’ye gidildi ve 5’e 4 
kaybedildi. Gene de bilim alanında 
bunun yanlış olduğunu düşünenler 
çok. Nitekim birçok ülkede, örneğin
KİM KİMDİR? 6 W H
Muzaffer Aksoy, 1915’de Antalya’da doğdu. 1934’te İstanbul 
Erkek Lisesi’ni, 1940’da İstanbul Tıp Fakültesi’ni bitirdi. İlk 
kez Şişli Çocuk Hastanesi’nde iç hastalıkları asistanı olarak 
görev yaptı. Daha sonra Vakıf Guraba Hastanesi’nde Prof. E. 
Frank ve Prof. Dr. Arif İsmet Çetingil’in asistanlığına getirildi.
1947’de "Waterhouse Friedrichsen" adlı teziyle iç hastalıkları 
uzmanı oldu. Daha sonra, Mersin Devlet Hastanesi’ne uzman 
hekim olarak atanan Aksoy, bir yıllığına ABD’nin Boston New 
England Center Hastanesi’nde Prof. Dr. Dameshek'in yanında 
araştırmacı olarak çalıştı. 1957’de UNESCO’nun İstanbul’da 
düzenlediği Anormal Hemoglobinler Sempozyumu’na çağrıldı.
1957-1960 arasında Beyoğlu İlk Yardım Hastanesi’nde görev 
yapan Aksoy, 1959‘da "Thalassemi majör ve orak hücre 
anemisindeki alkali rezistan hemoglobinin immünolojik 
bakımdan tetkiki" adlı teziyle doçent oldu. 1961’de İstanbul 
Tıp Fakültesi II. İç Hastalıkları Kliniği’ne eylemli doçent olarak 
atandı. Aynı yıl, Roma’daki Cooley Anemisi Sempozyumu’na
ve Kudüs’teki Genetik Toplantısı’na katılarak thalassemi 
hastalığına ilişkin bildiriler sundu. 1966’da "Homozigos Hb- 
Salfa thalassemi hastalığı ve orak hücre Beta thalasseminin iki 
tipi” adlı teziyle doçent oldu. 1966’da Bertin Üniversitesi Tıp 
Fakültesi’nde konuk profesör olarak ders veren Aksoy, 1968’de 
New York Bitimler Akademisi’nin düzenlediği Cooley Anemisi 
Kongresi‘ne katıldı. 1969’da New York’ta toplanan 12. Dünya 
Hematoloji Kongresi’ne katılarak bildiriler sundu.
Anormal hemoglobinler alanında tıp bitimine katkıları 
nedeniyle 1969’da TÜBİTAK Ödülünü alan Prof. Aksoy 
1970’de Münih’teki Dünya Hematoloji Kongresi’nde altı bildiri 
sunduktan sonra, 1974’te Uluslararası Anormal Hemoglobinler 
ve Thalassemia Sempozyumu’nu düzenledi 1978’de Moskova’da 
toplanan Dünya Gençtik Kongresi'ne iki bildiriyle katıldı.
1979'da Hamburg'da düzenlenen Avrupa Hematoloji 
Kongresi’ne Thalassemi Sempozyumu'nun başkam olarak 
çağrıldı. 1981'de "Benzen (Benzol): Sağlığa Etkileri ve Önleme 
Yolları” adlı incelemesiyle Sedat Simavi Tıp Ödülü’nü ak’..
Almanya’da işyeri ortamında benze­
nin değeri l ’e düşürüldü.
— Peki, Türkiye’de çalışmaları­
nızdan çıkan sonuçlar ülkemizde ba­
zı önlemlerin alınmasına yol açtı mı?
AKSOY— Ne yazık ki, bizdeki 
önlemler hep kâğıt üzerinde. Kanun­
lar çıkıyor, kurallar tespit ediliyor, 
ama bunlar uygulanmıyor. Uygula­
manın geçerli olabilmesi için kont­
rol sistemlerinin kurulması gerekir. 
Bizde herhangi bir önlem alındığını 
ben bilmiyorum. Nitekim, 1983’de 
İngiltere’deki benzenle ilgili toplan­
tıda, sanırını iş çevrelerinden bir 
doktor bana şunu sordu: “Siz, bizim 
işyerlerimizdeki benzen değerinin da­
ha da düşürülmesini öneriyorsunuz. 
Peki, siz benzen değerinin daha yük­
sek olduğu kendi ülkenizde neden 
önlemler almıyorsunuz?” Kuşkusuz, 
bilim yönünden aynı kanıda değil­
dim; bilim, dünyanın her yerinde bir­
dir. Ama kendi ülkemizde sözümü­
zün daha az dinlenir olması gerçek­
ten üzücüydü. Çok acı bir noktaya 
daha değineceğim: Bizde işyerlerin­
de benzenin yoğunluğu hâlâ çok yük­
sektir. Bundan birkaç yıl önce İstan­
bul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Kür- 
süsü’ndeıı Turhan Akbulut arkada­
şımla birlikte Üniversite kanalıyla 
Çalışma Bakanlığı’na bir yazı gön­
derdik. Bu yazıda, benzen yoğunlu­
ğunun öteki Avrupa ülkelerindeki 
düzeye düşürülmesini istedik. Üzün­
tüyle söylemek isterim ki hiçbir ce­
vap alamadık.
Yetenekli gençlere  
kolaylık sağlanm alı
— Sayın Aksoy, en azından sizin 
içinde çalışmış olduğunuz bölümün­
de, üniversitede YÖK uygulamasıy­
la ortaya çıkan durumu nasıl değer­
lendiriyorsunuz?
AKSOY — YÖK hakkında bugün 
için kesin bir kanıya varmış değilim. 
Üniversitelerin eski durumu gerçek­
ten savunulacak bir durum değil. Bir 
zamanlar çok iyi kanunlar yapıldı, 
ama Türkiye’nin gerçekleri dikkate 
alınmadı, öğretim üyelerine sınırsız 
bir serbesti verilmesine karşılık, 
kontrol mekanizması kurulmadı. Kı­
sacası, çalışan ile çalışmayan arasın­
da hiçbir fark yoktu. Üniversitelerin 
mutlaka bir düzene sokulması gere­
kiyordu. Ama bugün YÖK’ün getir­
diği sistem bu durumu tedavi edece­
ğe benzemiyor. Bence, üniversitede 
en önemli noktalardan biri, yetene­
ği olanların, yararlı olacak insanla­
rın önlerindeki yolun açık olmasıdır.
Ama bugün YÖK’ün getirdiği sis 
temde yetenekli gençler için bir ko­
laylık olduğunu sanmıyorum. Örne­
ğin, iyi biliyorum, ABD’de ve Avru­
pa'da levkalada iyi yetişmiş, ülkeye 
bilimde ve pratikle çok iyi sonuçlar 
sağlayacak insanlara yollar kapan­
mıştır. Beni en çok üzen, yetişenle­
rin yollarının tıkanması, layık olan­
lara kolaylıkla kadro bıılunmanıav 
dır.
Taha Toros Arşivi


Buluşları tıp dünyasında kabul edilen Prof. Muzaffer Aksoy:Yararlı bilim adamlarının  yolu tıkanıyor

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/171774/3/001518587006.pdf

Buluşları tıp dünyasında kabul edilen Prof. Muzaffer Aksoy:Yararlı bilim adamlarının yolu tıkanıyor

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository