Taha Toros Arşivi, Dosya No: 28-Ali Fuat Cebeso

Aydemir, Şevket Süreyya

Istanbul Sehir University Repository

SAHİFE İKİ
BİR USTUN
<3
«Öyle sanıyorum ki, meselâ ta­
rih bir Mustafa Kemal yaratma- 
saydı ve ufuktan bir Önder beklen- 
sevdi, bu Önder herhalde Ali Fuat 
Paşa olabilirdi. Kaldı ki Anadolu
Mücadelesinde, Mustafa Kemal
için ilk isyan bayrağını açan da o- 
duı\.» (Tek Adam. Cilt. IİI.s.43)
*  li Fuat Cebesoy’un kaybında, bir kaiırama- 
* »  nın ölümü Ue karşı karşıyayız. Kahraman- 
lar nesli, bir bayrak adamını daha toprağa ver­
di.
Ali Fuat Cebesoy, hayatının hem aktif ça­
ğında, hem nekbet, yalnızlık ve inkâr yılların- 
da, bir üstün adamın kemâl vasıfları içinde ya­
şar. Genç yaşta askerlik ve siyaset yıllarında, 
daima ön plânda savaştı. Mustafa Kemalin en 
eski arkadaşıydı. Harbiyede, gizli ihtilâlcilik 
stajlarında onunla beraber çalıştı. Kurmay oku­
lunda beraber tevkif edildiler. Beraber mah­
kûm oldular. Beraber sürgü.ıe gittiler. Make- 
donyada, Gizli İhtilâl Cemiyetinde gene bera­
berdiler. Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti­
nin «Taşra Mürşidi» kadrosu içinde çevrelerini 
beraber irşat ettiler. Bu kader birliği, muharebe- 
lerde, cephelerde gelişti. İmparatorluk bir müta­
reke ile çökünce, Mustafa Kemalin Adana ka­
rargâhında:
«Şimdi artık söz halkındır. Ordu halka yar­
dımcı olacaktır. Bizim vazifemiz, artık budur.» 
diye dertleştiği ilk arkadaşlarından belki de ilki, 
Ali Fuat Paşadır. Bu kaderde birlik, İstiklâl Sa­
vaşının zaferine ve ilk inkilâp günlerine kadar 
sürdü.
Uğursuz bir 
talih oyunu
°nra araya, uğursuz bir talih oyunu girdi. 
' Kaderin kara eli, bu iki en eski arkada­
şın arasına, kara bir perde indirdi. Yollar ay­
rıldı. Mustafa Kemal, bahtının zirvelerine doğrıı 
kanat açarken, Ali Fuat Paşa; inkârın, terkedil­
mişliğin, yalnızlığın idbârı içinde kaldı. Aktif 
çağlarda, daima ön plânda yaşadığı, askerlik, 
siyaset meydanlarından ve hepsinin acısı, en eski 
arkadaşı Mustafa Kemalden kopup meçhullere 
itilirken, kaybettiği şeylerin büyüklüğünü, değe­
rini biliyordu. Bu kaybolan şeyler: gençliğinin, 
mücadelelerinin bütün hasılasıydı. Ve istikbale 
ait bütün ümitler...
Kayıplarının ardından ağlamadı denilebilir 
mi? Bilmiyorum. Ama bildiğim şudur ki, mu­
kadderatın bu oyunu için ondan, tek şikâyet sö­
zü dinlemedik. Tek şikâyet cümlesi okumadık. 
Kayıplarını ve kaderini içine sindirişte, elemi­
nin tek zerresini dışarıya vermedi. Her şey için; 
hem başkaları ile, hem kendisi ile bağdaşan, 
asıl bir olgunluk gösterdi. Eski ve en yakııı ar­
kadaşı Atatürk, ölüm yatağına düştüğü zamaıı 
onun yatağının başında Ali Fuat Paşa ona, gene 
o gençliklerinin en vefalı arkadaşlık yıllarında 
olduğu kadar yakındı. Mustafa Kemal öldükten 
sonra da onun hatırasına daima ve öyle yakın 
kaldı.
Meselâ Atatürk’ün ölümünden tam 18 yıl 
sonra, onun hakkında bir konferansına ve bu
konferansın baskısına verdiği isim şuydu: Lider!..
Bu konuşmasında ve eserinde dile getirdiği 
inançları şunlardı:
« Lider, Mustafa Kemaldir. Eser, onundur. 
Önder, O’dur. Biz onun emrinde çalıştık. 
Eğer O olmasaydı, mücadele potansiyeli eksik
kalırdı.»
°  böyle konuşurken, Mustafa Kemal artık sağ 
değildi. Ama Aİi Fuat Paşa, kırgınlık ve şikâyet 
bilmeyen adamdı. Gerçi Mustafa Kemalin, yani en 
eski arkadaşının çağında talihin uğursuz eli, Ali 
Fuat Paşayı yalnız ikbâlinden, vazifelerinden ve 
mesleğinden etmekle kalmamıştı. Onu, bem de 
bizzat arkanaşnıa suikast gibi akıl almaz bir 
töhmet altında, tevkifhanelerde, cezaevi hücrele­
rinde, İstiklâl Mahkemelerinde de siiründürmüş- 
tü. Gerçi hakikat meydana çıktı. O ve arkadaş­
ları generaller beraet ederlerken bu dâvayı din­
leyen ordu mensupları, onları askerce selâmla­
dılar. Ama ne var ki artık, yakın maziye döne­
cek köprüler yıkılmıştı. Ve nice yıllar sonra 
Atatürk Aİi Fuat Paşayı arayıp yanyana geldikleri 
zaman bu sahne, elbette ki mânâli ve düşündü­
rücüydü. Ama biz şimdi gene, biraz maziye dö­
nelim...
Muammalı günler
ustafa Kemal 19 Mayıs 1919 da Samsuna 
ayak basmıştı. Resmî sıfatı IX. Ordu Mü­
fettişliğidir. Gerçi ortada bir IX. Ordu yoktur ve 
elde kalan harp kalıntısı birlikler, birer şeklî 
kadrodan ibarettir. Ama Mustafa Kemal fstaıı- 
buldan ayrılırken Harbiye Nezaretinden, önemli 
bir yetkiler talimatı almıştır. Bu yetkilere göre, 
Anadolunun çok geniş bir sahasında Valiler, 
Kumandanlarla muhabere edebilecektir. Fakat 
daha o Samsundan ayrılmadan İstanbul, onun 
geriye dönmesi için üst üste emirler yağdırmaya 
başlar. Mustafa Kemal oyalayıcı cevaplar verir. 
Ama aradan ancak bir ay geçtikten sonra, yarıi 
23 Haziran 1919 da İstanbul Hükümetinin Dahi­
liye Nazırı Ali Kemal, bütün Valilere yaptığı bir 
tebliğle, onun işinden azledildiğini, bütün görev­
lerinin alındığını, kendisi Ue temaslara geçilme- 
meşini, emirlerinin dinlenmemesini bUdirir. Ar­
kasından da daha geniş bir beyanname yayınlar. 
Tebliğinde ancak, aczin ifadesi dile gelir:
«Mustafa Kemal Paşa büyük bir asker ol­
makla beraber, zamanın siyasetini bilmediği 
için, hamiyet ve gayretine rağmen yeni vazife­
sinde muvaffak olamadı. İngiliz Fevkalâde Ko­
miserinin istek ve ısrarı Ue azledildi. Ondan son 
ra yaptıkları ve yazdıkları da, kusurlarını büs­
bütün meydana vurdu..»
Demek ki İstanbul Hükümeti artık, İngiliz 
Fevkalâde Komiserinin bir icrft âletinden başka 
bir şey değildi. Mustafa Kemal bu şifreden, an­
cak .17 Haziranda ve Sivasta haberdar olacaktır. 
O Sivastaki, orada kendisinin tevkifi konuşma­
ları yapılmaktadır. Ama daha Amasvada iken 
sezer ki, havada muammalı rüzgârlar esmektedir. 
Şiipheii günler başlamıştır. İşte bu hava içinde­
dir ki, şenliklerle karşılandığı Amasyadan bir 
sahalı ve sessizce ayrılır. Tokatta ve bir takım ter 
tibat içinde geçirdiği gece, kasvetli bir gecedir. 
Sivasta nelerle karşılaşacağını ise katiyen bil­
mez...
Ama Amasyada bazı işler başarılmıştır. 
Adına «Amasya Mukarrcratı» denUen kararlar,
Şevket Süreyya AYDEMİR
m :
en yakın arkadaşları arasında ve 20-23 Haziran 
günlerinde orada alınmıştır. Bu arkadaşların en 
başında, Ankaradan oraya gizlice gelen Ali Fuat 
Paşa da vardı. Ali Fuat Paşa Amasyadan Anka- 
raya dönünce, Dahiliye Nazırı Ali Kemalin, teb­
liğ ve beyannamesi ile karşılaşır. İş ciddidir. 
Karar ânı gelmiştir. Demek ki mücadele ve is­
yan, daha vaktinden evvel başlayacaktır. Hâlbu­
ki Mustafa Kemal henüz Sivas çevresindedir. 
Daha Erzuruma bile varmamıştır. Kaldı ki onun 
la o anda, temas bile kolay değildir. Nerede ki 
emir almak mümkün olsun...
Bir Kurmaylar nesli
A ma Ali Fuat Paşa, gerçi henüz 37 yaşında bir Kolordu Kumandanıdır. Ama 1908 ön­
cesinden; Suriyeden, Makedonyadaıı beri, ardı 
arası kesilmeyen çatışmalar, çarpışmalar, mu­
harebeler içinde pişmiştir. Bizim yakın tarihimi­
zin, meselâ şu 1900 • 1908 arasında Kurmay Mek­
tebinin verdiği o dinamik kurmaylar neslinden- 
dir. O nesil ki, ele avuca sığmaz mensuplarının 
herbiri memleketin kaderine, hayatları boyun­
ca etkilerini yapmışlar, damgalarını vurmuşlar­
dır. Enver Paşalar, Cemal Paşalar, Mustafa Ke­
maller, İsmet Paşalar, Karabekirler, Ali Fuat 
Paşalar ve bütün diğerleri... Bunlar öyle bir kad­
ro teşkil ederler ki, hayal ufuklarına sıııır yok­
tur. İhtirasları sonsuzdur. Asla yenilgi kabul et­
mezler. Ve bittiği yerden yeniden başlamak, bu 
insanların vasfıdır. Nitekim İmparatorluğun 
çöktüğü yerden yeni bir Devletin inşasına başla­
yanlar, bunların içinden geldiler. Hattâ İmpara­
torluk çökünce, İmparatorluğun eski sınırları 
dışında bile yeni İmparatorluklar peşinde mü­
cadele edenler, yani Enver Paşalar, Cemal Pa­
şalar, Halil Paşalar bunların içinden çıktılar.
Ali Fu-.t Paşa da bu neslin bir mücadeleci- 
siydi. Ankarada İstanbul Hükümetinin, Mustafa 
Kemal aleyhinde ve onu safdışı bırakan tebliğ­
leri Ue karşılaşınca ve kendi tabiri Ue ilk gece­
yi tamamen uykusuz geçirdi. Ama daha sabaiı 
açmadan kararını vermiştir. Mustafa Kemale ve 
daha tohum halindeki millî harekete karşı cephe 
alanlara, n da cephe alacak, isyan edecektir...
tik isyan bayrağı
K endi Kolordu bölgesindeki bütün askeri birlik ve makamlara derhal gizli bir teb­
liğ hazırlar. Bu tebliği Ege bölgesinde ve heniiz 
elimizde olan yerlerle Kastamonu havalisi de 
dahil olmak üzere bütün Orta Anadoluya yayar. 
Bu bir mukabil beyannamedir. Şifre 20 inci 
Kolordu Kumandanlığı antetini taşır. 27 Haziran 
tarih ve 1408 numaralı gizli emir halindedir. 
Evvelâ İstanbul Hükümetine cephe alınır. Be­
yanname ayrıca bütün Mülkiye Âmirleri ile mil­
lî teşekküllere de gönderilir. İstanbul Hükümeti 
ve Ali Kemal lıakkındaki ifadeler şöyledir:
«Dahiliye Nazırı Ali Kemal bey, düşmanları­
mızla birlikte milletin mukavemetini kırmak ve 
mukavemet merkezlerini dağıtmak için elinden 
gelen her fenalığı yapmakta musirdir.»
Bu, İstanbula karşı bir cephe alıştır. Bir is­
yan bayrağı kaldırıştır. İlk İsyan bayrağı! Çünkü 
Ali Fuat Paşanın tebliği bir sıra esaslı tedbirler 
getirir. Ve bunların tamamı, sivil idarenin aske­
rî kontrol altına alınması ve bütün faaliyetlerin 
20 inci Kolordu Kumandanlığı şahsında kendisi­
ne bağlanması gibidir. Ali Fuat Paşa; Ankara, 
Kastamonu vUâyetleri Ue Eskişehir, Kütahya, 
Afyon Karahisar müstakil Sancaklarını ve Kon­
ya vUâyetinin İsparta, Burdur Livalarını 20 inci 
Kolordu sahası sayar. Ve bütün bu geniş toprak 
ları mıntıkalara ayırır. Mıntıkalara kumandanlar 
tâyin eder. Kumandanlar ve bazı yerlerde Asker­
lik Şubesi Reisleri, bu mıntıkaların âmirleri olur 
lar. Mıntıka Kumandanlarının vazifelerinin en 
mühimi de, İstanbul Hükümetinin menettiği, 
kötülediği, MiUî TeşkUâtı meydana getirmektir. 
Müdafaai Hukuku Millîye ve Reddi İlhak Cemi­
yetleri teşkili ve bunlara yardım, bu vazifeler 
arasındadır...
Hulâsa isyan bayrağı açılmıştır. Ali Fuat 
Paşa bu beyannamenin bir suretini de o sırada 
Erzurum yolunda olması lâzımgelen Mustafa 
Kemal Paşaya teller. Nitekim beyannameyi Mus­
tafa Kemal, Sivastan ayrıldıktan sonra almıştır. 
Hareketi çok isabetli bulur ve Erzuruma varır 
varmaz da Ali Fuat Paşaya teşekkürlerini bildi­
rir. Ankara ondan sonra İstanbula hiç baş eğ- 
memiştir. Bir süre sonra da millî harekete ha­
kiki merkez olmuştur. Ali Kemale gelince, Ana- 
dolunun enerjik baş kaldırışından birkaç gün 
sonra, Dahiliye Nazırlığından istifa etmek zo­
runda kaldı ve Anadolunun İstanbul üzerinde 
ilk zaferi de bu oldu.
Ali Fuat Cebesoyun hatıraları, bu gelişme­
leri bütüıı safahatı ile verir. Bu hatıralar bizde 
İstiklâl Savaşının ve Millî Mücadelenin, Avrupai 
mânâda ve hatıralar şeklinde en değerli vesika­
larını teşkil ederler. Bu hatıralarda bütün hü­
kümler, belgelere dayanır ve olaylar, şartların 
içinde mütalâa edilir.
Millî bir hareketin, 
millî bir kumandanı
ştc o devrin bir kahramanını ve bu hatı- 
*  raları yaşayan adamıdır ki, şimdi kaybet­
miş bulunuyoruz. Hafızası her zaman, bir genç 
insan kadar taze ve kusursuzdu. Hatıralarında 
tek çelişme olmaması da bundan ileri gelir. Son 
konuşmalarımızdan birinde onun, Suriye cephe­
sinde geçen Berissebi Muharebelerini anlatırken 
bir kâğıdın üstüne çizdiği krokileri hatırlarını. 
Tümenlerin, Alayların, Birliklerin numaraları, 
eıı uzak cephe noktalarına kadar bu krokide iş­
lenmişti. Bütün Kumandanların, Birlik Kuman­
danlarının isimlerini biliyordu ve harekâtın ge­
lişmesini. sanki hâlâ oradaymış gibi bütün te­
ferruatı ile anlatabiliyordu. İnci gibi bir yazısı da 
vardı. En uzun mektupları bile kendi yazardı. 
Yalnız son mektubu, bir Avukat dostunun el- 
yazısıyiaydı. Çünkü Paşa, artık hastaydı...
Hayatının «Umum Kuvayı Millîye Kuman­
dam» olarak en çetin, fakat en hareketli günle­
rini yaşadığı Geyve Boğazına, Ali Fuat Paşa İs­
tasyonundaki cami avlusuna gömülmesini İste­
yişi. hazin, fakat heyecan verici bir vasiyettir 
O bu vazifeye kimsenin değil, doğrudan doğruya 
Sivas Millî Kongresinin emri ve kararı ile tâ­
yin olunmuştu. Ve o vazifede o, millî bir hare­
ketin milli bir kumandanı olarak, hayatının eıı 
çetin, ama en faydalı günlerini yaşadı. Hayata 
gözlerini kapayınca o topraklara gömülmesini 
isteyişinde, düşündürücü bir iç hesaplaşma var. 
Ruhu şâd olsun...
DBS <>•■■>■ ■>■•■■■■■■■>•■«211
■ ■ ••■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ •a  ■■■■■■■■ ■■• ■■«■ ■■■ a 
• ■•■■■■-------------------- --------------
Taha Toros Arşivi
0 0 1 6 4 0 8 6 4 0 1 0


Bir üstün adam

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository