Taha Toros Arşivi, Dosya No: 437-Falih Rıfkı Atay.



Not: Gazetenin "Söyleşi" köşesinde yayımlanmıştır

İlhan, Attila

Istanbul Sehir University Repository

SÖYLEŞİ _________________ ATTİLÂ İLHAN
‘Tanığın’ Adı, Fâlih RıfkıL
£ I I /us’ gazetesini, ben İnönü Cumhuriyeti’nin ■ U ‘resmîorganı’ olarak tanıdım: istersen tanı­
ma: Peder, Ilgın kaymakamı; gazete eve ister iste­
mez giriyor; Fâlih Rıfkı Bey, gazetenin başmuhar­
ririydi, imâlarla yüklü, çetrefil, fakat okuması insa­
nı saran bir üslûbu var. Gazetenin, daha önceki 
adının ‘Hâkimiyet-i Milliye’ olduğunu babamdan; 
Sıvas’daki ilk çıkışında ‘frâde-i Milliye’ olduğunu 
ise sonraki yıllardaki araştırmalarımdan öğrene­
cektim. Acı ama gerçek, ‘Hâkimiyet-i Milliye’ ismi­
nin -ki ulusal egemenlik demektir- ‘Ulus’a çevril­
mesi bile, Müdafaa-ı Hukuk Doktorini’nin, za­
manla nasıl aşındırıldığını pek güzel gösterir. ‘Hâ- 
kimiyet-i Milliye’ bir devrimin anlamıdır, uğruna sa­
vaşılan bir ideal; ‘Ulus’ dediniz mi, o, sadece sos­
yolojik bir ‘gerçek'tir.
O yıllar, İnönü Cumhuriyeti yılları!., o düzenin na­
sıl bir ‘totaliterlik’ olduğunu (1938/1950), İsmet 
Paşa’yı ‘muhalefet lideri’ olarak tanımış kimsele­
re anlatmak ne kadar zor! O buğulu yeşil gözlü kız, 
‘dönemi’ anlatan bir romanımı (O Karanlıkta Biz) oku­
muştu, okuduklarına inanamıyordu. Ona ne yap­
tım biliyor musunuz? Aynı Ilgın yıllarında, ilkokul ço­
cuklarına ezberletilen, törenlerde okutulan bir şiirin 
ilk dörtlüğünü okudum, aynen şudur: “İnönü’nde 
komutan / tarihe andaç Lozan /  Hem bilgin, 
hem kahraman /  ismet İnönü!” Totaliter rejim, na­
sıl Gâzi Mustafa Kemal’i, inkılâpçı hüviyetinden 
soymuş, onu ‘ebedi Şef olarak putlaştırmışsa; İs­
met Paşa’yı da, ‘hem bilgin, hem kahraman’ diye 
öyle ‘putlaştınyor’, onu bir ‘M illîŞef görüntüsü ha­
linde, ilkokul çocuklarının hafızasına nakşediyordu.
‘Hem bilgin, hem kahraman' öyle mi? Bunun 
gerçeğini saptamak için, Paşa’nın DP’Iİ ya da AP’Iİ 
karşıtlarına başvurmamız gerekmez; onun son de­
rece yakınında yaşamış, ‘Anadolu Ihtilâli’nın ‘sol­
cu Kemalist’ iki ünlü yazarını, şöyle biraz karıştı- 
rıvermeniz kâfidir demiştim ya, bunların ilki Fâlih 
Rıfkı Atay’dır.
‘İleri bir Tanzimatçı...’
Fâlih Rıfkı, ‘Zeytindağı’ndan velinimeti sayılan Cemâl Paşa’yı, hangi ısırıcı objektiflikle anla­
tıyorsa: ‘Çankaya’da Gâzi’yi de, -ve sırası geldik­
çe- İsmet Paşa’yı da aynı ısırıcı objektiflikle anla­
tır; önce hakkını teslim ederek, der ki meselâ:
“... demiryolu politikası onunçlur. Bütçe denk­
liği onundur. Yabancı şirketleri millileştirmek 
ve yabancı imtiyazları tasfiye etmek, sonra dev­
letleştirme gayretlerine girişmek gibi, hatıra 
gelebilecek birçok teşebbüsler onundur.” 
Öyledir ama, Fâlih Rıfkı’ya göre: “ ... Kuva-yı 
Milliye Devri, İnönü’nün ilk ordunun kuruluşun­
daki müstesna kumanda hizmetleri ve kuman­
da faaliyetleri dışında, Atatürk’ündür, İsmet Bey, 
hiçbir zaman bir ihtilâlci olmamıştır. (...) Atatürk 
onu arayıp bulmasaydı, onun kendi normal mes­
lek hayatı içinde ne olacaksa onu olup, ömrü­
nü öyle tamamlayacağına hükmetmek doğru 
olur”, çünkü, “ ... o bir nizam adamıdır, bir hiye­
rarşi adamıdır, ileri bir tanzimat’çıdır. Pek ça­
lışkandır. Binbir incelemeden geçirmedikçe, 
hiçbir mesele üzerinde karar vermez”: neden mi, 
bakın neden: “ ... Atatürk’le farklarından biri de, 
birincisinin (yâni Gâzi’nin) hiç bürokrat olmama­
sı; İkincisinin, (yâni İsmet Paşa’nın) fazlaca bü­
rokrat olmasıdır.” (Fâlih Rıfkı Atay, Çankaya II. 
Cilt, s. 471/472).
Şu birkaç satır içinde, üç belirgin vasıf derhal 
dikkati çekmiyor mu? ‘İleri’ bir ‘Tanzimatçı’, ‘faz­
laca bürokrat’, üstelik ‘hiçbirzaman ihtilâlci olma­
mış!’ Böyle bir kişiliğin, Anadolu İhtilâli’ni ve İn- 
kılâbı’nı ‘dondurmasına’, onu ‘totaliter bir bürok­
rasi egemenliği’ haline sokmasına, şaşmalı mı?
Cevabı aranan soru hangisidir?
î lu yılların ikinci yarısında, ikisi de birbirinden 
şikâyetçidir.
Gâzi ve çevresi, İsmet Paşa’nın kılı kırk yaran 
‘müvesvisliğinden’, devleti daima halkın üstünde 
tutmasından; kamu yönetimini, devlet kapitalistli- 
ğine, giderek ‘totaliterliğe ’ dönüştürmek istemesin­
den; İnönü ve çevresi ise, Gâzi’nin 'etrafındakize- 
vat’tan, iş Bankası Grubu’nun ekonomiyi ele alış 
tarzından, vs!.. İsmet Paşa, ‘nüfuz ticareti'nin alıp 
yürüdüğünü ileri sürüyor; dolaylı olarak, Gâzi ve çev­
resini ‘affairisme’le (nüfuz ticareti) suçluyordu; 
gerçekte, hiyerarşiye bağlı bürokrat kafasıyla gö­
remediği oydu ki, Anadolu İhtilâli eğer gerçekten 
demokrasiye açılacaksa, bu hem ‘sivil’ hem ‘libe­
ral’ olacak demekti; ‘nüfuz ticareti’ ve benzeri re­
zilliklerse, ‘sivil ve liberal' toplumların, neredeyse 
olmazsa olmaz bir koşulu!..
Bundan ne mi çıkar? İki şey: 1/ Gâzi, İsmet Pa- 
şa’yı, onun bürokratik oligarşisini, ‘Anadolu ihti­
lâli ve İnkılâbı’nın başlangıçtaki gayelerine uyama- 
dığı için değiştirmek ihtiyacını duymuştur; yeni Tür­
kiye burjuvazisini oluşturmaya yönelen İş Banka­
sı Grubu’nun ‘halkçı’ (demokrat liberal) bir ‘idare­
y i’ gerçekleştirmeye daha yatkın olacağını düşü­
nüyordu. 2/ İnönü, 'sivil ve demokrat’ değil, ‘bü­
rokratik’ bir ‘seçkinler oligarşisi'nden yanaydı; ni­
tekim, ordunun gizli müdahalesi, ‘Mareşal Fevzi 
Çakmak’ın ‘ağırlığı’ ile ‘MillîŞef’ olduğu andan iti­
baren, ‘ihtilâl ve inkılâbı' kendi anlayışına göre don­
durmuş; daha da dehşet verici olanı, gerçekleştir­
diği modele, ‘Atatürkçülük’ adını vermiştir.
Acaba Gâzi Mustafa Kemal Paşa onun gibi bi­
risi, yâni ‘ileri bir Tanzimatçı’, ‘fazlaca bürokrat’ bir 
Osmanlı Paşası olsaydı; acaba ‘bütün idarenin 
halkın eline verileceği, lâik ve demokratik, en önem­
lisi anti/emperyalist bir ihtilâle ve inkılâba kalkışır 
. mıydı?
Cevabı bulunması gereken, asıl soru bence budur.
http:// www.prizma.net. tr/ A ILHAN 
http://www.eda.tr/-bilgiyay/yazar/ailhan.htlm
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 1 7 5 4 9 0 0 6 *


Tanığın adı Falih Rıfkı!...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository