Taha Toros Arşivi, Dosya No: 437-Falih Rıfkı Atay.

Not: Gazetenin "Sohbetler" köşesinde yayımlanmıştır

Atay, Falih Rıfkı

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET
------—  -----------------------------
I
| S O H B E T L E R  |---------------------------------------- -----T
AK ve YEŞİL
Yazan ! i
Fatih Rtf
Gitgide bütün milletler birbiri­
miz kadar tuhaf mı olduk, yoksa 
«tabiî» ve «makul» ölçüsüne u y- 
mıyan şeyler ve işler tuhaf olmak­
tan mı çıktı, nedir, artık gazetele­
rimizde «Amerikan garabetleri» 
başlığını görmüyoruz. Amerikalıla­
rın da başkalarını garib bulmaktan 
vazgeçtiklerini bilmiyorsam da, 
cümlemiz yazıda ve karikatürde 
gıdıklamağa benzer komik zorla­
maları olmadıkça gülemez hale gel­
dik. İstalin ve takımının başlıca 
kötülüğü Demir Perde arkasından 
mal mülk edinme ve hür yaşama 
hakkını kaldırmak değil, dünyayı 
neşesiz kılmaktır. Hani cinli devli 
masal dinleye dinleye her gölgede, 
her seste, her kımıldanışta, sapsarı, 
umacı korkusu geçiren çocuklar 
vardır, insanlar da acaba dün gece 
uykularında son banş rüyasını mı 
gördüler, acaba harb çıkmadan bu 
akşam evlerine kavuşacaklar mı­
dır, kaygısına düştüler. Geliniz de 
düpedüz sözlerinizi bile anlamağa 
üşenen böyle zamanm adamlarına 
nükte ikram ediniz, yahud onları 
tuhaf sandığınız hikâyelerle eğlen­
dirmeğe kalkışınız.
Nitekim Fransızların hoşuna 
gitmek için işte bir yazı. Wa­
shington, şehirlerin en beyazı, fakat 
nüfusunun üçte biri kara. Demok­
rasinin kâbesi, fakat halkının se­
çim hakkı yok. Dünyanın en büyük 
endüstrisine hükmeden merkez, 
fakat tek bir bacası var, o da ha- 
vagazi tesislerinin, "iuz yirmi katlı 
yapılar memleketinin başkendi, fa­
kat caddelerinde altı kattan fazla 
çıkmak yasak. Sekiz erkeğe on 
kadın düşmesine rağmen hemen 
hemen hiç aşk dramı olmazmış. 
Bir memurlar şehri ama, adam ba­
şına gelir bakımından, en zengin 
yer, üç nüfuslu bir aileye yılda 
otuz bin lira kazanç. Nüfus başına 
bir tekerlek. Demek ki bütün 
halkı otomobillerle yola düzülebilir 
ve her araba daha iki kişi alabilir. 
Belki artık siz de bunları:
— Ne çıkar? diye dudaklarınızı 
bükerek okuyorsunuz. Halbuki es­
kiden her biri ayrı bir meclis fık­
rası idi. Başlarımızın çaresinden 
başka şeyler de düşünebildiğimiz 
zamanlarda siz birincisine beni gü­
lümsetmeden ben sizi İkincisine 
güldürmeğe bakardım.
«Vaktile insanlar neşeli idiler,» 
diyeceğimiz günleri de görecekmi­
şiz. Ah somurtkan İstalin,» kahka­
ha ile güleceğin günleri görmiye- 
lim de buna da şükür... O günler ki 
alt dudağımızı üst dudağımıza di­
kecekler. Gözkapaklanmızı birbi_ 
rine yapıştıracaklar. Beyinlerimi­
zin «dâ» ve «haraşo» sesi veren 
iki telinden başka bütün kıvrımla­
rını kızgm demirle ütüliyecekler. 
Bunlar da, hani, kızıl Çinde oldu­
ğu gibi gözleri oyularak öldürülmi- 
yenlerin veya tımaklarile Siberya 
buzlarını kazıyarak Kremlin ger­
danlıklarına beşibiryerdelik altın 
çıkarmağa mahkûm edilmiyenlerin 
hakkı!
***
Fakat Washington hikâyelerinde 
ben büyük bir tuhaflık yakaladım, 
feğer İstanbullu iseniz sizi keyiflen­
dirir mi, yoksa hüzünlendirir mi, 
orasını bilmiyorum.
İklim berbad. Yaz geldi mi bir 
hamam. Biz elçilerimize dağ ödene­
ği vermediğimizden eskiden şöyle 
bir söz varmış: «— Yazın Washing- 
da zencilerle Türk sefiri oturur!»
15 nisan 1791 de temelleri atıla­
cağı zaman tabiat sıfır, yan batak, 
yarı pek az dalgalı düzlük bir yer. 
Tarih ondan da sıfır. George W a-
shington’un yanında bir Fran­
sız şehircisi var. Bu sanatkâr, 
Allahın kırı dediğimiz kuş öt­
mez kervan geçmez ve boş­
lukta yalnız bir şehir değil, dün­
yanın en güzel şehirlerinden biri­
ni yaratmağa karar verir. Bugün 
güzelliği hemen gönüle çarpan 
Washington, sanatın yaradışından 
ibaret. Güzelliğinin sim  ak ye ye­
şil, bahçeler, parklar ve caddeler, 
bunlar arasında klâsik ve romanti­
ğin kaynaştığı sade bir üslûb, tatlı 
bir ahenk!
Para mı? İlk zamanlan hazne 
bu şehirciye bir kaç yüz dolar ve­
ya bir kaç yüz dönüm tarla teklif 
edecek kadar boş. Yahud hasis. 
Washington, uzun müddet, son de­
rece yavaş yapılmıştır. Fakat bir 
plânı var. Bu plân bir kanun. Sanat 
ve sanatkâr kontrolü var. Kimse 
yapısının cephesini bir kalfaya çiz- 
diremez veya altıncı katın üstüne 
bir tavan arası katı kaçıramaz. Kim 
se toprağını son karışma kadar de­
ğerlendirmek için plânın ahengini 
bozamaz. Ne Boğazı var, ne Mar- 
marası ve Halici var, ne yedi tepesi 
var, ne de İstanbulun dört mevsi­
me hakkını veren ikluni var. Ta­
rih?
Bir tek tarihî anıt. Devlet reis­
lerinin oturduğu Beyaz Ev. Artık 
adeta çökmek üzere imiş. Tavanlar 
parça parça düşmüş. Masa ayak­
ları döşemeye geçmiş. Mimarları 
çağırmışlar:
— Yıkıp yenisini yapmaktan baş­
ka çare yok, demişler.
Nasıl, Beyaz Evi, bu tarihî anıtı 
yıkmak? Bütün Amerikanın kalbi 
duracağa dönmüş. Nihayet tekniğin 
bütün imkânlarını tatbik ederek 
olduğu gibi tamir etmeğe karar
vermişler. Masraf yirmi bir milyon 
Türk lirası. Yeni bir ev parasının 
bir kaç misli. Fakat bunun ne 
ehemmiyeti var? Yeni Beyaz Eve 
bakanlar, onu gene eskisi gibi gö­
recekler.
Bir şirket çıkan enkaza bir mil­
yon dolar teklif etmiş. Maksadı 
tuğla tuğla, musluk musluk, son 
tahta parçasına kadar hâtıralara 
parçalayıp satmak! Reddetmişler, 
bu hâtıraları şimdi Amerikan mek- 
teblerine, müzelerine kendileri da­
ğıtacaklar. Bir mektebin köşesinde 
iki tane 1791 tuğlası, bir müzede 
bir on dokuzuncu asır musluğu, ve­
ya lâvabosu! Tarihî hâtıralar da 
bunlar!
İstanbulun henüz ayakta duran 
tarihî anıtlarının sayısını biliyor 
musunuz? Bana dört yüz kadar ol­
duğunu söylediler. Ya toprağın al­
tı? Ya henüz değerlendirmediğimiz 
Bizans?
Ak ve yeşil... ve mavi! Ama 
Marmarada çıkan mermeri lüks sa­
yıp ondan daha pahalı Çek çinileri 
kullanıyoruz. Beyazın önüne, kat 
kat, çimentonun çamur renginde 
perdesine çekiyoruz. Yeşili, son çalı 
parçasına kadar, yoluyoruz. Şehir- 
ciyi kovuyoruz. Sanatkârı imar iş­
lerinin yanına uğratmıyoruz. San­
ki babadan kalma bir antika sandı­
ğını açmışız: O senin bu benim
paylaşıp haraç mezad satıyoruz. 
Denizin mavisi bile süprüntü altın­
da! Haliç, ki Osmanlı vaktinde bir 
yazlama yeri idi, bugün en geri As­
ya limanının en pis mahallesi ha­
line geldi.
Bir şey görmiyen Amerikalılar, 
bir bozkır boşluğu ortasında, san­
atın yaratıcılığı ile, tabiat fakirliği­
ni, tarih yokluğunu, iklimsizliği,
hepsini yenmişler. Bizler, eşsiz bir 
tabiat ve tarih içinde doğan, Türk 
çocukları, yaradanın yarattığım da 
öldürüyoruz. Tarihin yaptığım da
bozuyoruz.
Plân mı? Halka güçlük çıkar­
maktır adı onun! Şehirci mi? Kü­
çücük menfaatciklerimizin baltala­
yıcısıdır o! Sanat mı? Sanatkâr mı? 
Gecekondu medeniyetinde ne işleri 
var bunların? Park, lüks. Söz ara­
mızda Washington lâğımları park­
larından çok soma yapılmıştır. O- 
pera mı? Şimşir tavan. Gene söz 
aramızda bugünkü fakir Viyanada 
yirmiden fazla tiyatroda yer bu­
lunmamaktadır. TUrkler Viyanayı 
kuşattıkları vakit bile, opera haf­
tada iki gün açılmıştır. Tiyatromu­
zun başındaki İtalyanı daha yeni 
kovduk. Bizim kovduğumuzu me­
denî Avrupa kıtasının on sekiz 
merkezinden istemişler. Gazele 
milyon, orkestraya sadaka!
Çökmek neye derler, bilir misi­
niz? Çökmek işte medeniyetçe ve 
kültürce bir memleketin bugünkü 
Türkiye haline gelmesine derler. 
Boğaz sırtlarının hemen arkasında­
ki orman ve koruları boydan boya 
yakıp tüketerek yeşillik yüzü gör­
mek için İsviçreye gidenlerin, lâ­
ğımlarını plajlarına akıtarak deniz 
banyosu almak için Fransız kıyı­
larına koşanlann, tabiat ve tarihi 
yok ederek bir güzel şehir görmek 
için Washington’un kartpostallarına 
bakanların hâl- 1 .  piir-melâline 
derler.
Çabuk iman şehirci ve mimar 
sanatkârlara teslim ediniz. Çabuk 
İstanbul ve etrafının tabiatinden 
ağaç değil, bir çöp koparmağı ya­
sak ediniz. 500 üncü yıldönümü 
günü Fatihi, İstanbulu fethettiğine 
pişman etmiyelim.
Biraz başlar gibi olduk. O da 
gibi! Sonra pişman olduk. Kaçıncı 
pişmanlık olduğunu bilmiyorum 
ama, inşallah sonuncusu değildir!
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5  1 7 4 9 8 0 0 6 *


Ak ve yeşil

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository