Biography of Polish botanist Bronisław Szakien (1890-1938)

Köhler, Piotr

Wiadomości Botaniczne

Jagiellonian Univeristy Repository

47This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution 3.0 License (creativecommons.org/licenses/by/3.0/), which permits redistribution, commercial and non-commercial, provided that the article is properly cited. © The Author(s) 2016 Published by Polish Botanical SocietyLEKSYKON BOTANIKÓW POLSKICH • DICTIONARY OF POLISH BOTANISTS90. BRONISŁAW SZAKIEN1. Data i miejsce uroDzenia i śmierci – ur. 29 [według kalendarza gregoriańskiego] VII 1890 Kizlar (miasto leżące ok. 60 km od zachodniego wybrzeża Morza Kaspijskiego), Cesarstwo Ro-syjskie, zm. 25 III 1938 Wilno.2. Rodzina – ojciec: Józef, lekarz wojskowy (1851–1892), matka: Maria z domu Kodź, brat: Klaudiusz (1889 – lata 40. XX w.), siostry: Ade-lajda (1891–1892), Janina (1893–?), żona: Sabina z domu Kowalewska (1891–1976) [ślub ok. 1930], nauczycielka języka łacińskiego w Gimnazjum im. Elizy Orzeszkowej w Wilnie, po II wojnie światowej nauczycielka w Toruniu, córki: Zofia Gurska (1931–2012), nauczycielka języka pol-skiego w Gdańsku, Danuta Kowalewska (1933–?), konserwator dzieł sztuki w Toruniu, Irena Gurska (1937–2009), nauczycielka języka angielskiego w Sopocie. Jego krewnym był Konstanty Szakien (Konstantinas Šakenis 1881–1959), od 1926 poseł na sejm litewski, 1927–1934 – minister oświaty rządu litewskiego, 1936–1940 – marszałek sejmu litewskiego, przetłumaczył na język litewski m.in. Pana Tadeusza (1924).3. Wykształcenie – 1911 – ukończył Państwowe Ośmioklasowe Gimnazjum Hu-manistyczne w Wilnie (dawne I gimna-zjum wileńskie), 1911–1915 – studia na Uniwersytecie w Petersburgu (1 semestr nauk matematyczno-fizycznych i 6 semestrów nauk przyrodniczych) przerwane z powodu I wojny światowej. 15 X 1918 – 15 VII 1920 – Uniwersy-tet Warszawski. 1921/1922 – Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie [12 VII 1922 Rada Wydz. Matematyczno-Przyrodniczego USB zaliczyła 3 lata studiów w Uniwersytecie Petersburskim i 1 rok w Uniwersytecie Warszawskim]. 1923 – egzamin nauczycielski z nauk przyrodniczych jako przedmiotu głównego i geografii jako przed-miotu pobocznego przed Państwową Komisją Egzaminacyjną w Wilnie dla kandydatów na na-uczycieli szkół średnich. 1925/1926 – stypendium Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego na studia przyrodnicze w Belgii pod kierunkiem prof. Victora Grégoire’a (1870–1938) na Katolickim Uniwersytecie Lowańskim (Uni-versité catholique de Louvain). Krótkie stypen-dium jesienią 1935 na dalsze studia w zakresie cytologii roślin u prof. V. Grégoire’a.4. Stopnie naukowe i dane bibliogRaficzne RozpRaw – 14 VI 1927 – doktor filozofii w zakresie botaniki na podstawie rozprawy „Tworzenie się chromozomów heterotypowych w [sic!] Osmunda regalis” [publikowana: patrz p. 7b, poz. 1], pro-mocja na Wydz. Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, pro-motor: Piotr Wiśniewski (1881–1971). 1937 – habilitacja na podstawie rozprawy: „Kształto-wanie się chromozomów w profazie mejotycznej w Equisetum silvaticum L. i Equisetum palustre L.” [publikowana: patrz p. 7b, poz. 5 i 6], 20 IV 1937 – kolokwium habilitacyjne, 23 IV 1937 – wykład habilitacyjny i uchwała Rady Wydz. Matematyczno-Przyrodniczego USB o nadaniu veniam legendi w zakresie botaniki, 11 VI 1937 – zatwierdzenie habilitacji przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.5. pRzebieg pRacy zawodowej – IX 1915 – X 1918 – inspektor i nauczyciel w Gimnazjum im. Joachima Lelewela w Wilnie, I 1921 – IX 1935 – nauczyciel w Państwowym Gimnazjum Żeńskim im. Elizy Orzeszkowej w Wilnie. Uniwersytet Wiadomości Botaniczne 60(1/2): 47–50, 201648© The Author(s) 2016 Published by Polish Botanical Society Wiadom Bot 60(1/2): 47–50Köhler / Bronisław SzakienStefana Batorego w Wilnie, Katedra Botaniki (Zakład Botaniki Ogólnej): 1 VI 1921 – 30 IX 1925 – młodszy asystent, 1 X 1925 – 30 IX 1935 – starszy asystent, 1 X 1935 – do śmierci – adiunkt.6. PoDróże naukoWe – 1925/1926 i 1935 – stypendia Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego na studia przyrodnicze w Belgii na Katolickim Uniwersytecie Lowań-skim (Université catholique de Louvain). Niemcy, Francja, Litwa, Rosja.7a. zakres baDań botanicznych – cytologia, mykologia, florystyka i geobotanika.7b. Liczba Wszystkich PubLikacji botanicz-nych, miejsce oPubLikoWania Pełnej bibLiografii Prac, Wykaz Ważniejszych Prac – Opublikował 9 prac botanicznych, poniższy ich spis jest za-razem pełną bibliografią B. Szakiena: 1. 1927. La formation des chromosomes hétérotypiques dans l’Osmunda regalis. La Cellule 38 (Volume jubilaire V. Grégoire, 3e partie): 369–394; 2. 1927. Przyczynek do znajomości rdzy Wileńszczyzny i Grodzieńszczyzny. (Un aperçu sommaire des connaissances de la rouille de l’arrondissement de Wilno et de Grodno). Kosmos (Lwów) 51 (za 1926): 75–138; 3. 1929. Spis rdzy okolic Trok. Aperçu des espèces de rouille provenant des environs de Troki de l’arrondissement de Wilno. Prace Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. Wydział Nauk Matematycznych i Przyrodniczych. Travaux de la Société des Sciences et des Lettres de Wilno. Classe des Sciences Mathématiques et Naturelles (za 1928–1929) 5: 211–221; 4. 1935. Dodatkowy spis rdzy Wileńszczyzny (powiat dzi-śnieński i postawski). Aperçu supplémentaire des espèces de rouille provenant de l’arrondissement de Wilno (Cantons de Dzisna et de Postawy). Prace Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. Wydział Nauk Matematycznych i Przyrodniczych. Travaux de la Société des Sciences et des Lettres de Wilno. Classe des Sciences Mathématiques et Naturelles (za 1934) 9: 139–144; 5. 1936. Prophase meiotique dans l’Equisetum silva-ticum et l’Equisetum palustre. La Cellule 45: 16–26; 6. 1937. Kształtowanie się chromozomów w profazie mejotycznej u Equisetum silvaticum L. i Equisetum palustre L. La formation des chromosomes dans la profase meiotique chez l’Equisetum silvaticum L. et l’Equisetum palustre L. Prace Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. Wydział Nauk Matematycznych i Przyrodniczych. Travaux de la Société des Sciences et des Lettres de Wilno. Classe des Sciences Mathématiques et Naturelles (za 1936) 11: 53–71 + tabl. I; 7. 1937. Notatki florystyczne z Wileńszczyzny. Notices floristiques de l’arrondissement de Wilno. Prace Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. Wydział Nauk Matematycznych i Przyrodniczych. Travaux de la Société des Sciences et des Lettres de Wilno. Classe des Sciences Mathématiques et Naturelles (za 1936) 11: 103–110 + tabl. I; 8. 1937. Nowe stanowiska Linnaea borealis L. na Wileńszczyźnie. De nouvelles stations de la Lin-naea borealis L. dans l’arrondissement de Wilno. Prace Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. Wydział Nauk Matematycznych i Przyrodniczych. Travaux de la Société des Sciences et des Lettres de Wilno. Classe des Sciences Mathématiques et Naturelles (za 1936) 11: 111–114 + tabele I–II; 9. 1937. Nowy przyczynek do znajomości rdzy Wileńszczyzny. Un nouvel aperçu sommaire de la rouille de l’arrondissement de Wilno. Prace Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. Wydział Nauk Matematycznych i Przyrodniczych. Travaux de la Société des Sciences et des Lettres de Wilno. Classe des Sciences Mathématiques et Naturelles (za 1936) 11: 1–17 + tabl. I.7c. głóWne osiągnięcia naukoWe – Cytolo-gia: opisał przebieg podziału jądra w profazie mejozy u Osmunda regalis [patrz p. 7b, poz. 1], prowadził badania nad podziałem mejotycznym jądra u skrzypów, stwierdził m.in. brak stadiów leptotenu i zygotenu u badanych gatunków [patrz p. 7b, poz. 5 i 6], jego prace wniosły nowe dane do opisu redukcyjnego podziału jądra. Myko-logia – badał wyłącznie występowanie rdzy na Wileńszczyźnie i częściowo Grodzieńszczyźnie, podał ok. 190 ich gatunków, w tym 8 nowych dla Polski, dla kilkunastu z nich podał nowych żywicieli, wyróżnił nowe odmiany, m.in. Puccinia Menthae Pers. Syn. var. Clinopodii czy Phragmi-dium Potentillae var. major, dla wielu gatunków podał mezospory, które poprzednio nie były opi-sywane, wykonał pomiary wielkości zarodników dla wszystkich gatunków, które stwierdził na 49© The Author(s) 2016 Published by Polish Botanical Society Wiadom Bot 60(1/2): 47–50Köhler / Bronisław Szakienbadanych terenach [patrz p. 7b, poz. 2, 3, 4 i 9]. Florystyka i geobotanika – opublikował dane florystyczne dotyczące 50 rzadszych gatunków roślin naczyniowych z Wileńszczyzny (w tym 11 nowych dla tego regionu), podał gatunki ro-ślin, z którymi Andromeda calyculata rośnie na dwóch stanowiskach [patrz p. 7b, poz. 7], zestawił wszystkie stanowiska Linnaea borealis na Wileńszczyźnie, wyznaczył gatunki charakte-rystyczne dla zbiorowisk roślinnych, w których rośnie Linnaea boralis [patrz p. 7b, poz. 8].8. DziałaLność DyDaktyczna, organizatorska i kolekcjoneRSka – W szkołach średnich uczył przyrody, początkowo także geografii. Na USB: od 1927/1928 – wykład z anatomii i cytologii ro-ślin, 1933/1934, 1935/1936, 1936/1937 – wykład „Cytologia roślin”, na Studium Rolniczym: od 1931/1932 – ćwiczenia z botaniki, od 1934/1935 – wykłady z cytologii roślin i zlecone wykłady z botaniki. Współzałożyciel Gimnazjum im. Joachima Lelewela w Wilnie.9. DziałaLność W innych DzieDzinach – ochot-nik w wojnie polsko-radzieckiej.10. Ważniejsze goDności i stanoWiska W instytucjach, toWarzystWach naukoWych i reDakcjach – od 2 XII 1929 – współpracow-nik Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności.11. najWażniejsze Wyróżnienia i oDznaczenia – 1919 – odznaka ochotnika Dywizji Litewsko--Białoruskiej, 1920 – odznaka frontu litewsko--białoruskiego, 1927/28 – Nagroda im. Marszałka Piłsudskiego za pracę naukową, 1929 – medal 10-lecia Odzyskania Niepodległości, 1937 – na-groda z Funduszu im. Marszałka J. Piłsudskiego za pracę p.t. „Nowy przyczynek do znajomości rdzy Wileńszczyzny”.12. inne infoRmacje – Urodził się na terenie obecnego Dagestanu, ale po śmierci ojca rodzina przeniosła się do Wilna, gdzie B. Szakien wycho-wywał się. W roku 1915 po odejściu wojsk rosyj-skich z Wilna, gdy powstała możliwość powołania do życia polskiej szkoły, razem z kolegami prze-rwał studia, przyjechał do Wilna i zorganizowali późniejsze Gimnazjum im. Joachima Lelewela, gdzie uczył i pełnił obowiązki inspektora gimna-zjum do 1918. W X 1918 wyjechał do Warszawy na dalsze studia uniwersyteckie, które wkrótce przerwał z powodu wstąpienia jako ochotnik do wojska polskiego. Od XI 1918 do XII 1920 służył w 77. Kowieńskim Pułku Piechoty 1. Dywizji Litewsko-Białoruskiej i razem z nią uczestniczył w wojnie polsko-radzieckiej. Ko-rzystając z urlopów podczas służby wojskowej dokończył studia (2 semestry) na Uniwersytecie Warszawskim (absolutorium w 1920). Z chwilą wznowienia działań wojennych wrócił na front, gdzie walczył do końca 1920. Na mocy ustawy z 1920 roku o nadawaniu ziemi żołnierzom Woj-ska Polskiego otrzymał folwark Janowo (pow. Dzisna), w którym gospodarowanie powierzył bratu Klaudiuszowi. W 1921 roku wrócił do Wilna i rozpoczął pracę w Gimnazjum im. Elizy Orzeszkowej. Komisja Fizjograficzna PAU finan-sowała mu następujące badania w województwie wileńskim: 1924 – rdze Wileńszczyzny, 1925 – rdze powiatów dziśnieńskiego i trockiego, 1927 – rdze i inne gatunki grzybów pasożytniczych okolic Trok, 1928 – rdze okolic Trok, 1930 – rdze powiatu dziśnieńskiego. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Botanicznego (co naj-mniej od 1923), Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie, Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika. Był osobą bardzo łagodną, cichą, skromną i wyjątkowo uczynną. Zmarł po dwu-dniowej chorobie. Został pochowany 28 III 1937 na Cmentarzu na Rossie w Wilnie.13. Wykaz najWażniejszych źróDeł – Archi-walne: Litewskie Centralne Archiwum Państwowe w Wilnie [Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas] – zespół Akta Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie: K. 175 I Bb nr 637 – teczka osobowa – Bronisław Szakien, K. 175 VII B 111 – teczka osobowa – Bronisław Szakien. Publikowane: P. Köhler, 2002. Botanika w Towarzystwie Na-ukowym Krakowskim, Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Umiejętności. Botany at the Academic Society of Cracow, Academy of Sciences and Letters and the Polish Academy of Sciences and Letters (1815-–1952). Studia i materiały do dziejów Polskiej Akademii Umiejęt-ności vol. 2, 373 s.; P. Köhler, 2004. Bibliografia botaniki w Towarzystwie Naukowym Krakow-skim, Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii 50© The Author(s) 2016 Published by Polish Botanical Society Wiadom Bot 60(1/2): 47–50Köhler / Bronisław SzakienUmiejętności (1818-1952-2000). Bibliography of botany at the Academic Society of Cracow, Academy of Sciences and Letters and the Polish Academy of Sciences and Letters (1818-1952-2000). Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, Kraków, 459 s.; J. Movšovičius [J. Mowszowicz] 1940. Vilniaus miesto ir jo apylinkiu floros ty-rinejimu apzvalga ypac kreipiant demesi i jos buvusiu ir dabartiniu augalu izymybes. Entwarf von Forschungen der Pflanzenwelt Wilnas und seiner nachsten Umgegend unter spezieller Beson-derheiten. Kosmos [Kowno] 21(7–12): 233–266; Mowsz. [J. Mowszowicz], 1987. Szakien Bro-nisław (1890–1938). [W:] S. felikSiak (red.), Słownik biologów polskich. PWN, Warszawa, s. 524; S. T. Sroka, 2010. Szakien Bronisław (1890–1938). Polski Słownik Biograficzny t. 46, s. 518–519; P. Wiśniewski, 1938. † Bronisław Szakien. Wspomnienie pośmiertne – Nachruf. (Z portretem – Mit Bildnistafel). Acta Societatis Botanicorum Poloniae 15(4): XXXI–XXXVI.14. materiały ikonograficzne – J. Movšo-vičius [J. Mowszowicz] 1940. Vilniaus miesto ir jo apylinkiu floros tyrinejimu apzvalga ypac kreipiant demesi i jos buvusiu ir dabartiniu au-galu izymybes. Entwarf von Forschungen der Pflanzenwelt Wilnas und seiner nächsten Umge-gend unter spezieller Besonderheiten. Kosmos [Kowno] 21(7–12): 233–266; P. Wiśniewski, 1938. † Bronisław Szakien. Wspomnienie po-śmiertne – Nachruf. (Z portretem – Mit Bildni-stafel). Acta Societatis Botanicorum Poloniae 15(4): XXXI–XXXVI.Piotr köhLerBiogram powstał w ramach realizacji grantu: NPRH/912-Bibl: HINC ITUR AD ASTRA. Uni-wersytet Stefana Batorego w Wilnie 1919–1939. Monografia zespołowa.

Bronisław Szakien

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository