Biography of Polish botanist Stefan Kownas (1898-1978)

Köhler, Piotr

Wiadomości Botaniczne

Jagiellonian Univeristy Repository

32This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution 3.0 License (creativecommons.org/licenses/by/3.0/), which permits redistribution, commercial and non-commercial, provided that the article is properly cited. © The Author(s) 2016 Published by Polish Botanical SocietyLEKSYKON BOTANIKÓW POLSKICH • DICTIONARY OF POLISH BOTANISTS86. STEFAN APOLONIUSZ KOWNAS1. Data i miejsce uroDzenia i śmierci – ur. 9 II 1898 Radom, gubernia radomska, Cesarstwo Rosyjskie; zm. 13 XII 1978 Szczecin.2. Rodzina – ojciec: Józef (zm. 1928 lub 1932), urzędnik kolejowy, matka: Helena (zm. 1944) z domu Saska, bracia: Zygmunt, nauczy-ciel w Świsłoczy, a po II wojnie światowej – w Rzepinie (Ziemia Lubuska), Kazimierz, kierownik Spółdzielni Ogrodniczej w Kalwarii Zebrzydowskiej, siostra: Irena Kowalska, urzęd-niczka w Warszawie, żona: Helena z domu Do-wiejko (ślub w 1926), syn: Jerzy (1928–2013), aktor teatralny, córka: Irena, aktorka teatralna i filmowa.3. Wykształcenie – [być może szkoła po-wszechna w Radomiu, ale brak danych], ok. 1910/1911–1914/1915 – 5 klas w Szkole Han-dlowej w Radomiu, 1915–1918 – Szkoła Realna w Woroneżu (Rosja), gimnazjum w Wilnie, 1922 – świadectwo dojrzałości tamże. 1922–1928 – studia na Wydz. Matematyczno-Przyrodni-czym Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, 1933 – absolutorium, 7 V 1935 – magisterium z filozofii w zakresie botaniki, praca magisterska „Badania nad okresem spoczynkowym Gladiolus gandavensis van Houtte” (publikowana: Badania nad okresem spoczynkowym cebulek Gladio-lus Gandavensis van Houtte. Untersuchungen der Ruheperiode bei Gladiolus Gandavensis van Houtte. Prace Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. Wydział Nauk Matematycznych i Przyrodniczych. Travaux de la Société des Scien-ces et des Lettres de Wilno. Classe des Sciences Mathématiques et Naturelles (za 1938) 1939, 13: 327–343), promotor: prof. Piotr Wiśniewski (1881–1971). 1936 – dyplom nauczyciela szkół średnich ogólnokształcących, 1937 – dyplom nauczyciela szkół rolniczych i ogrodniczych.4. Stopnie naukowe i dane bibliogRaficzne RozpRaw – 5 VI 1950 – doktor nauk przyrodni-czych na podstawie rozprawy „Trzeciorzędowe drewna z Dobrzynia nad Wisłą” (publikowana: Trzeciorzędowe drewna z Dobrzynia nad Wisłą. Studia Societatis Scientiarum Torunensis. Sectio D 1951, 1: 67–121), promotor: prof. Jan Za-błocki (1894–1978), promocja na Wydz. Mate-matyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. 24 VI 1955 – Centralna Komisja Kwalifikacyjna dla Pracowników Nauki przyznała tytuł naukowy docenta. 17 IX 1960 – uchwałą Rady Państwa powołany na stanowisko profesora nadzwyczajnego w Wyższej Szkole Rolniczej w Szczecinie. 22 IV 1967 – uchwałą Rady Państwa otrzymał tytuł naukowy profesora zwyczajnego nauk przyrodniczych.5. pRzebieg pRacy zawodowej – 1 IX 1921 – 30 VII 1923 – wychowawca w internacie Państwo-wego Seminarium Nauczycielskiego w Wilnie. 1 I 1922 – 30 VI 1927 – nauczyciel w Gimnazjum dla Dorosłych w Wilnie. 1 IX 1926 – 31 VIII 1937 – nauczyciel w Państwowej Średniej Szkole Ogrodniczej w Wilnie. 1 IX 1937 – 30 VI 1938 – nauczyciel w Państwowym Liceum im. Czar-toryskich w Wilnie. 1 VII 1938 – 1 XII 1939 – nauczyciel i zastępca dyrektora w Państwowym Liceum im. J. i J. Śniadeckich w Wilnie (liceum uniwersyteckie). 1 IX 1937 – 30 VI 1938 – wy-kładowca w Państwowym Pedagogium w Wilnie. 1938–1939 – asystent-wolontariusz w Zakładzie Botaniki Ogólnej Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. W czasie II wojny światowej: od 1 Wiadomości Botaniczne 60(1/2): 32–36, 201633© The Author(s) 2016 Published by Polish Botanical Society Wiadom Bot 60(1/2): 32–36Köhler / Stefan Apoloniusz KownasXII 1939 do V 1940 – nauczyciel w litewskim gimnazjum z językiem polskim w Wilnie (aż do zwolnienia przez władze litewskie). VII 1940–1945 – robotnik, a następnie kierownik techniczny w Wytwórni Chemicznej „Hygiena” w Wilnie, 1 VII 1941 – 15 VIII 1944 – nauczyciel Kompletów Tajnego Nauczania w Wilnie. 16 VII 1946 – 31 VII 1954 – starszy asystent, następnie adiunkt (od 1952) w Katedrze Botaniki Ogólnej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Równocześnie: 1949–1951 – nauczyciel Uniwersytetu Przed-miotowego Towarzystwa Uniwersytetów Robot-niczych w Toruniu [lub: Państwowych Kursów Przysposobienia Zawodowego Nauczycieli Szkół Średnich]. 1954–1968 – Wyższa Szkoła Rolnicza w Szczecinie, Wydz. Rolny: 1 VIII – 31 X 1954 – samodzielny pracownik nauki, 1 IX 1954 – 16 IX 1960 – zastępca profesora w Katedrze Botaniki, 17 IX 1960 – 30 IV 1967 – profesor nadzwyczajny, 1 V 1967 – 30 IX 1968 – profesor zwyczajny, 1 X 1968 – emerytowany.6. PoDróże naukoWe – 1959 – Rumunia, 1960 – Czechosłowacja, 1960 – Niemiecka Republika Demokratyczna, 1960 – ZSRR.7a. zakres baDań botanicznych – paleobota-nika, dendrologia, fizjologia roślin, florystyka.7b. Liczba Wszystkich PubLikacji botanicz-nych, miejsce oPubLikoWania Pełnej bibLiografii Prac, Wykaz Ważniejszych Prac – Opublikował co najmniej 41 prac botanicznych. Brak opubli-kowanej pełnej bibliografii. Najważniejsze prace – 1. 1955. Trzeciorzędowa flora z Dobrzynia nad Wisłą. Acta Geologica Polonica 5(4): 439–516; 2. 1957. Przewodnik dendrologiczny po Toruniu i okolicach. PWN Łódź, 143 s. [współautor: A. Sienicka]; 3. 1958. Szczecin – miasto parków i zieleni. PWN, Poznań, 179 s. [współautor: C. Piskorski]; 4. 1959. Przedstawiciele rodziny Zingiberaceae w trzeciorzędzie Dobrzynia nad Wisłą. Acta Societatis Botanicorum Poloniae 28(3): 461–470; 5. 1959. Stanowisko Anaphalis margaritacea (L.) Benth. et Hook. w Polsce — Anaphalis margaritacea in Polen. Fragmenta Floristica et Geobotanica 5(2): 217–221; 6. 1962. Obecny stan zadrzewień miasta Szczecina. Szcze-cińskie Towarzystwo Naukowe, Wydział Nauk Przyrodniczo-Rolniczych 11(1), 104 s. + 32 tabl. fot. [współautor: A. Sienicka]; 7. 1963. Parki wiejskie województwa szczecińskiego. Szcze-cińskie Towarzystwo Naukowe, Wydział Nauk Przyrodniczo-Rolniczych 16, 116 s. [współautor: A. Sienicka]; 8. 1965. Parki, zabytkowe drzewa i rezerwaty województwa koszalińskiego. Szcze-cińskie Towarzystwo Naukowe, Wydział Nauk Przyrodniczo-Rolniczych 27, 180 s. [współautor: A. Sienicka]; 9. 1968. Parki, zabytkowe drzewa i rezerwaty województwa gdańskiego. Szczeciń-skie Towarzystwo Naukowe, Wydział Nauk Przy-rodniczo-Rolniczych 32, 104 s. [współautor: A. Sienicka]; 10. 1972. Przewodnik po województwie koszalińskim. LOP, Warszawa, 176 s. [współautor: H. Piszczek].7c. głóWne osiągnięcia naukoWe – Paleo-botanika była głównym obszarem jego badań w okresie pracy w Toruniu. Zbadał wtedy trzecio-rzędową florę ze skarpy na prawym brzegu Wisły w okolicach miasta Dobrzyń nad Wisłą, stamtąd opisał następujące nowe gatunki kopalnych roślin Carex Lilpopi sp. n., Malva Irenae sp. n., Myrica ceriferiformis sp. n., Polygonum lapathiforme sp. n., Polygonum Zablockii sp. n., Salix cinereiformis sp. n., Salix rosmariniformis sp. n., Sparganium octolineatum sp. n. [patrz: p. 7b, poz. 1] oraz Amomum europaeum sp. n., Rhizocaulon saportae sp. n., Rhizocaulon zingiberoides sp. n. [patrz: p. 7b, poz. 4]; rzucił nowe światło na charakter roślinności trzeciorzędu w Polsce, wskazując równocześnie na jej pokrewieństwo ze współ-czesną florą wschodniej Azji, wyjaśnił także charakter kilku rodzajów roślin, które dotychczas były słabo poznane lub błędnie interpretowane [patrz: p. 7b, poz. 4]. Dendrologia – ułożył klucz do oznaczania drzew i krzewów Torunia i okolic [patrz: p. 7b, poz. 2], dokonał inwentaryzacji drzew i krzewów początkowo Szczecina [patrz: p. 7b, poz. 3 i 6], następnie rozszerzył ją na parki miejskie i podworskie województwa szczeciń-skiego [patrz: p. 7b, poz. 7], koszalińskiego [patrz: p. 7b, poz. 8, 10], a w końcu – gdańskiego [patrz: p. 7b, poz. 9], tym samym wykonał (wspól-nie z Antoniną Sienicką) pełną dokumentację dendrologiczną parków miejskich, wiejskich i podworskich Pomorza (od Odry po Wisłę), dzięki czemu można było rozpocząć starania o ich 34© The Author(s) 2016 Published by Polish Botanical Society Wiadom Bot 60(1/2): 32–36Köhler / Stefan Apoloniusz Kownasochronę, a w efekcie uratowano je przed zupełną dewastacją. Florystyka – w 1952 roku odkrył koło miasta Rzepin (woj. zielonogórskie) stanowisko Anaphalis margaritacea (L.) Benth. et Hook., które następnie obserwował w latach 1952–1957, opisał amerykańskie borówki w lasach powiatu szczecińskiego, roślinność dawnego ptasiego rezerwatu na Wyspie Mętnej koło Szczecina, czy stosunki fizjograficzne i szatę roślinną Pomorza Szczecińskiego. Fizjologią roślin zajmował się tylko podczas studiów, z tej dziedziny napisał je-dynie pracę magisterską. Jest współautorem pod-ręcznika Botanika dla wyższych szkół rolniczych (pod redakcja K. Steckiego, Warszawa 1966), do którego napisał rozdziały: Wiadomości wstępne (s. 7–25), Fenologia (s. 700–709) i Zagadnienia botaniczno-gospodarcze (s. 817–834).8. DziałaLność DyDaktyczna, organizatorska i kolekcjoneRSka – Wykłady z botaniki dla studen-tów I roku Wydz. Rolnego WSR przyciągały słu-chaczy oryginalnością, równie dużą popularnością cieszyły się powadzone przez niego wycieczki botaniczne. Politechnika Szczecińska – wykłady z zakresu dendrologii dla słuchaczy Studium Podyplomowego Architektury. Z jego inspiracji powstało w 1954 roku Studenckie Naukowe Koło Botaników WSR. Uczestniczył w organizowaniu Wyższej Szkoły Rolniczej w Szczecinie, współ-organizował od podstaw tamtejszą Katedrę Botaniki. Był jednym z organizatorów Szcze-cińskiego Towarzystwa Naukowego. W roku 1955 zorganizował Oddział Szczeciński Polskiego Towarzystwa Botanicznego. Współorganizator okręgu Ligi Ochrony Przyrody w Szczecinie. Współorganizator Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Przyrody w Szczecinie (1954). Wy-promował 6 doktorów, wśród których byli m.in. Janina Jasnowska, Urszula Kierska-Grinn, Henryk Chylarecki, Aleksandra Stachak, Zofia Stanek. Był opiekunem dwóch rozpraw habilitacyjnych.9. DziałaLność W innych DzieDzinach – Przez cały okres swej aktywności zawodowej brał czynny udział w popularyzacji wiedzy botanicznej.10. Ważniejsze goDności i stanoWiska W instytucjach, toWarzystWach naukoWych i reDakcjach – WSR w Szczecinie: 1 VIII 1954 – 31 X 1954 – kierownik Katedry Botaniki na Wydz. Rolnym, od 1 I 1955 – kierownik Ze-społowej Katedry Botaniki na Wydz. Rolnym, 1 IV – 31 V 1955 – prodziekan Wydz. Rolnego (z nominacji), 1 VI – 31 VIII 1955 – dziekan (z nominacji), 1 IX 1955 – 30 X 1956 – prorektor ds. nauki (z nominacji), 1 XI 1956 – 30 IX 1962 – prorektor ds. nauki (z wyboru), kierownik Magi-sterskiego Studium Eksternistycznego (od 1965), od 8 III 1960 – członek Komisji do spraw Kroniki Uczelni. Szczecińskie Towarzystwo Naukowe: sekretarz generalny (1957–1970), wiceprezes (1970–1973). Przewodniczący Szczecińskiego Oddziału PTB (1955–1970), członek: Komitetu Botanicznego PAN (1958–?), Komisji Historii Botaniki Zakładu Historii Nauki i Techniki PAN, Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Przyrody w Szczecinie, Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Przyrody w Koszalinie, Rady Naukowej Instytutu Pomorza Zachodniego, Prezydium Wojewódz-kiego Komitetu Rozwoju Ziem Zachodnich, rad naukowych: Wolińskiego Parku Narodowego (od 1960), Słowińskiego Parku Narodowego (od 1967) i Parku Dendrologicznego w Przelewicach. Zastępca przewodniczącego Wojewódzkiego Zarządu Ligi Ochrony Przyrody w Szczecinie, przewodniczący (lub zastępca przew.) Oddziału Szczecińskiego Tow. Przyr. im. Kopernika (1965–1969). Zastępca przewodniczącego Od-działu Szczecińskiego PTB (1970–1978).11. najWażniejsze Wyróżnienia i oDznaczenia – 1920 – Krzyż Walecznych, 28 IX 1954 – Srebrny Krzyż Zasługi, 1955 – Medal X-lecia Polski Ludowej, 28 IX 1957 – Złoty Krzyż Zasługi, 1959 – Złoty Gryf Pomorski, 1959 [lub 1962] – Złota Odznaka Akademickiego Związku Sportowego, 1963 – Odznaka Honorowa Zrzeszenia Studentów Polskich, 1964 – Odznaka Tysiąclecia Państwa Polskiego, 1964 – Odznaka Zasłużonego Dzia-łacza Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, 1964 – Złota Odznaka Ligi Ochrony Przyrody, 1965 – zespołowa nagroda III stopnia Ministra Szkolnictwa Wyższego, 1966 – Odznaka Ho-norowa za zasługi w rozwoju dla województwa koszalińskiego, 1967 – zespołowa nagroda za udział w opracowaniu podręcznika Botanika dla wyższych szkół rolniczych, 1968 – Krzyż 35© The Author(s) 2016 Published by Polish Botanical Society Wiadom Bot 60(1/2): 32–36Köhler / Stefan Apoloniusz KownasOficerski Orderu Odrodzenia Polski, 1968 – wojewódzka nagroda za zasługi w dziedzinie krzewienia kultury, 1971 – Odznaka za zasługi w rozwoju nauki w województwie szczecińskim, 1973 – tytuł honorowy Zasłużony Nauczyciel PRL, oraz kilka dyplomów.Eponimy – Gimnazjum nr 6 w Szczecinie, Ogród Dendrologiczny w Szczecinie oraz rezer-wat leśny w Puszczy Bukowej noszą imię Stefana Kownasa. ‚Prof. Kownas’ – odmiana herbaciana róży wyhodowana przez Stanisław Żyłę (w 1993).12. inne infoRmacje – w 1915 na skutek dzia-łań wojennych I wojny światowej ewakuowany wraz z rodzicami do Rosji do Woroneża, gdzie mieszkał trzy lata. Zainteresowania przyrodnicze wzbudziła w nim matka podczas licznych wycie-czek przyrodniczych. Po powrocie do Polski jako ochotnik uczestniczył w wojnie polsko-radzieckiej (jako saper po kursie minerskim), w 1919 został ciężko ranny. Ze względu na trudną sytuację materialną rodziców musiał sam utrzymywać się podczas studiów w Wilnie. Przed II wojną światową wykonał dwie prace naukowe z zakresu fizjologii roślin, pierwsza z nich (na Gladiolus gandavensis) została opublikowana, druga – o wpływie dwusiarczku węgla na skracanie okresu spoczynku u roślin – przygotowana do druku uległa zniszczeniu w czasie wojny. Podczas II wojny światowej pracując w prywatnej wytwórni chemicznej „Hygiena” zajmował się pod krypto-nimem „Kino” fałszowaniem dokumentów dla organizacji konspiracyjnych.Brat Zygmunt prześladowany był w Świsłoczy jako Polak, brat Kazimierz i siostra Irena zostali wywiezieni na roboty do Niemiec. Po zajęciu Wilna przez Armię Czerwoną żona S. Kow-nasa została pod koniec 1944 roku aresztowana w szpitalu, w którym pielęgnowała rannych, i wywieziona do obozu w Saratowie. S. Kownas szukając pomocy prawnej u adwokata wpadł w „kocioł” i został również aresztowany 23 XII 1944 roku. Więziony był przez NKGB w Wilnie w osławionym więzienia na Łukiszkach, a stamtąd przeniesiony do obozu jenieckiego nr 388 w Stalinogorsku. Pracował niewolniczo w jednej z kopalń węgla w Donbasie. Zwolniony z powodu złego stanu zdrowia powrócił do Wilna dopiero 26 XII 1945. Żona przebywała na zesłaniu dłużej, do wiosny 1946. Wróciła do rodziny w IV 1946. Do Torunia w ramach repatriacji przybył dopiero w V 1946 roku. Był członkiem: od 1930 – Związku Nauczycielstwa Polskiego, od 1925 – Pol. Tow. Botanicznego, od 1930 – Pol. Tow. Przyrod-ników im. Kopernika. Po II wojnie światowej należał do: Związku Nauczycielstwa Polskiego, Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, Ligi Ochrony Przyrody, Szczecińskiego Towarzystwa Kultury, Polskiego Komitetu Opieki Społecznej, Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, Towarzystwa Naukowego Krajowego i Zagranicznego, Societé Internationale de Paléobotanique, Zarządu Fede-racji Dendrologicznej Polsko-Czechosłowackiej, Polskiego Towarzystwa Leśnego. Był osobą o pogodnym usposobieniu i wyjątkowo łagodnym charakterze, niezwykle życzliwą, wyrozumiałą dla studentów, oraz cieszącą się szacunkiem współpracowników. Pochowany 16 XII 1978 na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie (kw. 3B-10-10).13. Wykaz najWażniejszych źróDeł – Archi-walne: Litewskie Centralne Archiwum Państwowe w Wilnie [Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas] – zespół Akta Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie: F 175 6(VII Db) nr 301 – teczka oso-bowa – Stefan Kownas; Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny – teczka osobowa. Publikowane: T. Głazek, 1986. Pamięci Profesora Dr. Stefana Kownasa (9 II 1898 – 13 XII 1978). Rocznik Sekcji Dendrologicznej PTB 34: 15–19; T. Głazek, U. Grinn, A. Stachak, 1973. Prof. dr Stefan Kownas zasłużony pedagog, naukowiec i społecznik. Wiadomości Botaniczne 17(1): 3–7; T. Głazek, U. Grinn, A. Stachak, 1980. Profesor dr Stefan Kownas 9. II. 1898 – 13. XII. 1978. Wiadomości Botaniczne 24(2): 119–122; J. Ja-snowska, 2007. Szczeciński Oddział Polskiego Towarzystwa Botanicznego i botanicy Szczecina w minionym pięćdziesięcioleciu. [prezentacja na płytce CD wydana z okazji 54 Zjazdu PTB w Szczecinie. Szczecin 2007]; Stefan Kownas. Prof. zw. dr nauk przyrodniczych (1898–1978). [W:] Ludzie nauki Szczecina w 50-leciu. Księga osiągnięć. T. 1. Red. J. Rutkowski. Szczecińskie Towarzystwo Naukowe, Wydawnictwo Naukowe 36© The Author(s) 2016 Published by Polish Botanical Society Wiadom Bot 60(1/2): 32–36Köhler / Stefan Apoloniusz KownasUniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 1996, s. 109–117; G. Matz, Stefan Kownas 1898–1978. Serdeczny orędownik przyrody, [W:] Ku Słońcu 125. Księga z miasta umarłych, pod red. M. Czarnieckiego, Wydawnictwo „Glob”, Szczecin 1987, s. 212–217. Źródła internetowe: https://pl.wikipedia.org/wiki/Stefan_Kownas [dostęp 7 III 2016]; Lista polskich więźniów obozu fil-tracyjnego nr 283 oraz obozu jenieckiego nr 388 w Stalinogorsku http://www.memo.ru/history/polacy/vved/Index2.htm [dostęp 7 III 2016].14. materiały ikonograficzne – T. Głazek, 1986. Pamięci Profesora Dr. Stefana Kownasa (9 II 1898 – 13 XII 1978). Rocznik Sekcji Dendrolo-gicznej PTB 34: 15–19; T. Głazek, U. Grinn, A. Stachak, 1973. Prof. dr Stefan Kownas zasłużony pedagog, naukowiec i społecznik. Wiadomości Botaniczne 17(1): 3–7; T. Głazek, U. Grinn, A. Stachak, 1980. Profesor dr Stefan Kownas 9. II. 1898 – 13. XII. 1978. Wiadomości Botaniczne 24(2): 119–122; J. Jasnowska, 2007. Szczeciński Oddział Polskiego Towarzystwa Botanicznego i botanicy Szczecina w minionym pięćdziesięcio-leciu. [prezentacja na płytce CD wydana z okazji 54 Zjazdu PTB w Szczecinie. Szczecin 2007]; Stefan Kownas. Prof. zw. dr nauk przyrodniczych (1898–1978). [W:] Ludzie nauki Szczecina w 50-leciu. Księga osiągnięć. T. 1. Red. J. Rutkowski. Szczecińskie Towarzystwo Naukowe, Wydaw-nictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 1996, s. 109–117; G. Matz, Stefan Kow-nas 1898–1978. Serdeczny orędownik przyrody, [W:] Ku Słońcu 125. Księga z miasta umarłych, pod red. M. Czarnieckiego, Wydawnictwo „Glob”, Szczecin 1987, s. 212–217.Piotr köhLerBiogram powstał w ramach realizacji grantu: NPRH/912-Bibl: HINC ITUR AD ASTRA. Uni-wersytet Stefana Batorego w Wilnie 1919–1939. Monografia zespołowa.

Stefan Apoloniusz Kownas

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository