Bień, Janusz S.

Biblioteka Cyfrowa KLF UW (Digital Library of the Formal Linguistics Department at the University of Warsaw)

Janusz S. BieńTraktat Parkosza w epoce prawników i Internetu5 listopada 20151. WstępJak wiadomo, żyjący w pierwszej połowie XV wieku Jakub Parkosz (podaję tu na-zwisko w formie stosowanej przez prof. Kucałę — inne formy to m.in. Parkoszowic)— profesor i rektor Akademii Krakowskiej, kanonik krakowski — jest autorem pierw-szego traktatu na temat pisowni polskiej (świadomie unikam słowa „ortografia”, któramoim zdaniem sugeruje istnienie jakiejś skodyfikowanej normy). Zachowany egzem-plarz traktatu to kopia. Traktat nie ma tytułu (a w każdym razie nie ma go zachowanakopia), jest napisany po łacinie.Jak pisał prof. Kucała (1985, s.5),w miarę postępu badań i coraz lepszego poznawania średniowiecznego okresupolszczyzny traktatowi temu przyznaje się coraz większą wartość bezpośrednie-go świadectwa o fonologii ówczesnego języka polskiego. Ważny jest bowiemten zabytek nie tyle dla dziejów ortografii, co dla historycznej fonologii polskiej.Warto więc chyba zadbać o to, by w XXI wieku był on łatwo dostępny w maksy-malnie wiernej formie.2. Epoka prawnikówW swoim artykule (Bień 2010, s. 6) zapisałem głoszoną już wcześniej ustnie tezę:Tak jak wiek XIX był wiekiem pary i elektryczności, a wiek XX wiekiem atomu ikomputerów, tak wiek XXI jest wiekiem prawników.Jest to oczywiscie żartobliwa przesada, ale znaczenie prawa— i w konsekwencji praw-ników — rzeczywiście wzrosło i ma nadal tendencję rosnącą.2.1. Status prawny rękopisu traktatu ParkoszaJak wiadomo, traktat znajduje się w Bibliotece Jagiellońskiej. Odpowiedź na po-zornie proste pytanie: Kto jest właścicielem rękopisu? nie jest mi znana — może Uni-wersytet Jagielloński? może Skarb Państwa? Nie badałem sprawy ze względu na jejznikome znaczenie praktyczne.Warto pamiętać, że — wbrew powszechnemu przekonaniu — właściciel rzeczy niemoże nią dysponować w sposób absolutnie swobodny, choćby ze względu na artykuł 5kodeksu cywilnego, który brzmi:Niemożna czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczymprzeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie dzia-łanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa inie korzysta z ochrony.2.2. Status prawny reprodukcji rękopisuDość trudny do znalezienia na witrynie Biblioteki Jagiellońskiej regulamin bibliote-ki (http://www.bj.uj.edu.pl/documents/4148353/931f40b0-a671-4248-ad22-217ea30e3318),wprowadzony uchwałą nr 133/IX/2014 Senatu UJ z dnia 24 września 2014 roku, nie1mówi nic na ten temat. Tym niemniej cennik usług specjalnych Biblioteki Jagiellońskiej(http://www.bj.uj.edu.pl/documents/4148353/30656597/cennik_uslug_specjalnych.pdf) obowiązujący od 1 sierpnia 2011 r. w punkcie 2. Zdjęcia cyfrowe do celów wy-dawniczych stanowi Przy sprzedaży zdjęć cyfrowych następuje zastrzeżenie praw repro-dukcji - zgodę (z wyceną) na reprodukcję udziela Wicedyrektor ds. zbiorów specjalnychi spraw wydawniczych. Podstawa prawna tego wymogu nie jest niestety jasna.Zamawiając kopię mikrofilmu z traktatem Parkosza, chcąc nie chcąc, zaakceptowa-łem te zastrzeżenia. Moje zdziwienie wzbudziła natomiast dodatkowa klatka mikrofil-mu z tekstem:Prawa reprodukcji zastrzeżoneCopyright Biblioteka JagiellońskaWydanie drukiem rękopisu lub jego części wymaga uzyskania zgody DyrekcjiBiblioteki Jagiellońskiej.W razie ogłoszenia drukiem pracy związanej z analizą rękopisu Autor jest zo-bowiązany egzemplarz jej przekazać do Oddziału Rękopisów Biblioteki Jagiel-lońskiej.FormułaCopyrightw tym kontekście jest pozbawiona sensu, zobowiązywanie auto-rów do dostarczania egzemplarzy swoich prac chyba nigdy niemiało podstaw prawnych,a stawianie warunków post factum też wydaje się bezprawne.Reprodukcja rękopisu w książce Prof. Kucały z pewnością odbyła się za zgodą Bi-blioteki Jagiellońskiej, nie zachowały się niestety żadne dokumenty z tym związane.2.3. Status prawny odczytania rękopisuJak wiadomo, tekst traktatu opublikowal po raz pierwszy Bandtkie w 1830 r. (skanydostępne m.in. pod adresem http://www.wbc.poznan.pl/publication/115430,następnie Łoś w 1907 r. (wysokiej jakości skany dostępne od niedawna pod adresemhttp://ebuw.uw.edu.pl/publication/238219). Książka prof. Mariana Kucały(1985) jest dopiero trzecią edycją traktatu. W konsekwencji nie mają tutaj zastosowaniapostanowienia prawa autorskiego dotyczące pierwszych wydań, a konkretnie Oddział31 Art. 99(1):Wydawcy, który jako pierwszy w sposób zgodny z prawem opublikował lubw inny sposób rozpowszechnił utwór, którego czas ochrony już wygasł, a jegoegzemplarze nie były jeszcze publicznie udostępniane, przysługuje wyłączneprawo do rozporządzania tym utworem i korzystania z niego na wszystkich po-lach eksploatacji przez okres dwudziestu pięciu lat od daty pierwszej publikacjilub rozpowszechnienia.W ogólnym przypadku stosuje się natomiast Oddział 31 Art. 99(2):Temu, kto po upływie czasu ochrony prawa autorskiego do utworu przygotowałjego wydanie krytyczne lub naukowe, niebędące utworem, przysługuje wyłącz-ne prawo do rozporządzania takim wydaniem i korzystania z niego w zakresie,o którymmowa w art. 50 pkt 1 i 2, przez okres trzydziestu lat od daty publikacji.Prawa prof. Kucały do jego odczytania rękopisu — gdyby nie okoliczności przed-stawione dalej — wygasłyby więc z dniem 1 stycznia 2017 r. (nieintuicyjny sposóbliczenia lat określa art. 39 prawa autorskiego).2.4. Status prawny tłumaczenia i uzupełnieńTłumaczenie traktatu Parkosza i inne elementy książki (Wstęp, Autor i dzieło itd.)podlegają ochronie zgodnie z ogólnymi zasadami, czyli przez 70 lat od śmierci twórcy.Ponieważ prof. Kucała zmarł 20 października 2014 roku, prawa te — gdyby nieokoliczności przedstawione dalej — wygasłyby więc z dniem 1 stycznia 2086 r. Trzebajednak pamiętać, że w okresie tym prawa autora i jego spadkobierców są ograniczoneprzez umowę zawartą z wydawnictwem.Umowa prof. Kucały z PaństwowymWydawnictwemNaukowym się nie zachowała,ale nie miało to istotnego znaczenia, bo pismem z dnia 25 listopada 2010 r. Wydawnic-two Naukowe PWN jako następca prawny PaństwowegoWydawnictwa Naukowego bez2dyskusji zrzekło się wszelkich praw do książki, co należy odnotować z dużym uznaniem(pod pismem podpisali się redaktor naczelny redakcji humanistycznej Ewelina Szysz-kowska i dyrektor wydawniczy Joanna Marek-Banach).2.5. Oświadczenie prof. KucałyWkonsekwencji wspomnianej wyżej decyzjiWydawnictwa Naukowego PWN prof.Kucała odzyskał pełnię praw do książki i mógł nimi swobodnie dysponować. Za mo-ją namową zadeklarował w przygotowanym przeze mnie oswiadczeniu (oryginał jestprzechowywany w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie) datowanym na 14 stycz-nia 2011 r., że udostępnia treść książki na licencji Creative Commons (proponuję tłu-maczyć to wyrażenie jako „wspólnota twórcza”) w wersji Uznanie autorstwa — Natych samych warunkach. Warto w związku z tym przytoczyć fragment dokumentu Kie-runki rozwoju otwartego dostępu do publikacji i wyników badań naukowych w Polsceprzyjętego przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w październiku 2015 r.publikacje powinny być udostępniane w modelu otwartego dostępu libre, naj-lepiej z wykorzystaniem światowych standardów prawnych licencji CreativeCommons Uznanie autorstwa (CC-BY) lub licencji Creative Commons Uznanieautorstwa – Na tych samych warunkach (CC-BY-SA).Na wszelki wypadek poprosiłem również prof. Kucałę o zgodę na udostępnianietreści książki za zasadach licencji swobodnej dokumentacji GNU.Warto podkreślić, ze oba typy licencji odnoszą się do abstrakcyjnego utworu, a niedo konkretnej publikacji lub jej egzemplarza, i dają wszystkim zainteresowanym iden-tyczne prawa.2.6. Inne aspekty prawnePowyższe omówienie nie wyczerpuje w pełni zagadnienia. Jedną z kwestii, na któ-rą należy zwrócić uwagę przy ewentualnych przyszłych edycjach traktatu, to ochronaprawna fontów komputerowych.3. Epoka InternetuOgólnoświatowa sieć komputerowa Internet tak spowszedniała, że pojawiają siętendencje do pisania jej nazwy małą literą — por. (Bień 2003, s. 3-5 wersji elektronicz-nej). Wpływ Internetu (nie zawsze pozytywny…) przejawia się obecnie w praktyczniewszystkich aspektach życia i jest nie do przecenienia.3.1. Dokumenty elektroniczne i biblioteki cyfroweDokumenty elektroniczne mogą być „urodzone cyfrowo” lub stanowić repliki do-kumentów papierowych. W pierwszym przypadku znaki piśmienne są reprezentowaneprzez przypisane im konwencjonalnie liczby — obecnie powszechnie stosowaną kon-wencją jest standard Unicode.Repliki dokumentów papierowych to po prostu czarno-białe lub kolorowe obrazystron, przy czym każdy element obrazu — tzw. piksel — jest reprezentowany przezpewną liczbę lub ich zestaw. Istnieją obecnie programy, które przekształcają automa-tycznie obrazy graficzne na reprezentacje znaków — jest to tzw. OCR (optical charac-ter recognition — optyczne rozpoznawanie znaków). Wyniki tych programów nie sąidealne, więc osiągnięcie pełnej zgodności z tekstem drukowanych wymaga żmudnejkorekty, na co nie zawsze jest czas i są fundusze. Czysto automatyczne wyniki OCRniepoddane korekcie są potocznie nazywane brudnym OCR (dirty OCR).W przypadku traktatu Parkosza mamy dodatkowo do czynienia ze znakami, któ-rych standard Unicode z oczywistych względów nie przewiduje — niezbędne jest więcsformułowanie dodatkowych zasad kodowania tych znaków.Specjalnie na potrzeby replik dokumentów papierowych został stworzony formatDjVu, do tego celu jest też wykorzystywany format PDF pomimo odmiennego pierwot-nego przeznaczenia.3Książka prof. Kucały znajduje się obecnie w kilku bibliotekach cyfrowych: Go-ogle Books, Hathi Trust Digital Library i — last but not least — e-BUW (http://ebuw.uw.edu.pl/publication/220504). Znajdujące się w tych bibliotekach dy-gitalizacje książki różnią się różnymi aspektami technicznymi, których nie będziemytutaj omawiać.3.2. Traktat Parkosza a standard UnicodeO problemach związanych z wykorzystaniem standardu Unicode do dawnych tek-stów polskich pisałem już przy kilku okazjach, tutaj przywołam tylko artykuł (Bień2015) i przypomnę nieco innymi słowami podstawowe pojęcia.Znak jest w standardzie obiektem abstrakcyjnym, zdefiniowanym przez jego wła-sności. Jedną z własności jest konwencjonalny, w miarę możliwości mnemotechniczny,identyfikator, np.— LATIN CAPITAL LETTER A— LATIN SMALL LETTER A WITH STROKE— LATIN SMALL LETTER B WITH STROKE— LATIN SMALL LETTER P WITH HOOKDrugą istotną własnością jest współrzędna kodowa (ang. code point), czyli liczbazapisywana z reguły w systemie szesnastkowym, która reprezentuje ten znak w syste-mach komputerowych. Dla przykładu, znak LATIN SMALL LETTERAWITH STRO-KE ma współrzędną kodową 2C65, która w systemie dziesiętnym ma postać 11 365(2  163 + 12  162 + 6  16 + 5); maksymalna wartość współrzędnej kodowej to1 114 112, aktualnie wykorzystywanych jest około 120 000 wartości.Litery m.in. języka polskiego mają również własność kasztowości (ang. case), tzn.są majuskułami lub minuskułami; w konsekwencji dodatkowa własność wskazuje naodpowiedni znak z odmiennej kaszty. Istnieją w standardzie znaki, głównie stosowanew różnych notacjach fonetycznych, które wyglądem przypominają litery, ale nimi wtechnicznym sensie nie są ze względu na brak tych własności.Twórcy standardu przewidzieli, że nie jest on w stanie uwzględnić od razu wszyst-kich znaków potrzebnych użytkownikom, dlatego zarezerwowali pewną liczbę współ-rzędnych kodowych jako obszar użytku prywatnego (PUA, ang. Private Use Area).Teoretycznie można znakom Parkosza przypisać współrzędne z tego obszaru, uważamjednak, że przynajmniej na tym etapie wskazane jest transliterowanie traktatu z wyko-rzystaniem znaków już dostępnych w standardzie.Propozycji transliteracji nie będę prezentował tutaj zewzględów technicznych, zwłasz-cza że może ona ulec jeszcze zmianom. Głównym problemem jest reprezentowaniedwóch rodzajów liter b i p. Dla b z łuczkiem dość oczywistym wyborem jest LATINSMALL/CAPITAL LETTER B WITH HOOK, ale już np. dla b kwadratowego nie madobrego odpowiednika, kwadratowość można mnemotechnicznie oddać poziomą pro-stą kreską, stosując LATIN SMALL/CAPITAL LETTER B WITH STROKE.Dla pełności obrazu dodam, że znam pracę (Górski i in. 1955), ale nie traktuję jejbezkrytycznie. Swoją drogą byłoby dobrze, gdyby praca ta była szeroko dostępna— jestona zdygitalizowana, ale nie może zostać udostępniona publicznie dopóki ktoś nie po-dejmie się dotarcia do spadkobierców autorów oraz następców prawnych wydawnictwai wyjaśnienia jej statusu prawnego.3.3. Unicode i fontyAby znak wyświetlić lub wydrukować, potrzebny jest odpowiedni font. Zaletą trans-literacji traktatu Parkosza na znaki już występujące w standardzie jest możliwość ichwyświetlenia — przynajmniej większości z nich — typowym fontem zainstalowanymstandardowo na komputerze.Oczywiście, aby możliwie wiernie oddać kształt znaków specyficznych dla trak-tatu, potrzebny jest specjalny font. Podjąłem — mimo braku specjalistycznej wiedzy— próbę stworzenia takiego prowizorycznego fontu, a wyniki udostępniłem w interne-towym repozytorium https://bitbucket.org/jsbien/parkosz-font. Być może4moje próby zachęcą kompetentnych twórców fontów do poświecenia uwagi potrzebomedycji dawnych tekstów polskich.Warunkiem koniecznym stworzenia fontu jest przydzielenie występującym w nimznakom konkretnych współrzędnych kodowych—w konsekwencji repozytorium to za-wiera pośrednio aktualną wersję mojej propozycji transliteracji.Wspomniany wcześniej obszar użytku prywatnego został wykorzystany przez śro-dowisko nieformalnego projektuMedieval Unicode Font Initiative (http://folk.uib.no/hnooh/mufi/ do przypisania współrzędnych kodowych znakom specyficznym dlatekstów średniowiecznych. Co więcej, powstało również kilka fontów uwzględniają-cych te znaki. Dla traktatu Parkosza praktyczne znaczenie ma tylko jeden znak zdefi-niowany przez MUFI, mianowicie COMBINING ABBREVIATION MARK SUPER-SCRIPT UR ROUND R FORM o współrzędnej kodowej F153.4. ZakończenieRównolegle z projektowaniem transliteracji wykonałem korektę łacińskiego odczy-tania i polskiego tłumaczenia traktatu. Korekta ta nie ograniczała się do błędnie rozpo-znanych znaków, ale wymagała również odtworzenia struktury strony — np. przypisypodzielone na dwie strony wymagały scalenia i powiązania z odpowiednim fragmentemtekstu. Uwzględniłem też sugestie sformułowane w artykule (Wójcik i Wydra 2008).Wynik ma charakter kilku dynamicznych dokumentów w formacie PDF — kliknięciena wyróżnione fragmenty wyświetla dodatkowe informacje. Znajdują się one pod ad-resem https://bitbucket.org/jsbien/parkosz-traktat.Dokumenty te nie mają charakteru ostatecznego, służą mi przede wszystkim jakomateriał ilustracyjny do moich zajęć dydaktycznych poświęconych dygitalizacji tek-stów. Zostały one sporządzone za pomocą systemu TEX (konkretnie LuaLATEX), ponie-waż tak było mi najwygodniej — docelowo w repozytorium znajdą się również wersjeźródłowe tych dokumentów umożliwiające zainteresowanym wprowadzanie modyfika-cji.Opracowanie wzorcowej dygitalizacji książki prof. Kucały i cyfrowej edycji traktatuParkosza (to pokrewne, lecz różne problemy) pozostaje kwestią otwartą.BibliografiaBień, Janusz S. (2003). „O informatyce i przyszłości polszczyzny”. W: Językoznawstwow Polsce. Stan i perspektywy. Red. Stanisław Gajda. Opole: Polska Akademia Nauk– Komitet Językoznawstwa, Uniwersytet Opolski – Instytut Filologii Polskiej, s. 81–93. url: http://bc.klf.uw.edu.pl/136/.— (2010). „Przeszłość i przyszłość Słownika języka polskiego PAN. Aspekty prawnei informatyczne.” W: Prace Filologiczne LVIII, s. 39–50. url: http://bc.klf.uw.edu.pl/170/.— (2015). „O pojęciach znaku, słowa i fleksemu”. W: Poradnik Językowy 2, s. 66–72.url: http://bc.klf.uw.edu.pl/390/.Górski, Konrad i in., red. (1955). Zasady wydawania tekstów staropolskich : projekt.Zakład im. Ossolińskich. url: http://ebuw.uw.edu.pl/publication/1334.Kucała, Marian (1985). Jakuba Parkosza Traktat o ortografii polskiej. Państwowe Wy-dawnictwo Naukowe. url: http://ebuw.uw.edu.pl/publication/220504.Wójcik, Rafał i Wiesław Wydra (2008). „Jakub Parkoszowic’s Polish Mnemonic Ver-se about Polish Orthography from the 15th Century”. W: Culture of Memory inEast Central Europe in the Late Middle Ages and the Early Modern Period. Red.Rafał Wójcik. Prace Biblioteki Uniwersyteckiej 30. Ciążeń, March 12-14, 2008. Bi-blioteka Uniwersytecka, s. 119–127. isbn: ISBN 978-83-60961-00-1. url: http://hdl.handle.net/10593/6037.StreszczenieJanusz S. BieńTraktat Parkosza w epoce prawników i Internetu5W 1985 roku Prof. Kucała opublikował książkę Jakuba Parkosza traktat o ortografiipolskiej zawierają m.in. faksymile, odczytanie i tłumaczenie. W 2010 r. zwróciłem się doProf. Kucały z prośbą o wyrażenie zgody na udostępnienie tej książki w Internecie, doktórej odniósł się nadzwyczaj życzliwie. W artykule przedstawione są wybrane aspektydygitalizacji tej publikacji.AbstractJanusz S. BieńParkosz’s treatise in the age of lawyers and the InternetIn 1985 Prof. Kucała published a book on Parkosz’s orthographic treatise containingthe facsimile of the manuscript, its Latin text and the polish translation. Later Prof. Ku-cała agreed to apply to the book the Creative Commons Attribution license. The paperdiscusses some aspects of encoding the book as an electronic document.6

Traktat Parkosza w epoce prawników i Internetu

Janusz S. Bień
Traktat Parkosza w epoce prawników i Internetu
5 listopada 2015
1. Wstęp
Jak wiadomo, żyjący w pierwszej połowie XV wieku Jakub Parkosz (podaję tu na-
zwisko w formie stosowanej przez prof. Kucałę — inne formy to m.in. Parkoszowic)
— profesor i rektor Akademii Krakowskiej, kanonik krakowski — jest autorem pierw-
szego traktatu na temat pisowni polskiej (świadomie unikam słowa „ortografia”, która
moim zdaniem sugeruje istnienie jakiejś skodyfikowanej normy). Zachowany egzem-
plarz traktatu to kopia. Traktat nie ma tytułu (a w każdym razie nie ma go zachowana
kopia), jest napisany po łacinie.
Jak pisał prof. Kucała (1985, s.5),
w miarę postępu badań i coraz lepszego poznawania średniowiecznego okresu
polszczyzny traktatowi temu przyznaje się coraz większą wartość bezpośrednie-
go świadectwa o fonologii ówczesnego języka polskiego. Ważny jest bowiem
ten zabytek nie tyle dla dziejów ortografii, co dla historycznej fonologii polskiej.
Warto więc chyba zadbać o to, by w XXI wieku był on łatwo dostępny w maksy-
malnie wiernej formie.
2. Epoka prawników
W swoim artykule (Bień 2010, s. 6) zapisałem głoszoną już wcześniej ustnie tezę:
Tak jak wiek XIX był wiekiem pary i elektryczności, a wiek XX wiekiem atomu i
komputerów, tak wiek XXI jest wiekiem prawników.
Jest to oczywiscie żartobliwa przesada, ale znaczenie prawa — i w konsekwencji praw-
ników — rzeczywiście wzrosło i ma nadal tendencję rosnącą.
2.1. Status prawny rękopisu traktatu Parkosza
Jak wiadomo, traktat znajduje się w Bibliotece Jagiellońskiej. Odpowiedź na po-
zornie proste pytanie: Kto jest właścicielem rękopisu? nie jest mi znana — może Uni-
wersytet Jagielloński? może Skarb Państwa? Nie badałem sprawy ze względu na jej
znikome znaczenie praktyczne.
Warto pamiętać, że — wbrew powszechnemu przekonaniu — właściciel rzeczy nie
może nią dysponować w sposób absolutnie swobodny, choćby ze względu na artykuł 5
kodeksu cywilnego, który brzmi:
Nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym
przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie dzia-
łanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i
nie korzysta z ochrony.
2.2. Status prawny reprodukcji rękopisu
Dość trudny do znalezienia na witrynie Biblioteki Jagiellońskiej regulamin bibliote-
ki (http://www.bj.uj.edu.pl/documents/4148353/931f40b0-a671-4248-ad22-217ea30e3318),
wprowadzony uchwałą nr 133/IX/2014 Senatu UJ z dnia 24 września 2014 roku, nie
1
mówi nic na ten temat. Tym niemniej cennik usług specjalnych Biblioteki Jagiellońskiej
(http://www.bj.uj.edu.pl/documents/4148353/30656597/cennik_uslug_specjalnych.
pdf) obowiązujący od 1 sierpnia 2011 r. w punkcie 2. Zdjęcia cyfrowe do celów wy-
dawniczych stanowi Przy sprzedaży zdjęć cyfrowych następuje zastrzeżenie praw repro-
dukcji - zgodę (z wyceną) na reprodukcję udziela Wicedyrektor ds. zbiorów specjalnych
i spraw wydawniczych. Podstawa prawna tego wymogu nie jest niestety jasna.
Zamawiając kopię mikrofilmu z traktatem Parkosza, chcąc nie chcąc, zaakceptowa-
łem te zastrzeżenia. Moje zdziwienie wzbudziła natomiast dodatkowa klatka mikrofil-
mu z tekstem:
Prawa reprodukcji zastrzeżone
Copyright Biblioteka Jagiellońska
Wydanie drukiem rękopisu lub jego części wymaga uzyskania zgody Dyrekcji
Biblioteki Jagiellońskiej.
W razie ogłoszenia drukiem pracy związanej z analizą rękopisu Autor jest zo-
bowiązany egzemplarz jej przekazać do Oddziału Rękopisów Biblioteki Jagiel-
lońskiej.
Formuła Copyright w tym kontekście jest pozbawiona sensu, zobowiązywanie auto-
rów do dostarczania egzemplarzy swoich prac chyba nigdy nie miało podstaw prawnych,
a stawianie warunków post factum też wydaje się bezprawne.
Reprodukcja rękopisu w książce Prof. Kucały z pewnością odbyła się za zgodą Bi-
blioteki Jagiellońskiej, nie zachowały się niestety żadne dokumenty z tym związane.
2.3. Status prawny odczytania rękopisu
Jak wiadomo, tekst traktatu opublikowal po raz pierwszy Bandtkie w 1830 r. (skany
dostępne m.in. pod adresem http://www.wbc.poznan.pl/publication/115430,
następnie Łoś w 1907 r. (wysokiej jakości skany dostępne od niedawna pod adresem
http://ebuw.uw.edu.pl/publication/238219). Książka prof. Mariana Kucały
(1985) jest dopiero trzecią edycją traktatu. W konsekwencji nie mają tutaj zastosowania
postanowienia prawa autorskiego dotyczące pierwszych wydań, a konkretnie Oddział
31 Art. 99(1):
Wydawcy, który jako pierwszy w sposób zgodny z prawem opublikował lub
w inny sposób rozpowszechnił utwór, którego czas ochrony już wygasł, a jego
egzemplarze nie były jeszcze publicznie udostępniane, przysługuje wyłączne
prawo do rozporządzania tym utworem i korzystania z niego na wszystkich po-
lach eksploatacji przez okres dwudziestu pięciu lat od daty pierwszej publikacji
lub rozpowszechnienia.
W ogólnym przypadku stosuje się natomiast Oddział 31 Art. 99(2):
Temu, kto po upływie czasu ochrony prawa autorskiego do utworu przygotował
jego wydanie krytyczne lub naukowe, niebędące utworem, przysługuje wyłącz-
ne prawo do rozporządzania takim wydaniem i korzystania z niego w zakresie,
o którym mowa w art. 50 pkt 1 i 2, przez okres trzydziestu lat od daty publikacji.
Prawa prof. Kucały do jego odczytania rękopisu — gdyby nie okoliczności przed-
stawione dalej — wygasłyby więc z dniem 1 stycznia 2017 r. (nieintuicyjny sposób
liczenia lat określa art. 39 prawa autorskiego).
2.4. Status prawny tłumaczenia i uzupełnień
Tłumaczenie traktatu Parkosza i inne elementy książki (Wstęp, Autor i dzieło itd.)
podlegają ochronie zgodnie z ogólnymi zasadami, czyli przez 70 lat od śmierci twórcy.
Ponieważ prof. Kucała zmarł 20 października 2014 roku, prawa te — gdyby nie
okoliczności przedstawione dalej — wygasłyby więc z dniem 1 stycznia 2086 r. Trzeba
jednak pamiętać, że w okresie tym prawa autora i jego spadkobierców są ograniczone
przez umowę zawartą z wydawnictwem.
Umowa prof. Kucały z Państwowym Wydawnictwem Naukowym się nie zachowała,
ale nie miało to istotnego znaczenia, bo pismem z dnia 25 listopada 2010 r. Wydawnic-
two Naukowe PWN jako następca prawny Państwowego Wydawnictwa Naukowego bez
2
dyskusji zrzekło się wszelkich praw do książki, co należy odnotować z dużym uznaniem
(pod pismem podpisali się redaktor naczelny redakcji humanistycznej Ewelina Szysz-
kowska i dyrektor wydawniczy Joanna Marek-Banach).
2.5. Oświadczenie prof. Kucały
W konsekwencji wspomnianej wyżej decyzji Wydawnictwa Naukowego PWN prof.
Kucała odzyskał pełnię praw do książki i mógł nimi swobodnie dysponować. Za mo-
ją namową zadeklarował w przygotowanym przeze mnie oswiadczeniu (oryginał jest
przechowywany w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie) datowanym na 14 stycz-
nia 2011 r., że udostępnia treść książki na licencji Creative Commons (proponuję tłu-
maczyć to wyrażenie jako „wspólnota twórcza”) w wersji Uznanie autorstwa — Na
tych samych warunkach. Warto w związku z tym przytoczyć fragment dokumentu Kie-
runki rozwoju otwartego dostępu do publikacji i wyników badań naukowych w Polsce
przyjętego przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w październiku 2015 r.
publikacje powinny być udostępniane w modelu otwartego dostępu libre, naj-
lepiej z wykorzystaniem światowych standardów prawnych licencji Creative
Commons Uznanie autorstwa (CC-BY) lub licencji Creative Commons Uznanie
autorstwa – Na tych samych warunkach (CC-BY-SA).
Na wszelki wypadek poprosiłem również prof. Kucałę o zgodę na udostępnianie
treści książki za zasadach licencji swobodnej dokumentacji GNU.
Warto podkreślić, ze oba typy licencji odnoszą się do abstrakcyjnego utworu, a nie
do konkretnej publikacji lub jej egzemplarza, i dają wszystkim zainteresowanym iden-
tyczne prawa.
2.6. Inne aspekty prawne
Powyższe omówienie nie wyczerpuje w pełni zagadnienia. Jedną z kwestii, na któ-
rą należy zwrócić uwagę przy ewentualnych przyszłych edycjach traktatu, to ochrona
prawna fontów komputerowych.
3. Epoka Internetu
Ogólnoświatowa sieć komputerowa Internet tak spowszedniała, że pojawiają się
tendencje do pisania jej nazwy małą literą — por. (Bień 2003, s. 3-5 wersji elektronicz-
nej). Wpływ Internetu (nie zawsze pozytywny…) przejawia się obecnie w praktycznie
wszystkich aspektach życia i jest nie do przecenienia.
3.1. Dokumenty elektroniczne i biblioteki cyfrowe
Dokumenty elektroniczne mogą być „urodzone cyfrowo” lub stanowić repliki do-
kumentów papierowych. W pierwszym przypadku znaki piśmienne są reprezentowane
przez przypisane im konwencjonalnie liczby — obecnie powszechnie stosowaną kon-
wencją jest standard Unicode.
Repliki dokumentów papierowych to po prostu czarno-białe lub kolorowe obrazy
stron, przy czym każdy element obrazu — tzw. piksel — jest reprezentowany przez
pewną liczbę lub ich zestaw. Istnieją obecnie programy, które przekształcają automa-
tycznie obrazy graficzne na reprezentacje znaków — jest to tzw. OCR (optical charac-
ter recognition — optyczne rozpoznawanie znaków). Wyniki tych programów nie są
idealne, więc osiągnięcie pełnej zgodności z tekstem drukowanych wymaga żmudnej
korekty, na co nie zawsze jest czas i są fundusze. Czysto automatyczne wyniki OCR
niepoddane korekcie są potocznie nazywane brudnym OCR (dirty OCR).
W przypadku traktatu Parkosza mamy dodatkowo do czynienia ze znakami, któ-
rych standard Unicode z oczywistych względów nie przewiduje — niezbędne jest więc
sformułowanie dodatkowych zasad kodowania tych znaków.
Specjalnie na potrzeby replik dokumentów papierowych został stworzony format
DjVu, do tego celu jest też wykorzystywany format PDF pomimo odmiennego pierwot-
nego przeznaczenia.
3
Książka prof. Kucały znajduje się obecnie w kilku bibliotekach cyfrowych: Go-
ogle Books, Hathi Trust Digital Library i — last but not least — e-BUW (http:
//ebuw.uw.edu.pl/publication/220504). Znajdujące się w tych bibliotekach dy-
gitalizacje książki różnią się różnymi aspektami technicznymi, których nie będziemy
tutaj omawiać.
3.2. Traktat Parkosza a standard Unicode
O problemach związanych z wykorzystaniem standardu Unicode do dawnych tek-
stów polskich pisałem już przy kilku okazjach, tutaj przywołam tylko artykuł (Bień
2015) i przypomnę nieco innymi słowami podstawowe pojęcia.
Znak jest w standardzie obiektem abstrakcyjnym, zdefiniowanym przez jego wła-
sności. Jedną z własności jest konwencjonalny, w miarę możliwości mnemotechniczny,
identyfikator, np.
— LATIN CAPITAL LETTER A
— LATIN SMALL LETTER A WITH STROKE
— LATIN SMALL LETTER B WITH STROKE
— LATIN SMALL LETTER P WITH HOOK
Drugą istotną własnością jest współrzędna kodowa (ang. code point), czyli liczba
zapisywana z reguły w systemie szesnastkowym, która reprezentuje ten znak w syste-
mach komputerowych. Dla przykładu, znak LATIN SMALL LETTER A WITH STRO-
KE ma współrzędną kodową 2C65, która w systemie dziesiętnym ma postać 11 365
(2 ∗ 163 + 12 ∗ 162 + 6 ∗ 16 + 5); maksymalna wartość współrzędnej kodowej to
1 114 112, aktualnie wykorzystywanych jest około 120 000 wartości.
Litery m.in. języka polskiego mają również własność kasztowości (ang. case), tzn.
są majuskułami lub minuskułami; w konsekwencji dodatkowa własność wskazuje na
odpowiedni znak z odmiennej kaszty. Istnieją w standardzie znaki, głównie stosowane
w różnych notacjach fonetycznych, które wyglądem przypominają litery, ale nimi w
technicznym sensie nie są ze względu na brak tych własności.
Twórcy standardu przewidzieli, że nie jest on w stanie uwzględnić od razu wszyst-
kich znaków potrzebnych użytkownikom, dlatego zarezerwowali pewną liczbę współ-
rzędnych kodowych jako obszar użytku prywatnego (PUA, ang. Private Use Area).
Teoretycznie można znakom Parkosza przypisać współrzędne z tego obszaru, uważam
jednak, że przynajmniej na tym etapie wskazane jest transliterowanie traktatu z wyko-
rzystaniem znaków już dostępnych w standardzie.
Propozycji transliteracji nie będę prezentował tutaj ze względów technicznych, zwłasz-
cza że może ona ulec jeszcze zmianom. Głównym problemem jest reprezentowanie
dwóch rodzajów liter b i p. Dla b z łuczkiem dość oczywistym wyborem jest LATIN
SMALL/CAPITAL LETTER B WITH HOOK, ale już np. dla b kwadratowego nie ma
dobrego odpowiednika, kwadratowość można mnemotechnicznie oddać poziomą pro-
stą kreską, stosując LATIN SMALL/CAPITAL LETTER B WITH STROKE.
Dla pełności obrazu dodam, że znam pracę (Górski i in. 1955), ale nie traktuję jej
bezkrytycznie. Swoją drogą byłoby dobrze, gdyby praca ta była szeroko dostępna — jest
ona zdygitalizowana, ale nie może zostać udostępniona publicznie dopóki ktoś nie po-
dejmie się dotarcia do spadkobierców autorów oraz następców prawnych wydawnictwa
i wyjaśnienia jej statusu prawnego.
3.3. Unicode i fonty
Aby znak wyświetlić lub wydrukować, potrzebny jest odpowiedni font. Zaletą trans-
literacji traktatu Parkosza na znaki już występujące w standardzie jest możliwość ich
wyświetlenia — przynajmniej większości z nich — typowym fontem zainstalowanym
standardowo na komputerze.
Oczywiście, aby możliwie wiernie oddać kształt znaków specyficznych dla trak-
tatu, potrzebny jest specjalny font. Podjąłem — mimo braku specjalistycznej wiedzy
— próbę stworzenia takiego prowizorycznego fontu, a wyniki udostępniłem w interne-
towym repozytorium https://bitbucket.org/jsbien/parkosz-font. Być może
4
moje próby zachęcą kompetentnych twórców fontów do poświecenia uwagi potrzebom
edycji dawnych tekstów polskich.
Warunkiem koniecznym stworzenia fontu jest przydzielenie występującym w nim
znakom konkretnych współrzędnych kodowych — w konsekwencji repozytorium to za-
wiera pośrednio aktualną wersję mojej propozycji transliteracji.
Wspomniany wcześniej obszar użytku prywatnego został wykorzystany przez śro-
dowisko nieformalnego projektu Medieval Unicode Font Initiative (http://folk.uib.
no/hnooh/mufi/ do przypisania współrzędnych kodowych znakom specyficznym dla
tekstów średniowiecznych. Co więcej, powstało również kilka fontów uwzględniają-
cych te znaki. Dla traktatu Parkosza praktyczne znaczenie ma tylko jeden znak zdefi-
niowany przez MUFI, mianowicie COMBINING ABBREVIATION MARK SUPER-
SCRIPT UR ROUND R FORM o współrzędnej kodowej F153.
4. Zakończenie
Równolegle z projektowaniem transliteracji wykonałem korektę łacińskiego odczy-
tania i polskiego tłumaczenia traktatu. Korekta ta nie ograniczała się do błędnie rozpo-
znanych znaków, ale wymagała również odtworzenia struktury strony — np. przypisy
podzielone na dwie strony wymagały scalenia i powiązania z odpowiednim fragmentem
tekstu. Uwzględniłem też sugestie sformułowane w artykule (Wójcik i Wydra 2008).
Wynik ma charakter kilku dynamicznych dokumentów w formacie PDF — kliknięcie
na wyróżnione fragmenty wyświetla dodatkowe informacje. Znajdują się one pod ad-
resem https://bitbucket.org/jsbien/parkosz-traktat.
Dokumenty te nie mają charakteru ostatecznego, służą mi przede wszystkim jako
materiał ilustracyjny do moich zajęć dydaktycznych poświęconych dygitalizacji tek-
stów. Zostały one sporządzone za pomocą systemu TEX (konkretnie LuaLATEX), ponie-
waż tak było mi najwygodniej — docelowo w repozytorium znajdą się również wersje
źródłowe tych dokumentów umożliwiające zainteresowanym wprowadzanie modyfika-
cji.
Opracowanie wzorcowej dygitalizacji książki prof. Kucały i cyfrowej edycji traktatu
Parkosza (to pokrewne, lecz różne problemy) pozostaje kwestią otwartą.
Bibliografia
Bień, Janusz S. (2003). „O informatyce i przyszłości polszczyzny”. W: Językoznawstwo
w Polsce. Stan i perspektywy. Red. Stanisław Gajda. Opole: Polska Akademia Nauk
– Komitet Językoznawstwa, Uniwersytet Opolski – Instytut Filologii Polskiej, s. 81–
93. url: http://bc.klf.uw.edu.pl/136/.
— (2010). „Przeszłość i przyszłość Słownika języka polskiego PAN. Aspekty prawne
i informatyczne.” W: Prace Filologiczne LVIII, s. 39–50. url: http://bc.klf.
uw.edu.pl/170/.
— (2015). „O pojęciach znaku, słowa i fleksemu”. W: Poradnik Językowy 2, s. 66–72.
url: http://bc.klf.uw.edu.pl/390/.
Górski, Konrad i in., red. (1955). Zasady wydawania tekstów staropolskich : projekt.
Zakład im. Ossolińskich. url: http://ebuw.uw.edu.pl/publication/1334.
Kucała, Marian (1985). Jakuba Parkosza Traktat o ortografii polskiej. Państwowe Wy-
dawnictwo Naukowe. url: http://ebuw.uw.edu.pl/publication/220504.
Wójcik, Rafał i Wiesław Wydra (2008). „Jakub Parkoszowic’s Polish Mnemonic Ver-
se about Polish Orthography from the 15th Century”. W: Culture of Memory in
East Central Europe in the Late Middle Ages and the Early Modern Period. Red.
Rafał Wójcik. Prace Biblioteki Uniwersyteckiej 30. Ciążeń, March 12-14, 2008. Bi-
blioteka Uniwersytecka, s. 119–127. isbn: ISBN 978-83-60961-00-1. url: http:
//hdl.handle.net/10593/6037.
Streszczenie
Janusz S. Bień
Traktat Parkosza w epoce prawników i Internetu
5
W 1985 roku Prof. Kucała opublikował książkę Jakuba Parkosza traktat o ortografii
polskiej zawierają m.in. faksymile, odczytanie i tłumaczenie. W 2010 r. zwróciłem się do
Prof. Kucały z prośbą o wyrażenie zgody na udostępnienie tej książki w Internecie, do
której odniósł się nadzwyczaj życzliwie. W artykule przedstawione są wybrane aspekty
dygitalizacji tej publikacji.
Abstract
Janusz S. Bień
Parkosz’s treatise in the age of lawyers and the Internet
In 1985 Prof. Kucała published a book on Parkosz’s orthographic treatise containing
the facsimile of the manuscript, its Latin text and the polish translation. Later Prof. Ku-
cała agreed to apply to the book the Creative Commons Attribution license. The paper
discusses some aspects of encoding the book as an electronic document.
6


http://bc.klf.uw.edu.pl/485/1/JSB_Parkosz15.pdf

Traktat Parkosza w epoce prawników i Internetu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Cyfrowa KLF UW (Digital Library of the Formal Linguistics Department at the University of Warsaw)

Biblioteka Cyfrowa KLF UW (Digital Library of the Formal Linguistics Department at the University of Warsaw)

Biblioteka Cyfrowa KLF UW (Digital Library of the Formal Linguistics Department at the University of Warsaw)

Biblioteka Cyfrowa KLF UW (Digital Library of the Formal Linguistics Department at the University of Warsaw)