W artykule przedstawione są pewne innowacje terminologiczne (całostka, fleksem prosty i złożony) na tle innych pojęć morfologii taksonomicznej, dokładniej opisanych gdzie indziej. Pokazane są też problemy, jakie sprawia ścisła definicja znaku piśmiennego

Bień, Janusz S.

Biblioteka Cyfrowa KLF UW (Digital Library of the Formal Linguistics Department at the University of Warsaw)

O pojęciach znaku, słowa i fleksemuJanusz S. Bień21 czerwca 2014StreszczenieW artykule przedstawione są pewne innowacje terminologiczne (całostka, flek-sem prosty i złożony) na tle innych pojęć morfologii taksonomicznej, dokładniejopisanych gdzie indziej. Pokazane są też problemy, jakie sprawia ścisła definicjaznaku piśmiennego.1 Znaki i napisyKomputery w zasadzie przetwarzają tylko liczby, w związku z tym przeznaczone doprzetwarzania teksty są pośrednio lub bezpośrednio reprezentowane jako ciągi znakówkodowych, a dokładniej — przez liczby stanowiące tzw. współrzędne kodowe odpo-wiednich znaków. Znak kodowy to obiekt w gruncie rzeczy abstrakcyjny, identyfiko-walny przez pewien zestaw jego własności (z których praktycznie najważniejszą, oczy-wiście oprócz współrzędnej kodowej, jest umowna nazwa znaku), na mocy konwencjiutożsamiany z pewnym znakiem piśmiennym. Obecnie najczęściej stosowaną konwen-cją tego typu jest standard Unicode (www.unicode.org). Sekwencję znaków (kodo-wych) nazywamy napisem (ang. string).Pojęcie znaku kodowego nie jest oczywiste, o czym pisałem kilkakrotnie przy róż-nych okazjach. Wspomniany standard Unicode odróżnia abstrakcyjny znak od mniejlub bardziej konkretnego jego kształtu nazywanego glifem.Dobrej ilustracji związanych z tym problemów dostarcza np. publikacja (Stępień2009), o której pisano: Wydana z niezwykłą starannością przez oficynę Biblioteki Na-rodowej nowa edycja krytyczna oraz nowe odczytanie (transkrypcja i transliteracja)Kazań świetokrzyskich wraz z obszernym komentarzem, przygotowanym przez licznegrono znawców słynnego zabytku języka polskiego z przełomu XIII/XIV w. została uzna-na zgodnie za wydarzenie w polskiej humanistyce (Bracha i Dąbrówka 2010). Ta samaRysunek 1: Fragmenty Kazań świętokrzyskich z problematyczną literą1Rysunek 2: Różne transliteracje tej samej litery (Stępień 2009, s. 274 i 216)Rysunek 3: Transliteracja (Brückner 1891, s. 708) i jej przytoczenie w (Stępień 2009,s. 274)litera rękopisu, por. rys. 1, jest tam transkrybowana na dwa sposoby: jako φ i jako ø,por. rys. 2 — ponieważ fakt ten nie jest nigdzie skomentowany, nieodparcie nasuwa siępodejrzenie, że to skutek „nowoczesnej” techniki redakcyjnej polegającej na mecha-nicznym sklejaniu plików otrzymanych od autorów. Co więcej, jako φ transkrybowanesą również cytaty z edycji (Brückner 1891), gdzie w tej samej funkcji używany jest znakǫ — por. rys. 3, oraz cytaty z edycji z (Vrtel-Wierczyński 1930), gdzie używana jestjedna z wersji „o rogatego”. O literze tej w (Górski i in. 1955) czytamy: Różne postacio przekreślonego […] sprowadzamy do znormalizowanej postaci…, por. rys. 4.Powstaje zatem pytanie, co jest znakiem, a co jest glifem. Czy φ w funkcji „o wą-satego” to po prostu GREEK SMALL LETTER PHI o współrzędnej kodowej 966 czy odręb-ny znak, a jeśli tak, to jaki? Czy ø to LATIN SMALL LETTER O WITH STROKE o współ-rzędnej kodowej 248, czy inny znak, a jeśli tak, to jaki? Rekomendowana przez cyto-wane wyżej Zasady znormalizowana postać o rogatego nie jest uwzględniona w stan-dardzie Unicode, choć jest dostępna w niektórych fontach (np. TeX Gyre, por. http://www.gust.org.pl/tex-gyre) — czy ta sformułowana ponad pół wieku temu re-komendacja może i powinna być nadal przestrzegana? A może φ, ø i  to różne glifytego samego znaku, a jeśli tak, to jakiego? Traktowanie tych kształtów jako wariantówgraficznych jednego znaku to rozwiązanie najlepsze z punktu widzenia wyszukiwaniaznaku w tekstach, niestety jednak najtrudniejsze do realizacji ze względów technicz-nych.Rysunek 4: Zasady edycji tekstów staropolskich (Górski i in. 1955, s. 55)2Więcej na temat pojęcia znaku piszę m.in. w (Bień 2011).2 Słowa i wyrazyO ile napis może być dowolny, to przez słowo rozumiemy napis wydzielony z tekstulub utworzony za pomocą konkretnego formalnego lub nieformalnego algorytmu seg-mentacji tekstu — w takim znaczeniu używam tego terminu konsekwentnie od dawna.Istotny jest brak odwołania do znaczenia językowego, słowo więc — używając termi-nologii Saloniego (Saloni 1996) — jest pojęciem unilateralnym.Choć w matematyce i informatyce słowo może mieć bardzo ogólny charakter (por.algebra słów, słowa nad alfabetem itp.), w praktyce stosujemy ten termin przede wszyst-kim do napisów ograniczonych spacjami, znakami interpunkcyjnymi i innymi separa-torami.Z tego typu słowami każdy użytkownik komputera — czyli praktycznie każdy —ma do czynienia na co dzień, ponieważ zgodnie z powszechną konwencją podwój-ne klinięcie myszą zaznacza w tekście właśnie słowo (ang. word), a funkcja szuka-nia ma często opcję wyszukiwania tylko kompletnych słów. Zasady takiej segmentacjiopisuje wspomniany wcześniej standard Unicode w dodatku nr 29 (Unicode StandardAnnex #29. Unicode Text Segmentation; w skrócie UAX #29). Są one wykorzystanem.in. na potrzeby korpusów udostępnianych przez Katedrę Lingwistyki Formalnej UW(korpusy.klf.uw.edu.pl), o czym trzeba pamiętać formułując kwerendy.Zgodnie z UAX #29 pojedyncze znaki interpunkcyjne mają taki sam status, jak cią-gi liter— nazywanie ich wszystkich słowami wydaje się niezręczne i nieintuicyjne, stądposzukiwania dodatkowego, ogólniejszego terminu. Stosuje się często — w dokumen-tacji korpusów obsługiwanych przez program Poliqarp — termin segment (zarówno wjęzyku polskim, jak i angielskim), który z kolei jest też nieintuicyjny z powodu zbyt-niej ogólności. W artykule Bień 2006 proponowałem zastąpić go terminem leks, jednakw odniesieniu do znaków interpunkcyjnych jest on jeszcze bardziej nieintuicyjny niżsłowo. W angielskiej terminologii informatycznej takie obiekty najczęściej określa sięterminem token (jak się wydaje, termin wywodzi się z podstawowego znaczenia tegosłowa i nie ma związku z rozróżnieniem type-token wprowadzonym przez C. S. Peir-ce’a) ale jego dosłowne tłumaczenie jako symbol jest też nadmiernie ogólne. Być może— skoro słowo tokenweszło już do języka polskiego w innym znaczeniu (urządzeń sto-sowanych w bankowości internetowej) — może warto zapożyczenie to stosować rów-nież w kontekście przetwarzania tekstów...Od pewnego czasu w swoich ustnych wypowiedziach używałem w tej funkcji sta-rego polskiego słowa całostka i wydaje mi się obecnie, że jest to dość wygodne.Wyraz to— znów używając terminologii Saloniego— pojęcie bilateralne czyli wy-nik pewnej interpretacji lingwistycznej. Aby pogodzić różne sprzeczne, choć skądinądpotrzebne, definicje wyrazu, trzeba rozróżniać kilka jednostek tego typu — postulujęw szczególności istnienie wyrazów morfologicznych i morfosyntaktycznych (rozróżnie-nie wprowadzone pod inną nazwą w (Bień 1989, s. 100))Wyraz ma szereg własności lingwistycznych, takich jak np. liczba czy rodzaj. Re-pertuar tych własności oraz ich dopuszczalnych wartości w terminologii angielskiej no-si nazwę tagset, ja wolę od dawna mówić o taksonomii i morfologii taksonomicznej.3Problem sprawiają takie własności wyrazów, które stosują się tylko do niewielkiej ichliczby lub są zależne od ich innych własności, dla nich bowiem też należy przewidziećjakąś reprezentację formalną. W związku z tym w artykule (Bień i Saloni 1982) zostaływprowadzone m.in. takie kategorie, jak deprecjatywność i uniformizm—nie wszystkiez nich przeszły próbę czasu.W tekście wyraz jest pośrednio lub bezpośrednio reprezentowany przez słowo bę-dące jego kształtem. W ogólnym wypadku relacja wyrazu do jego kształtu może byćdosyć skomplikowana — jedno słowo z powodu „pisowni łącznej” może być kształ-tem kilku wyrazów, jeden wyraz może mieć kształt w formie sekwencji słów, mogąwystępować też innego rodzaju komplikacje, por. np. (Bańko 2006)Konkretne wystąpienie wyrazu w tekście to w terminologii tradycyjnej pewna for-ma fleksyjna wyrazu, za Tokarskim nazywana wyrazem syntagmatycznym. Jego przeci-wieństwem jestwyraz paradygmatyczny, reprezentującywłasności pewnego abstrakcyj-nego zbioru wyrazów syntagmatycznych. Paradygmat (w pierwotnym znaczeniu wzór)to wykaz form danego wyrazu — może być rozumiany bardzo konkretnie, jako druko-wana lub wyświetlana na ekranie tabela odmiany konkretnego wyrazu lub pewnej ichklasy, albo abstrakcyjnie, jako zbiór mniej lub bardziej konkretnych jednostek niższegorzędu.Granice paradygmatu— czyli które wyrazy syntagmatyczne należą do tego samegowyrazu paradygmatycznego — nie zawsze są oczywiste.Więcej na ten temat pisałem m.in. w (Bień 2006).3 Pojęcie fleksemuDla tradycyjnego pojęcia wyrazu odpowiadającego znaczeniowo jednostce słowniko-wej proponuję od dawna, choć z nienajlepszym skutkiem, termin wokabuła. Paradymatwokabuły czasownikowej jest jednak bardzo różnorodny, na potrzeby opisu formalnegopotrzebne było pojęcie opisujące jednostki języka o możliwie jednolitych paradygma-tach; potem przez analogię pojęcie to znalazło również zastosowanie przy opisie innychtypów wokabuł. Pojęcie to otrzymało nazwę fleksem, która po raz pierwszy pojawiła sięna piśmie we wspomnianym artykule (Bień i Saloni 1982).Pojęcie to okazało się wygodne i uzyskało dość szeroką akceptację, por. np. (Prze-piórkowski i Woliński 2003), ale jego zakres w szczegółach podlega pewnej ewolucji.W książce (Bień 1991, s. 16) pisałemPo pewnych wahaniach co do zakresu pojęcia fleksemu przyjmuję obecnie[…], że jest to zbiór wyrazów morfologicznych różniących się tylko war-tościami omówionych poniżej kategorii morfosyntaktycznych liczby, przy-padka, rodzaju i osoby.Taka definicja miała w szczególności wpływ na sposób traktowania wspomnianejwcześniej kategorii deprecjatywności, o której pisałem m.in. (s. 25-26)[…] przyjmujemy tutaj, że dla każdego rzeczownikamęskoosobowegomoż-na utworzyć dodatkową formę mianownika liczby mnogiej o rodzaju selek-tywnym męskim lecz nie męskoosobowym, np. oprócz ci chłopi mamy techłopy, oprócz ci nauczyciele mamy te nauczyciele;4[…] omawiane formy rzeczowników męskoosobowych zaliczamy do od-rębnego fleksemu—którego rodzaj ustalamy arbitralnie jakomęskozwierzęcy— należącego do tej samej wokabuły co odpowiedni fleksem rodzaju mę-skoosobowego.[…]Powyższe ustalenia są w dużym stopniu konsekwencją przekonania, że ist-nienie osobowych i nieosobowych form rzeczowników męskoosobowychnależy interpretować jako konwersję ich rodzaju selektywnego pod wpły-wem czynników semantycznych i stylistycznych.Zasadę zaliczania form deprecjatywnych do odrębnych fleksemów przyjęto równieżw Narodowym Korpusie Języka Polskiego (Przepiórkowski, Bańko i in. 2012, s. 72),wydaje mi się jednak, że twórcy korpusu przeoczyli moje stanowisko w tej sprawie.W artykule (Szałkiewicz 2010, s. 223) czytamy mianowicie:Dla korpusu IPI PAN zdecydowano się przyjąć (posiłkując się także poglą-dami Bienia (Bień 1991)) w opisie leksemu rzeczownikowego dwa flekse-my: rzeczownikowy (oznaczenie subst)— odmienny przez liczbę i przypa-dek, o ustalonym rodzaju, i deprecjatywny (oznaczenie depr) — odmiennyprzez przypadek (defektywnie, tylko wmianowniku i wołaczu), o ustalonejliczbie i rodzaju.Przejęcia mojego rozwiązania niemal bez zmiany nie nazwałbym posiłkowaniem siępoglądami, rozumiem więc, że twórcy korpusu doszli do identycznej konkluzji nieza-leżnie, co dodatkowo potwierdza trafność tego podejścia.Kategoria uniformizmu — różnicująca formy typu funkcji i funkcyj — okazała sięmało wygodna i w drugim wydaniu Słownika gramatycznego języka polskiego z niejzrezygnowano, por. (Saloni i in. 2012, s. 43-44), choć była stosowana w wydaniu pierw-szym z 2007 r.Jak już było wspomniane, zasady ortograficzne pisowni łącznej powodują, że nie-ktore słowa w sensie UAX #29 reprezentują nie pojedyncze jednostki bilateralne, leczciągi wyrazów czy fleksemów. Jest to niekiedy kłopotliwe i nieintuicyjne, dlatego z uzna-niem należy odnotować decyzję przedstawioną w artykule (Woliński 2014) wprowa-dzenia dodatkowych typów fleksemów odpowiadających niektórym takim słowom, np.formom trybu przypuszczającego. Nie zaproponowano tam jednak dla nich żadnej na-zwy— nazywanie ich fleksemami złożonymi w przeciwieństwie do fleksemów prostychwydaje mi się najbardziej naturalne.4 Uwagi końcoweLingwistyka, a w pewnym stopniu również cała humanistyka, jest obecnie ściśle zwią-zana z metodami informatycznymi, co pociąga za sobą konieczność stworzenia i sto-sowania różnorakich zasobów w postaci plików komputerowych lub baz danych. Jestbardzo ważne, żeby zasady ich udostępniania były jasno określone przez zastosowaniejednej z powszechnie znanych licencji, najlepiej tzw. licencji swobodnej, pozwalającejużytkownikom m.in. na samodzielne ulepszenia. Do pozytywnych przykładów należyopisanyw cytowanymwyżej artykule (Woliński 2014) analizatormorfologicznyMorfe-usz. Jest też niestety dużo przykładów negatywnych, ale to materiał na odrębny artykuł.5LiteraturaBańko, Mirosław (2006). „O słowach znie-kształ-co-nych”. W: Poradnik Językowy 9,s. 17–23.Bień, Janusz S. (1989). „Koncepcja słownikowych tablic morfologicznych (na przykła-dzie czasownika)”. W: Studia z polskiej leksykografii współczesnej III. Red. Zyg-munt Saloni. Białystok: Dział Wydawnictw Filii UW w Białymstoku, s. 99–130.url: http://bc.klf.uw.edu.pl/367/.— (1991). Koncepcja słownikowej informacji morfologicznej i jej komputerowej wery-fikacji. Rozprawy UniwersytetuWarszawskiego / Dissertationes Univesitatis Varso-viensis - ISSN 0509-7177 383. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszaw-skiego. url: http://bc.klf.uw.edu.pl/12/.— (2006). „Aparat pojęciowy wybranych systemów przetwarzania tekstów polskich”.W: Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego LXII, s. 19–30. url: http://bc.klf.uw.edu.pl/84/.— (2011). „Podstawowe elementy tekstów elektronicznych”. W: Różne formy, różnetreści. Red. Mirosław Bańko i Dorota Kopcińska. Warszawa: Wydział PolonistykiUniwersytetu Warszawskiego, s. 17–24. url: http://bc.klf.uw.edu.pl/83/.Bień, Janusz S. i Zygmunt Saloni (1982). „Pojęcie wyrazumorfologicznego i jego zasto-sowanie do opisu fleksji polskiej (wersja wstępna)”. W: Prace Filologiczne XXXI,s. 31–45. url: http://bc.klf.uw.edu.pl/63/.Bracha, Krzysztof i Andrzej Dąbrówka (2010). „Przedmowa [Kazania świętokrzyskie.Geneza, przekaz, tekst, kontekst - po lekturze nowej edycji]”. W: Z Badań nadKsiążką i Księgozbiorami Historycznymi 4, s. 13–14. url: http://bbc.uw.edu.pl/Content/608/ZBK_T4_2010.djvu?djvuopts=&page=13.Brückner, Aleksander (1891). „Kazania świętokrzyskie”.W:Prace Filologiczne 3, s. 697–740, 847. url: http://ebuw.uw.edu.pl/Content/153425/directory.djvu?djvuopts=&page=113.Górski, Konrad i in., red. (1955). Zasady wydawania tekstów staropolskich : projekt.Zakład im. Ossolińskich.Przepiórkowski, Adam, Mirosław Bańko i in., red. (2012). Narodowy Korpus Języ-ka Polskiego. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe PWN. url: http://nkjp.pl/settings/papers/NKJP_ksiazka.pdf.Przepiórkowski, Adam i Marcin Woliński (2003). „A Flexemic Tagset for Polish”. W:Proceedings of Morphological Processing of Slavic Languages, EACL 2003. Bu-dapest, s. 33–40. url: http://nlp.ipipan.waw.pl/~adamp/Papers/2003-eacl-ws12/.Saloni, Zygmunt (1996). „Unilateralne i bilateralne podejście do znaków języka (na-turalnego)”. W: W świecie znaków. Księga pamiątkowa ku czci Profesora JerzegoPelca. Red. Jacek Juliusz Jadacki i Witold Strawiński. Warsaw: Polskie Towarzy-stwo Filozoficzne, s. 287–294.Saloni, Zygmunt i in. (2012). Słownik gramatyczny języka polskiego. Wydanie drugie.Warszawa. url: http://sgjp.pl/.Stępień, Paweł, red. (2009). ”Kazania świętokrzyskie”. Nowa edycja. Nowe propozycjebadawcze. Biblioteka Narodowa.6Szałkiewicz, Łukasz (2010). „Chamy posły i zuchy doktory – głos w sprawie depre-cjatywności”. W: LingVaria 9, s. 219–232. url: http://mbc.malopolska.pl/Content/67299/index.djvu?djvuopts=&page=222.Vrtel-Wierczyński, Stefan (1930). Wybór tekstów staropolskich. Czasy najdawniejszedo roku 1543. Kazania świętokrzyskie. K.S. Jakubowski, s. 8–15, 321–362, 367.Woliński, Marcin (2014). „Morfeusz Reloaded”. W: Proceedings of the Ninth Interna-tional Conference on Language Resources and Evaluation, LREC 2014. Red. Nico-letta Calzolari i in. ELRA. Reykjavík, Iceland, s. 1106–1111. isbn: 978-2-9517408-8-4. url: http://www.lrec-conf.org/proceedings/lrec2014/pdf/768_Paper.pdf.7

O pojęciach znaku, słowa i fleksemu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Cyfrowa KLF UW (Digital Library of the Formal Linguistics Department at the University of Warsaw)