Relatorio presentado no XI Congreso Internacional da Asociación Internacional de Estudos Galegos. Bos Aires (Arxentina), 6-8 abril 201

Álvarez Blanco, Rosario

Repositorio Institucional da Universidade de Santiago de Compostela

DSpace da Universidade de Santiago de Compostela http://dspace.usc.es/ Instituto da Lingua Galega ______________________________________________________________________ Rosario Álvarez Blanco (2015): “A imaxe lingüística dos galegos fóra de Galicia. Textos hispánicos do século XVII”. XI Congreso Internacional da Asociación Internacional de Estudos Galegos 2015. Bos Aires (Arxentina), 6-8 abril 2015 __________________________________________________________________________          You are free to copy, distribute and transmit the work under the following conditions: • Attribution — You must attribute the work in the manner specified by the author or licensor                (but not in any way that suggests that they endorse you or your use of the work).  • Non commercial — You may not use this work for commercial purposes.    http://ilg.usc.es/      A IMAXE LINGÜÍSTICA DOS GALEGOS FÓRA DE GALICIA Textos hispánicos do séc.  XVII  Rosario Álvarez rosario.alvarez@usc.es    Proxecto Gondomar. Corpus dixital de textos galegos da Idade Moderna. Catalogación, multiedición, glosario e estudo Universidade de Santiago de Compostela http://ilg.usc.es/ Decadencia da escrita en galego Presenza en textos hispánicos do séc. XVI e primeiras décadas do séc. XVII   Antes de 1650  prosa documental primeiras décadas XVI  constitucións e memorias (reais ou falsificadas)  algunhas cartas   proverbios e refráns  glosas e anotacións marxinais  parlamentos en galego (?), obras dramáticas fóra de Galicia Tirso de Molina (1610c)  pequenas obras dramáticas locais ou partes delas   Virgine Deipara (Monterrei 1581), Sortija (Monforte 1594),  Alberte e Bieito (Pontevedra 1600c)  raros poemas de circunstancias  inéditos:  Diego das Mariñas (1594c), Maria Pita (1619-20)  impresos: Exequias (1612), Torrado (1627c)  composicións de datación e fiabilidade dubidosas  cancións de transmisión irregular (cancioneiros hispánicos)  galego, ¿galego ou portugués?  hibridación galego-castelán, portugués-castelán  vilancicos  Características básicas Basicamente manuscritos Salvo excepción, anónimos Dificultades na tradición: dúbidas sobre aspectos básicos Literatura efémera, de circunstancias      Polo xeral, pártese de letras xa existentes, romances e cancións de tipo relixioso ou profano.  Moitas circulan xa con esta finalidade, dunha capela a outra.   O vilancico esixe un estribillo (mote, refrán). Se a composición de partida non o ten, hai que poñerllo.   Non interesa a autoría do texto: menciónase o autor da música (orixinal ou arranxos), non da letra  Ningunha pretensión de  fidelidade ao  poema orixinal  supresión de versos ou estrofas  engadido de versos ou estrofas, novos ou doutras composicións.  cambios na orde   alteracións lingüísticas de distintos tipos, basicamente  por  interferencias (cast. ou port.)  hipercaracterización (desde o cast. ou desde o port.)  incomprensión ou mala interpretación lingüística  Chegan a nós  impresos desde as primeiras décadas do séc. XVII  con antecedencia:  impresos: en coleccións varias (sobre todo musicais  manuscritos:  colectados en cancioneiros (ex. do Carmelo)  outros indicios  Relacións varias de primeiros títulos (capilla real, capela real, etc.).  toda a península, América.  Marco xeral: escasez de textos Os vilancicos Ollos tan divinos Carmelo de Valladolid 1590-1606 —Ollos tan diuinos, ¿e por que chorais, s’ habeis pucherinos e vos fatigais?   —Se algúa cosa vos falta en Belén idvos Santarén que é cosa preciosa,  terra muito honrosa que vós muito amais, e esos pucherinos ja vós non façais.   —Soi muito fidalgo, muito cabaleiro, e por ende queiro vos praçer en algo.      Pucherinos => pucheiriños (problema rima consoante). Noutros casos hai rima divino/-iño.  Algúa => algunha? (variante dialectal?, solución  gráfica?)  Cosa => cousa (grafa pronuncia á portuguesa? ). Noutros casos rima asoante -ouro/-oso.  Esos => eses? (variante dialectal?, castelanismo?).  Soi => son?, sou? (interpretación errónea?, castelanismo?).  Queiro ‘quero’ (variante histórica, favorecida pola rima.  Hilo => fío (castelanismo).  Si en todo = > si eu to/cho dou?  Vós lo => vólo (representación gráfica da amálgama  [ˈbɔlo]). Edición de texto Comentarios Pois que tanto valgo deçei que mandais, e esos pucherinos ja vós non façais.  Se holanda quereis, que vale un Perú, lenço calecú, hilo portugués,  si en todo este mes, e vós lo pagais, tantos pucherinos ja vós non façais.   Veña embora veña Lisboa 1640, Toledo 1641, Lisboa 1645  Lisboa (I) 1640 (L) Lisboa (II) 1640 (D) Toledo 1641 Lisboa (III) 1645 edición  Beña nora buena o ceo para a terra. Beña minha vida e seja de Galicia. Beña o Sol divino que nace garridiño. Beña o Sol fermoso que nace como un ouro.  Beña nora buena o ceo para a terra. Beña minha vida e seja de Galicia. Beña o Sol divino que nace garridiño. Beña o Sol fermoso que nace como un ouro.  Beña en bora, beña o ceo para terra. Beña, miña vida, y seja de Galicia. Beña o Sol diuiño, que nace garridiño. Beña o Sol fermoso, que nace como un oyro.  Veña embora, veña  o ceo para a terra.  Veña miña vida  e seja de Galicia.  Veña o Sol divino  que nace garridiño.  Veña o Sol fermoso  que nace como un ouro.   Veña embora, veña  o ceo para a terra.  Veña [a] miña vida  e seja de Galicia.  Veña o Sol divino  que nace garridiño.  Veña o Sol fermoso  que nace como un ouro.     GALEGUIZADORES pronuncia <b>: beña (  portugués).  HIPERGALEGUIZADORES  terminación -iño: diviño (  castelán) ditongos decrec.: oyro? (  castelán)       TRAZOS DO PORTUGUÉS  grafía<nh> /ɲ/: minha <oi> por <ou>: oyro?            TRAZOS DO CASTELÁN  interpret.: embora beña => norabuena léxico: buena cont.: para (< para a) conx.:  y?     A difusión das variantes Formas que “portuguesizan” o texto e faltan nas outras versións.   Variantes tipicamente portuguesas : oyro, adv. ca e la, (eu) sou... Só remotamente ou de maneira moi minoritaria se poden documentar en galego.  Representación gráficas de pronuncias á portuguesa, coma se a transmisión fose oral: parabéin, bein, choteyra, y, dounzeliña... En suma, Toledo_1641  chegou desde Portugal ou da man de portugueses. versión Castela a. 1640 Lisboa 1640 ??? Outros trazos de Toledo 1641 Hipótese sobre a difusión outra versión Portugal a. 1641 Toledo 1641 Lisboa 1645  O valor lingüístico das letras   Escasez de testemuños escritos contemporáneos: valor / dificultade  universo amplo: recorrencia solucións (autores, lugares, épocas) / marcas de “xénero”  Diferentes formas de testemuño  características do galego da época (comprobables):  variación diacrónica e diatópica: a-y-alma (1666), mirouno (1656), che/bos solidariedade (1649, 1640)  formas léxicas: aforro ‘cobertor’, emprallar (<emparellar) ‘igualar’, adergar ‘cadrar, por acaso’, garzón, folixar, saia chouteira, fragueira ‘penalidade’, paroubela  ‘peripecia’,  pucha (de fariña), (galeguiños) de estante...  significados e construcións: botar a ‘dirixirse’, rever en  ‘derreterse por’  fraseoloxía: cantar de vea  indicadores da hipercaracterización e da parodia:  -iño, foyran, toidos  información contrastiva: gal. vs port., gal. vs cast., port. vs cast.  A Belén Casa de Pan / los gallegos y gallegas, como hoy el Trigo ha nacido, / juzgan que van a la siega. ESTRIBILLO Ay que contentu, / mas ay que folgança es el baylar a o zumbo de a gaita. Cata, Maruca, / o neno garridiño, deitado nas pallas / como os galeguiños. Cata Domingón / la sua Nay bela, las suas manos postas / los ollos en a terra.  Ay, que por baylar / a o son de a frauta, ay que me bu, que me bullen as patas. Ay, que vendo a o Neno / y a sua Nay santa se me reconcomen / o corpo, y el alma.  COPLAS  —¿Dime, Domingón, quién es este Neno? —Primo de Santiago, patrón de os Galegos. —¿Y qué le traedes, que está pobreciño? —Traígole un sartal, de pelras de vidro. —Cata como chora / deitado nas pallas, toma aqueste pano. Enxúgaje as pestanas.  Ay, que por baylar / a o son de a frauta, ay que me bu, que me bullen as patas. (...)  Autenticidade, imitación ou parodia Madrid 1629. Convento Encarnación  A imaxe lingüística do galego   Ditongos decrecentes  (cursiva en formas posibles)  <ai>: fracaisso, pays ‘paz’  <ei>: queiro, creigo  ‘creo’, teyner, peina, donzeila  <oi>: foiron, castañoilas, coiraçon  <ui>: tuido  Non ditongos <ie, ue>: vene  Para os portugueses,  [b]: beño, beña...  Rotacismo en grupo con oclusivas: fror, preito, cravel  Todo acaba en –iño: diviño  Algunhas formas morfolóxicas típicas  eu, meu (miño), miña  -des  is (bailais, trangeis), imp.  tocai, tangei, vení  Un certo arcaísmo  aqueste  Algunhas palabras claves  may = nay), donzela, ollos, Deus, folga – folgança,   neno = meniño, cachopiño, garridiño, fermoso, bela  gaita, frauta, pandeiro, volteta, cantiga=cantiña, chouteira  chamar, chegar, pallas, estrelas, noite  Ay cachopiño belo dochome a Deus [=dóucheme] como sois Galego. Ay miño pai diuino dochome a Deus como sois Galegiño. Ay cachopiño de oiro dochome a Deus como sois fermoso. Ay miño pay de vida dochome a Deus como sois de Galicia. No vosso portaliño para ser pao de os ceos naceis entre as espigas que comen os Galegos. Ay belo fermosiño dochome a Deus que os vejo no portaliño pobre donde estais encuberto. Eu vos teño nos ollos porque dizen os cregos que vos sois a lusiña dos ollos con que vejo. (...)   O galego caracterízase por Toledo 1638, México 1650, Toledo 1633 Ay galeguiños ay,  ay que lo vejo mas ay que lo miro ay que lo vejo en un pesebriño.  Ay, ay galeguiños ay...  Ay, ay o fillo de Deus ay, ay que a la terra vino.  Ay o fillo de Deus ay, que a la terra vino. Ay galeguiños ay, ay que lo vejo mas ay que lo miro ay que lo vejo en un portaliño.  Ay, soen gaitiñas e dai mil boltiñas   ay tocá las flautiñas tamben los pandeiros ay,  ay que face pucheiros por mis amoriños.  Ay galeguiños ay...  Ay fagámoslle festas que entre duas bestas  ay que muito le cuesta  nace sendo nobre ay,  ay na terra tan pobre por os pecadiños.  Ay galeguiños ay... ¡Ay! Galeguiño nace, fagámosle FESTAS, e venga Tosiño dando mil boltetas. ¡Ay! Galeguiño nace entre duas BESTAS, que meus amoriños muyto asas le CUESTA. ¡Ay! Galeguiño nace, derramando  PERLAS, que o Conde de Lemos dize a sua PRESENÇA: ¡Ay! Fermosiño, etc. Xerez de la Frontera 1649 Tenemos muytas galiñas, cabritiños, terneriñas, mel, e queju, e mil cosiñas, muyto viño, e muyto pan. Ay...  Cabo   Quixemos romper unha lanza por estes textos, chamando a atención sobre   a súa existencia, en todos os territorios dependentes das coroas española e portuguesa  o gran número de testemuños, de maior ou menor circulación e con trasmisión complexa  a necesidade de levantamento, inventario, catalogación e estudo  Pretendemos mostrar que é posible o traballo filolóxico, con metodoloxía científica, para restablecer o texto base.  Nas primeiras décadas, de modo xeral, non son imitacións e non teñen carácter paródico  Textos válidos, que cómpre recuperar para a historia da lingua e da literatura galegas.  Sostemos que o traballo filolóxico debe permitir  separar problemas debidos á transmisión textual deficiente en contextos lingüísticos non galegos  analizar a posible hibridación lingüística do texto (fónica, morfolóxica, léxica), debida ás diferentes linguas de contacto, nomeadamente castelán e portugués  trazos previsibles por simple contacto   trazos debidos á ultracorrección ou hipercaracterización do texto  Un traballo filolóxico de utilidade para  o corpus léxico do galego  a datación de fenómenos  fonéticos e morfolóxicos (variantes de distinto tipo, tamén diatópicas)  nesta ocasión quixemos mostrar os trazos principais do perfil lingüístico do galego (dos galegofalantes), a través do s que lles pareceron caracterizadores aos contemporáneos falantes doutras linguas.     rosario.alvarez@usc.es    http://ilg.usc.es/gl/proxectos/gondomar-corpus-dixital-de-textos-galegos-da-idade-moderna-catalogacion-multiedicion  

A imaxe lingüística dos galegos fóra de Galicia. Textos hispánicos do século XVII

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repositorio Institucional da Universidade de Santiago de Compostela