Бабровіч, Таццяна Сяргееўна

Belarusian State Pedagogical University Repository

вучэнцаў, папаўненню і ўдакладненню разумення актыўнага слоўнікава-га запасу [1, с. 5]. Літаратура 1. Китаев, М.М. Изучение правописания слов с непроверяемыми и труднопроверяе-мыми орфограммами / М.М. Китаев. – М.: Изд. АПН РСФСР, 1959. – 160 с. 2. Современный русский язык: Теория. Анализ языковых единиц: учеб. для студ. высш. учеб. заведений: В 2 ч. Ч. 1. Фонетика и орфоэпия. Графика и орфография. Лексико-логия. Фразеология. Лексикография. Морфемика. Словообразование / Е.И. Диброва [и др.]; под ред. Е.И. Дибровой. – М.: Издательский центр «Академия», 2001. – 544 с. 3. Трайкоўская, В.П. Матэрыялы да слоўніка-мінімуму па беларускай мове для ІІІ–ІV класаў школ з рускай мовай навучання / В.П. Трайкоўская // Выкладанне бела-рускай мовы ў школе з рускай мовай навучання: тэмат. зб. навук. прац / Міністэрства ас-веты БССР, Навук.-даслед. ін-т педагогікі; пад рэд. А.Я. Супруна, Я.М. Лаўрэля. – Мінск: Навук.-даслед. ін-т педагогікі МА БССР, 1981. – С. 5–22. Т.С. Бабровіч (Мінск, Беларусь) СЕМАНТЫЧНАЯ ПАРАДЫГМА І ДЭРЫВАЦЫЯ Ў ТЭМАТЫЧНЫХ  ГРУПАХ ЛЕКСІКІ ЯК СРОДАК ПАШЫРЭННЯ СЛОЎНІКАВАГА  ЗАПАСУ СТУДЭНТАЎ Вядучае месца ў падрыхтоўцы свядомай моўнай асобы займае ава-лоданне лексічным багаццем мовы. У гэтым плане актуальнай з’яўляец-ца распрацоўка не толькі практычных матэрыялаў, але і навукова-тэа-рэтычнае іх асэнсаванне. Так, падчас адукацыйнага працэсу мэтазгод-на разглядаць словы не ізалявана, а ў тэматычных і лексіка-семантыч-ных групах, ва ўзаемадзеянні і зменах іх семантыкі, што дазваляе ўста-наўліваць рода-відавыя адносіны паміж лексемамі і засвойваць іх сэнс на аснове асацыятыўных сувязей. Пры гэтым трэба ўлічваць, што тэматыч-ная і лексіка-семантычная група – паняцці нятоесныя. Тэматычная група, як правіла, ўключае некалькі лексіка-семантычных груп (ЛСГ) [2, с. 232 ]. Паняцце лексіка-семантычнай парадыгмы прадугледжвае вызначэн-не істотных элементаў значэння слова, яго агульныя і дыферэнцыйныя семантычныя прыметы ў адносінах да іншых лексем. Тэрмін лексіка-се-мантычная парадыгма (лексічная парадыгма) у сучаснай лінгвістычнай літаратуры тлумачыцца па-рознаму. Дастаткова поўна і ўсебакова рас-крывае змест паняцця ЛСГ А.А. Лукашанец: «Лексіка-семантычная гру-па слоў – гэта адносна стабільная на сінхронным зрэзе сукупнасць лек-січных адзінак, якія належаць да адной часціны мовы і характарызуюц-ца аднароднасцю і сукупнасцю значэнняў на падставе агульнасці адна-го з кампанентаў (сем, семантычных множнікаў) гэтых значэнняў» [1, с. 226]. Гэта значыць, што ў лексіка-семантычную парадыгму ўключаюц-ца словы, супрацьпастаўленыя па якой-небудзь семантычнай прыкме-175 РЕПОЗИТОРИЙ БГПУце, а таксама супрацьпастаўленыя значэнні ў межах полісемантычнай лексемы. Такім чынам, лексіка-семантычную парадыгму трэба разумець як дыялектычнае адзінства агульнага і прыватнага, у якім вызначальны-мі з’яўляюцца агульныя і дыферэнцыйныя прыметы семантыкі слова. Словаўтварэнне з’яўляецца адным з асноўных спосабаў папаўнення слоўнікавага складу мовы, сродкам забеспячэння патрэб намінацыі і грамадскіх зносін. У сучасным мовазнаўстве шырокае асвятленне ат-рымалі праблемы, звязаныя з вывучэннем комплексных адзінак словаў-тварэння, да якіх, перш за ўсё, адносяцца словаўтваральныя гнёзды, словаўтваральныя парадыгмы і словаўтваральныя ланцужкі. У засваен-ні лексічнага багацця мовы найбольш важнае месца займае словаўтва-ральнае гняздо – структурна і семантычна складаная адзінка. У аснове будовы гнёздаў ляжыць прынцып іерархіі, прынцып паслядоўнага пад-парадкавання адных адзінак другім. Менавіта поўнае апісанне словаў-тваральных гнёздаў адной лексіка-семантычнай групы дазваляе ўстана-віць уплыў зыходнага слова на структурную арганізацыю гнязда, пака-заць асаблівасці ўтварэння матываваных слоў розных часцін мовы, а гэта значыць – адлюстраваць багацце словаўтваральных і лексічных моўных сродкаў.  Такім чынам, знаёмства з семантычнай парадыгмай і дэрывацыйны-мі асаблівасцямі той ці іншай тэматычнай групы лексікі пашырае адука-цыйныя магчымасці засваення слоўнікавага складу мовы, дазваляе ўстанаўліваць тэматычныя або родава-відавыя адносіны паміж словамі. Для прыкладу разгледзім тэматычную групу будаўнічай лексікі. Бу-даўнічая лексіка – адзін са значных пластоў сучаснай беларускай мовы. Ён з’яўляецца даволі ўжывальным як у вусным, так і ў пісьмовым маў-ленні. Лексічныя адзінкі гэтай групы аб’ядноўваюцца на аснове адзін-ства тэмы або родава-відавых адносін у наступныя лексіка-семантыч-ныя групы: • ЛСГ з агульным значэннем дзеяння; • назвы жыллёвых пабудоў, прыбудоў, памяшканняў; • назвы пабудоў, прыбудоў, памяшканняў гаспадарчага прызначэння; • грамадскія і культавыя пабудовы; • часткі пабудоў; • будаўнічы матэрыял. Зыходным у першай тэматычнай групе выступае дзеяслоў будаваць. Сінанімічнымі да гэтай лексемы ў беларускай мове з’яўляюцца словы класці, мураваць, рубіць,ст авіць, узводзіць, антонім – слова разбураць. У ТСБМ адзначаюцца наступныя значэнні дзеяслова будаваць: 1. ст а-віць, мураваць, рубіць дом, узводзіць будынак, збудаванне; 2. перан. ст вараць, т варыць; 3. у думках намячаць, ст вараць (планы, здагадкі і пад.); 4. асноўваць, базіраваць на чым-небудзь; 5. вычэрчваць якую-176 РЕПОЗИТОРИЙ БГПУнебудзь геамет рычную фігуру на аснове зададзеных памераў; 6. сас-т аўляць, складаць шт о-небудзь, адбіраючы і размяшчаючы пэўным чынам, у пэўным парадку, сіст эме мат эрыял. Менавіта ў першым зна-чэнні лексема ўваходзіць у ЛСГ з агульным значэннем дзеяння і з’яўляец-ца вяршыняй словаўтваральнага гнязда, г.зн. словам з самай простай словаўтваральнай структурай, што адпавядае найменшай колькасці дэ-рывацыйных крокаў. У словаўтваральным гняздзе з вяршыняй будаваць вызначаюцца чатыры ступені дэрывацыі. Першай ступені, напрыклад, ха-рактэрны суфіксальныя субстантывы тыпу будоўля, будаўнік,будыніна, постфіксальныя і прыставачныя дзеясловы будавацца, адбудаваць, пры-будаваць і інш., дзеепрыметнік будаваны. Самай насычанай па колькасці матываваных слоў з’яўляецца трэцяя ступень дэрывацыі, дзе прадстаў-лены дзеясловы, назоўнікі, прыметнікі: дабудоўвацца, прыбудоўка, адбу-доўчы і інш. Усяго ў словаўтваральным гняздзе з вяршыняй будаваць намі адзначана 148 дэрыватаў. На іх семантычную разнастайнасць нак-ладае адбітак лексіка-граматычная прыналежнасць, аднак паколькі ўсе матываваныя словы маюць у сваёй структуры дзеяслоўную аснову, то яны так ці інакш характарызуюць дзеяслоўнае дзеянне. Засваенне лексічных багаццяў мовы праз семантычную і дэрыва-цыйную парадыгмы тэматычных груп мае кагнітыўны характар і вызна-чаецца скіраванасцю на розныя ўзроўні падрыхтоўкі моўнай асобы.  Літаратура 1. Лукашанец, А.А. Дзеясловы пераўтваральнага ўздзеяння ў рускай і беларускай мовах / А.А. Лукашанец // Весці АН БССР. – Сер. грамад. навук. – 1980. – № 4. 2. Филин, Ф.П. Очерки по теории языкознания / Ф.П. Филин. – Институт русского язы-ка АН СССР. – М.: Наука, 1982. – 336 с. Н.П. Григорович (Орша, Беларусь) ПРИЕМЫ РАБОТЫ С ОПРЕДЕЛЕНИЯМИ ЛИНГВИСТИЧЕСКИХ ПОНЯТИЙ НА УРОКАХ РУССКОГО ЯЗЫКА В НАЧАЛЬНОЙ ШКОЛЕ Изучение любой дисциплины, в том числе и русского языка, предпо-лагает усвоение определенной системы научных понятий. Важную роль в этом процессе играет умение правильно формулировать их опреде-ления, то есть указывать на существенные признаки объекта. Усвоение понятий и их формулировок – процесс сложный, он предполагает вла-дение операциями анализа, синтеза, обобщения, абстрагирования, умение строить умозаключения. Для того чтобы младшие школьники могли овладеть этим процессом, необходимо организовать целе-направленное руководство им. Следует отметить при этом, что «дети лучше оперируют понятиями, нежели дают их определение, потому что первично ребенок овладева-177 РЕПОЗИТОРИЙ БГПУ

Семантычная парагдыгма і дэрывацыя ў тэматычных групах лексікі як сродак пашырэння слоўнікавага запасу студэнтаў

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Belarusian State Pedagogical University Repository