У артыкуле разглядаюцца пытанні ўтварэння ацэначных дэрыватаў у беларускай дыялектнай мове пры дапамозе фармантаў  -уль (-юль), -ул-я (-юл-я) / -улл-я (-юлл-я) / -ул-а

Урбан, Вольга Валянцінаўна

Belarusian State Pedagogical University Repository

В.В. Урбан (Мінск, БДПУ) АЦЭНАЧНЫЯ ДЭРЫВАТЫ З ФАРМАНТАМІ  -УЛЬ (-ЮЛЬ), -УЛ-Я (-ЮЛ-Я) / -УЛЛ-Я (-ЮЛЛ-Я) / -УЛ-А Ў БЕЛАРУСКАЙ ДЫЯЛЕКТНАЙ МОВЕ  Характарыстычныя назвы асобы са значэннем суб'ектыўнай ацэнкі змяшчаюць інфармацыю аб суб'ектыўным адлюстраванні аб'ектыўнага свету і эмацыянальных адносінах утваральніка маўлення да прадмета гаворкі. У аснове працэсу кваліфікацыі ляжыць параўнанне аб'екта з пэўным эталонам, прынятым у грамадстве. Такое суаднясенне непазбежна прыводзіць да ўзнікнення суб'ектыўнай ацэнкі – станоўчай або адмоўнай. Даследаванне ацэначных субстантываў-характарыстык асобы на словаўтваральным узроўні дазваляе ўстанавіць асаблівасці і спецыфіку дэрывацыйных працэсаў, якія адбываюцца ў беларускай дыялектнай мове. У артыкуле разглядаюцца канататыўна афарбаваныя адзінкі, якія сустракаюцца ў народных гаворках, утвораныя пры дапамозе фармантаў -уль (-юль), -ул-я (-юл-я) / -улл-я (-юлл-я) / -ул-а. Ацэначныя субстантывы з націскам на суфіксе (радзей на корані), утвораныя пры дапамозе фармантаў -уль (-юль), матывуюцца дзеясловамі, назоўнікамі і прыметнікамі: 1. Назоўнікі-пеяратывы, утвораныя ад дзеясловаў, характарызуюць асоб па выразнай знешняй прыкмеце і маюць адценні асуджэння і неадабрэння. У якасці матывавальных выступаюць асновы інфінітываў без канцавога галоснага і фіналі ўтваральнай асновы -ыт-: ківацца – ківýль 'кульгавы' (БНС), маргаць – маргýль (БНС), мармытаць – мармýль 'негаваркі, нелюдзімы чалавек' (СЦР, СПЗБ), мянціць – манцю ль 'ілгун' (СЦР), смаргýль 'вельмі скупы чалавек' перан. ад сморгаць 'абрываць вяршкі (бацвіння, аўса, травы)' (БДС). 2. Ад назоўнікаў утвараецца невялікая колькасць ацэначных дэрыватаў з рознымі ацэначнымі адценнямі: а) зневажальнасці і неадабрэння: бык − бычýль 'гультай, непатрэбны чалавек' (ЗНС), карака 'ануча' − карáкуль 'няўдаліца' (НЛ), рагач 'вілкі' − рагýль 'непаваротлівы, марудлівы чалавек; непрыгожы чалавек' (ЖНС), хата − хатýль 'дамасед' (БНС). Утваральнымі з’яўляюцца асновы неасабовых назоўнікаў; б) ласкальнасці: дзед − дзядýль і дідýль 'стары чалавек або бацька маці ці бацькі'.(СПЗБ). У якасці ўтваральнай выступае аснова адушаўлёнага назоўніка. 3. Матываваныя прыметнікамі назоўнікі са значэннем суб'ектыўнай ацэнкі абазначаюць асоб па выразных прыкметах знешнасці. У працэсе дэрывацыі фіналь -ат- утваральнай асновы адсякаецца: барадаты – барадýль (СПЗБ), гамзаты – гамзýль 'гугнявы' (СПЗБ), гарбаты – гарбýль (БДС), касматы – касмýль (БНС), насаты – насýль (ЗНС), смаркаты – смаркýль 'малады, нявопытны; смаркач' (СПЗБ). Дэрываты маюць экспрэсію асуджэння, пагардлівасці, неадабрэння. Ацэначныя назоўнікі з фармантамі -ул-я (-юл-я) / -улл-я (-юлл-я) / -ул-а прадстаўлены ў беларускай дыялектнай мове адпрыметнікавымі, аддзеяслоўнымі і адназоўнікавымі дэрыватамі: РЕПОЗИТОРИЙ БГПУ1. Ацэначныя адзінкі са значэннем суб’ектыўнай ацэнкі, матываваныя прыметнікамі, абазначаюць асоб жаночага і мужчынскага полу паводле прыкметы, названай утваральным словам. Фіналі -ат-, -л- матывавальных асноў адсякаюцца: гарбаты – гарбуля  (ЖС, СРЛГ), гразны – гразнýля 'брудны, мурзаты' (ЗНС), дзыгаты – дзыгýля 'цыбатая асоба' (ДС ІІІ), дурны – дурнýля з адценнем ласкальнасці (НЛГФ), касматы – касмýля 'касматая асоба' (МДСГ), крывы – крывýля 'кульгавы' (ЗНС), мурзаты – мурзýля (МДСГ), насаты – насýля (СГВ, ЗНС), сівы – сівýля 'дзяўчына, якая паводзіць сябе так, як малое дзіцё; перастарка' (ДС ІІІ, МАСМ), смуглы – смагýла 'цёмнаскуры, смуглы' (ЗНС), смаргаты – смаргуля 'смаркатая асоба' (ДСЗ), тошчы – тошчýля 'худая, сухая жанчына' (ТС), хітры – хітрýля 'той, хто надта хітры' (СПЗБ), чорны – чарнýля 'чорнавалосая жанчына' (ЗНС). У маўленні дэрываты набываюць экспрэсію асуджэння, зневажальнасці, іроніі, у выключных выпадках − ласкальнасці. Націск на суфіксе, у зэльвенскіх гаворках на канчатку. 2. Суб'ектыўна-ацэначныя назоўнікі, якія абазначаюць асоб-выканаўцаў дзеяння або носьбітаў негатыўнай працэсуальнай прыкметы, маюць адценні пагардлівасці, неадабрэння, іроніі, спачувальнасці. Фіналі -ава-, -ну-, -а-, -ы-, -я-, -і- ўтваральных асноў інфінітываў адсякаюцца; пры дэрывацыі магчыма чаргаванне перад суфіксам парных мяккіх зычных з цвёрдымі: лындзіць 'швэндацца без справы' – лындýля 'гультай' (НВС), фарсіць – фарсýля і фарсýлля 'фарсістая жанчына' (ЗНС), храпець – храпýля (ЗНС) і храпуля (БНС). Націск на суфіксе, на канчатку − у зэльвенскіх гаворках: бедаваць – бядýла 'небарака' (СПЗБ), гуляць – гулю ля 'гуляка' (НС-Т), ірзаць 'ёрзаць' – ірзýля 'гарэза, свавольніца' (НВС), комшыцца 'капацца, марудзіць' – камшýля 'маруда' (НС-Т), пець – пяю лля (НЛ), рассасаць – рассасýля 'хто любіць шмат пагаварыць, паразважаць' (ЗНС), цягнуцца (цягацца) – цягýла і цягýля 'той, хто марудны, адстае, ідзе ззаду' (СПЗБ). 3. Адсубстантыўныя назоўнікі з націскам на ўтваральным суфіксе можна падзяліць на два падтыпы: а) дэрываты, якія ўжываюцца ў маўленні з адценнем ласкальнасці, утваральнымі для якіх выступаюць назвы асоб мужчынскага і жаночага полу па лініі роднасці, сваяцтва: баба – бабýля (ВКС), брат – братýля (КСУМ), дзед – дзядýля (СПЗБ), дачка – дочýля (ТС), маці – матýля (ТС), сын – сынýля (МКТ), тата – татýля (МАСМ); б) пеяратывы, якія ўжываюцца ў маўленні з адценнямі абражальнасці, пагардлівасці, зневажальнасці, іроніі. Базавымі для іх утварэння выступаюць асновы назоўнікаў жаночага і мужчынскага роду, якія маюць адмоўную ацэнку (біз − бязýля 'гультай'; СРЛГ; дрыпса − дрыпсýля 'няўклюдная, неахайная асоба'; НВС; крыкса − крыксýля 'жанчына, якая любіць пакрычаць, гучна пагаварыць'; ЗНС; рабза − рабзýля 'жанчына з рабым тварам'; НВС ІІ, рагіза − рагізýля 'растропа'; ВКС; рассявень − рассявýля 'рассеяны'; ЗНС; цытра − цытрýля 'сварлівая асоба'; НВС ІІІ; цямця − цямцю  ля 'маўклівая, марудлівая асоба'; ЖНС), або назвы асоб жаночага і мужчынскага полу па лініі роднасці: дзеўка – дзявýля 'вялікая дзяўчына, але ні да чаго не здольная, няўмелая' (ЗНС, ЖС, МДСГ, МКТ, МАСМ), дзявýлля РЕПОЗИТОРИЙ БГПУ'дарослая дзяўчына-гультайка' (МСД), дзевуля 'сталая дзяўчына' (ЖНС), зяць – зяцю ля (ДСЗ), мама – мамýля (СНЛ), сястра – сястрýля (МАСМ, ДС І). Такім чынам, можна зрабіць вывад, што словаўтваральныя фарманты –уль (-юль), -ул-я (-юл-я) / -улл-я (-юлл-я) / -ул-а ў дыялектнай беларускай мове маюць шырокія канструкцыйныя магчымасці: яны спалучаюцца з разнастайнымі тыпамі ўтваральных асноў і набываюць шырокае кола дэрывацыйных значэнняў.  Умоўныя скарачэнні БДС – Шаталава Л.Ф. Беларускае дыялектнае слова. – Мінск, 1975; БНС –  Сцяцко П.У. Беларускае народнае словаўтварэнне: Афіксальныя  назоўнікі – Мінск, 1977; ВКС – Касьпяровіч М.І. Віцебскі краёвы слоўнік. – Віцебск, 1927; ДС І – Янкоўскі Ф.М. Дыялектны слоўнік. – Мінск, 1958; ДС ІІІ – Янкоўскі Ф.М. Дыялектны слоўнік ІІІ. – Мінск, 1970; ДСЗ – Сцяцко П. Дыялектны слоўнік: З гаворак Зэльвеншчыны. – Мінск, 1970; ЖНС – Жывое народнае слова: Дыялекталагічны зборнік. – Мінск, 1992; ЗНС – З народнага слоўніка. – Мінск, 1975; КСУМ – Бялькевіч І.К. Краёвы слоўнік усходняй Магілёўшчыны. – Мінск, 1970; МАСМ – Матэрыялы да абласнога слоўніка Магілёўшчыны. – Мінск, 1981; МДСГ – Матэрыялы для дыялектнага слоўніка Гомельшчыны // Беларуская мова: вып. 5, 1977; вып. 8, 1980; МКТ – Яўсееў Р.М. Маці казала так...: З гаворкі Бялыніцкага раёна. – Мінск, 1978; МСД – Матэрыялы для слоўніка народна-дыялектнай мовы. – Мінск, 1960; НВС – Юрчанка Г.Ф. Народнае вытворнае слова: З гаворкі Мсціслаўшчыны. А – Л. – Мінск, 1981; НВС ІІ – Юрчанка Г.Ф. Народнае вытворнае слова: З гаворкі Мсціслаўшчыны. М – Р (разбарона). – Мінск, 1983; НВС ІІІ – Юрчанка Г.Ф. Народнае вытворнае слова: З гаворкі Мсціслаўшчыны. Р – Я.– Мінск, 1985; НЛ – Народная лексіка. – Мінск, 1977; НЛГФ – Народная лексіка Гомельшчыны ў фальклоры і мастацкай літаратуры: Слоўнік. – Мінск, 1983; НС-Т – Народная словатворчасць. – Мінск, 1979; СГВ – Сцяшковіч Т.Ф. Слоўнік Гродзенскай вобласці. – Мінск, 1983; СНЛ – Юрчанка Г.Ф. Сучасная народная лексіка: З гаворкі Мсціслаўшчыны: Слоўнік.  А – Н. – Мінск, 1993; СПЗБ – Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча: У 5 т. – Мінск, 1979 – 1986. Т.1 – 5; СРЛГ – Слоўнік рэгіянальнай лексікі Гродзеншчыны. – Гродна, 1999; СЦР – Слоўнік гаворак цэнтральных раёнаў Беларусі: У 2 т. / Пад рэд. Е.С.Мяцельскай. – Мінск, 1990. – Т. 1; ТС – Тураўскі слоўнік: У 5 т. – Мінск, 1982 – 1987. Т. 1 – 5.  РЕПОЗИТОРИЙ БГПУ

Ацэначныя дэрываты з фармантамі -уль (-юль), -ул-я (-юл-я) / -улл-я (-юлл-я) / -ул-а ў беларускай дыялектнай мове

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Belarusian State Pedagogical University Repository