В статье рассмотрены названия культовых строений и их частей. Данная лексико-семантическая группы включает компоненты разных этимологических истоков. Среди них слова, принадлежащие общеславянскому фонду, названия языческих культовых строений, которые генетически восходят к праславянскому лексическому единству, и заимствования

Бабровіч, Таццяна Сяргееўна

Belarusian State Pedagogical University Repository

  Бабровіч Т.С. (Мінск)  Праца з асобнымі лексіка-семантычнымі групамі назоўнікаў як сродак удасканалення камунікатыўнай кампетэнтнасці.   У падрыхтоўцы высокакваліфікаваных педагогаў камунікатыўная кампетэнтнасць спецыялістаў займае вядучае месца. У паняцце камунікатыўнай кампетэнтнасці ўваходзіць шмат складаемых, адным з якіх, безумоўна, з’яўляецца валоданне лексіка-семантычнай парадыгмай. Грунтоўнае засваенне лексічных багаццяў мовы — перадумова высокага ўзроўню камунікацыі. Пры падрыхтоўцы педагогаў па дадатковай спецыяльнасці ’’Беларуская мова і літаратура’’ з мэтай узбагачэння і глыбокага засваення лексікі мэтазгодна разглядаць словы не ізалявана, а ў складзе лексіка-семантычных груп. Так, напрыклад, назвы культавых збудаванняў і іх частак, зафіксаваныя ў сучаснай беларускай мове, утвараюць асобную лексіка-семантычную групу. Па сваіх семантычных асаблівасцях кампаненты дадзенага лексічнага аб’яднання могуць быць умоўна падзелены на некалькі мікрасемантычных падгруп, якія ўключаюць адпаведна назвы хрысціянскіх (праваслаўных і каталіцкіх) культавых збудаванняў, назвы частак культавых збудаванняў.  Сярод назваў хрысціянскіх культавых збудаванняў у сучаснай беларускай мове найбольш распаўсюджана лексема царква ’1. рэлігійнае аб’яднанне духавенства і веруючых на аснове агульнасці веры, вучэння і абрадаў набажэнства; 2. будынак, у якім адбываецца праваслаўнае набажэнства’ (ТСБМ). Руск. церковь, укр. церква, балг. цръква, черква, сербахарв. црква, словен. ćerkev, польск. cerkiew, чэш. cirkev (Фасм.). У дыялектных слоўніках з тым жа значэннем зафіксавана лексема цэрква (Янк.II), (ТС), (Касп.); церква, церковка ’церковь, храм’ (Нас.). Як сінонімы да слова царква выкарыстоўваюцца лексемы храм у значэнні ’збудаванне, прызначанае для адпраўлення набажэнства і рэлігійных абрадаў’ (ТСБМ) і сабор ’галоўная або вялікая царква ў горадзе, манастыры’ (ТСБМ). Слова храм ўжываецца ў славянскіх мовах: рус. храм ’храм’, балг. храм ’храм’, сербахарв. хрâм ’дом, храм’, славен. hrám ’збудаванне, жыллё; храм, пакой’, чэш. chrám, chrámina ’храм, царква’, слвц. chram ’тое ж’. Паводле паходжання набліжаецца да хет. кarimmi ’храм’ (Фасм.).  Лексема сабор запазычана з грэч. мовы, польск. sobor ’сабор’ (Фасм.).  Дадзеныя лексемы ў прааналізаваных намі дыялектных слоўніках не зафіксаваны. Асобна ў гэтай групе стаіць лексема капліца са значэннем ’невялікі царкоўны або касцёльны будынак з іконамі без алтара; малельня’; каплічка ’невялікая капліца’ (ТСБМ).  Капліца ’часоўня’ праз польск. мову kaplica з лат. мовы сареlla (Фасм.).   У дыялектных слоўніках сустракаем капліца ’часовня’ (Касп.), (Нас.); каплічка ’часовенька; распятие при дороге с крышею’(Нас.). Для назваў збудаванняў, якія служаць не толькі для адпраўлення набажэнстваў, але выкарыстоўваюцца ў якасці жылля для святароў і манахаў, у сучаснай беларускай мове існуюць наступныя лексемы: лаўра, манастыр, скіт. Лаўра ’назва буйных мужчынскіх праваслаўных манастароў, якія падпарадкоўваюцца найвышэйшай царкоўнай уладзе — Сіноду’ (ТСБМ). Рус лавра ’большой, известный монастырь’ (Фасм.); ст.-руск. лавра, укр. лавра, ст.-слав. лавра з грэч. мовы ’манастыр, келля’ (ЭСБМ). Манастыр ’1. абшчына манахаў або манашак, якая, маючы свае землі і капітал, утварае царкоўна-гаспадарчую арганізацыю; 2. царква, жылыя памяшканні і тэрыторыя, якія належаць гэтай абшчыне’ (ТСБМ). Руск. монастырь, укр. манастир, балг. мънастир. Запазычанне з грэцк. мовы (ЭСБМ). Скіт ’1. у праваслаўных манастырах – жыллё для манахаў-пустэльнікаў, размешчанае аддалена ад манастырскага будынка; 2. стараверскі манастыр або пасёлак манастырскага тыпу ў глухой пустэльнай мясцовасці’ (ТСБМ).  Руск.-царкоўнаслав. скытъ, скитъ. Паходзіць ад назвы пустыні ў Егіпце, дзе сяліліся манахі (Фасм.). Для назвы каталіцкіх культавых збудаванняў у беларускай мове ужываюцца лексемы касцёл, кляштар, абацтва.  Касцёл ’польскі каталіцкі храм’ (ТСБМ). Рус. костёл, укр. костіл, польск. kośсioł, чэш. kostel ад лат. castellum ’умацаванне’ (Фасм.).  Слова адзначана ў дыялектных слоўніках косцёл з тым жа значэннем (Нас.).  Кляштар ’каталіцкі манастыр’ (ТСБМ). Руск. кляштор, польск. klasztor, чэш. klášter (Фасм.).  Больш шырокае значэнне мае лексема абацтва ’каталіцкі манастыр са сваімі ўладаннямі’ (ТСБМ).  У дыялектных слоўніках словы кляштар і абацтва не зафіксаваны.  Са значэннем ’яўрэйскі малітоўны дом’ выкарыстоўваецца лексема сінагога (ТСБМ). Запазычанне з грэцк. мовы, дзе мела значэнне ’сабранне, сходка’ (Фасм.).  Адпаведна малітоўны дом у мусульман называецца мячэць. Руск. мечеть, укр. мечет, балг. мечет, сербахарв. мечет, польск. meczet. З тур.-араб. mäsdžid (Фасм.).  Назвы дахрысціянскіх культавых збудаванняў прадстаўлены ў сучаснай беларускай мове лексемамі бажніца і капішча. Бажніца ’1. уст. паліца з абразамі; 2. памяшканне для рэлігійных сходаў і малення’ (ТСБМ). Руск. божница ’царква, язычаскі храм’; укр. божница. Параўн. польск. bożnica ’раней кожная царква; сёння толькі яўрэйская’; ст.-чэш. božnicĕ ’язычаскі храм’. Утварэнне ад бог (ЭСБМ). У дыялектных слоўніках сустракаем бажніца ’усякі нехрысціянскі храм, акрамя яўрэйскага’ (Шат.), ’паліца або шафка пад абразамі’ (Касп.).   Капішча ’культавае збудаванне ўсходніх і прыбалтыйскіх славян язычніцкага перыяду’ (ТСБМ). Укр., руск. капище ’паганскі храм’. Ст.-руск. запазычанне са ст.-слав. капиψе ’храм’ (ЭСБМ). У дыялектах зафіксавана са значэннем ’месца, дзе закопваюць здохлую жывёлу’ (Бяльк.).  Сярод назваў частак культавых збудаванняў у беларускай мове засведчаны лексемы амбон, клірас, алтар, паперць, келля, багамольня, салея, прытвор.  Амбон ’узвышэнне ў царкве перад так званымі царскімі варотамі’ (ТСБМ).  Руск. амвон. Бел. амбона з польск. ambona, якое з лац. аmbo (ЭСБМ).  У дыялектах адзначана лексема амвона са значэннем ’прапаведніцкая кафедра ці ўзвышанае месца перад алтаром’ (Нас.). Клірас ’месца для пеўчых у царкве на ўзвышэнні з правага і левага боку царскіх дзвярэй’ (ТСБМ).  Руск. клирос ’месца для хора ў царкве’; укр. клир, клирос; ст.-слав. клиросъ. Запазычанне з грэч. мовы (Фасм.). Алтар ’усходняя частка царквы, дзе знаходзіцца прастол, аддзеленая ад агульнага памяшкання іканастасам’ (ТСБМ). Руск. алтарь; з лат. аltāre — altus ’высокі’, г.зн. вышэй за іншыя часкі царквы (Фасм.).  Багамольня ’памяшканне для малення’ (ТСБМ). У дыялектных слоўніках мае значэнне ’гаварыльня, пустая размова’ (ТС).  Келля ’асобны пакой або асобнае жыллё манаха, манашкі ў манастары’ (ТСБМ).  Рус. келья, паходзіць з грэч. мовы (ЭСБМ).  Паперць ’ганак перад уваходам у царкву’ (ТСБМ).  Рус. паперть, ст.-рус. папьрть ’царкоўны прытвор, паперць’, блг. паперць; запазычанне з рускай мовы (ЭСБМ).  Прытвор ’пярэдняя частка царквы непасрэдна за паперцю’ (ТСБМ).  Руск. притвор, ст.-руск., ст.-слав. притворъ, першапачатковае значэнне ’прыбудова’ (Фасм.).  У дыялектных слоўніках зафіксвана са значэннямі ’1. прыманка для пчол у пустым вуллі; 2. шула, да якой прычыняюцца вароты’ (ТС).  Салея ’у праваслаўнай царкве – узвышэнне перад іканастасам на ўсю яго даўжыню’ (ТСБМ).  Руск. солея; запазычанне з лат. мовы solium (Фасм.).  Такім чынам, лексіка-семантычная група назваў культавых збудаванняў і іх частак уключае кампаненты розных этымалагічных вытокаў. Сярод іх словы, якія належаць агульнаўсходнеславянскаму фонду, назвы язычніцкіх культавых збудаванняў, што генетычна ўзыходзяць да праславянскага лексічнага адзінства, а таксама запазычанні.  Лексіка-семантычная група разглядаецца намі як дыялектычнае адзінства агульнага і прыватнага, у якім вызначальнымі з’яўляюцца агульныя і   дыферэнцыйныя прыметы семантыкі слова. Семасіялагічны і этымалагічны аспекты вывучэння лексіка-семантычных груп забяспечваюць сістэмнасць у засваенні лексічнага складу мовы, высокі ўзровень камунікатыўнай кампетэнтнасці педагогаў-філолагаў.   Скарачэнні  Бяльк. Бялькевіч І.К. Краёвы слоўнік усходняй Магілёўшчыны.—Мн.: Навука і тэхніка, 1970.—511 с. Касп.  Каспяровіч М.І. Віцебскі краявы слоўнік, А-Я: Матэрыялы / Пад рэд. М.Я.Байкова, Б.І.Эпімаха-Шыпілы; Ін-т беларус. культуры. – Віцебск, 1927. — 371 с. Нас.  Насовіч. І. Слоўнік беларускай мовы.— Мн., 1983. ТС Тураўскі слоўнік: У 5-ці тамах / АН БССР Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа; Рэд.А.А. Крывіцкі.—Мн.: Навука і тэхніка, 1982-1985. ТСБМ Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. У 5-ці тамах / АН БССР Ін-т мовазнаўства імя Я.Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1977-1984. Шат.  Шатэрнік Н. Краёвы слоўнік Чэрвеншчыны.—Мн., 1929. Фасм. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка: В 4 т. / Перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева.-2-е изд.—М.: Прогресс, 1986. ЭСБМ Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. У 8-і т.—Мн., 1987-1993. Юрч. Юрчанка Г. Дыялектны слоўнік. З гаворак Мсціслаўшчыны.—Мн., 1966. — 268 с. Янк.II Янкоўскі Ф. Дыялектны слоўнік II.—Мн.: Выд-ва АН БССР, 1960.—234 с.                 

Праца з асобнымі лексіка-семантычнымі групамі назоўнікаў як сродак удасканалення камунікатыўнай кампетэнтнасці

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Belarusian State Pedagogical University Repository