Artykuł z numeru 1/2015 internetowego czasopisma TREND

Joanna Węgrzynowska

Polish

ORE Digital Library

18  TRENDY nr 1/2015Przemoc w klasie – rozmowa z dzieckiem poszkodowanym W życie każdej klasy wpisane są konflikty. Dzieci czasem kłócą się, obrażają, dzielą na wrogie obozy i biją. Przyczyny takich zachowań mogą być różne, np. brak dojrzałości. Te codzienne sytuacje mają zwykle charak-ter agresji równorzędnej, w której obie strony konfliktu posiadają podobne siły (psychiczne bądź fizyczne). Dzieci takich sytuacji raczej nie ukrywają, a wychowawcy mogą łatwo je zaobserwować i wkroczyć do akcji. Wielu nauczycieli poświęca dużo czasu na wysłuchanie skłóconych stron, tłumaczenie, wspieranie dzieci w poradzeniu sobie z konfliktem, uczenie szacunku do drugiej osoby. Taka jest codzienność wychowawcza. Przemoc rówieśnicza w klasieSytuacja przemocy rówieśniczej ma inny charakter. Jej cechą jest nierów-nowaga sił – po jednej stronie znajdu-je się dziecko-sprawca otoczone grupą, która go wspiera, a po drugiej dziecko poszkodowane, pozbawione wsparcia klasy. Przemoc jest jednostronna, za-zwyczaj długofalowa i ma tendencję do nasilania się. Sam poszkodowany często nie jest w stanie poradzić sobie bez pomocy rówieśników i dorosłych. Przemoc, w przeciwieństwie do co-dziennych konfliktów, jest ukrywana. Sprawcy nie afiszują się z dokucza-niem, gdyż czują, że nie jest to za-chowanie akceptowane przez szkołę. Dziecko poszkodowane rzadko infor-muje dorosłych o swojej sytuacji – wg badań „Diagnoza szkolna 2009”, prze-prowadzonych w ramach kampanii społecznej „Szkoła bez przemocy”, tyl-ko niewielki odsetek dzieci zwierza się wychowawcom ze swoich problemów. Dzieci nie mówią nauczycielom o prze- mocy, gdyż:• wstydzą się tego, • uważają siebie za gorszych od in-nych, • obwiniają siebie za przemoc,• boją się zemsty sprawców lub pogor-szenia swojej sytuacji, • boją się nieadekwatnej reakcji doro-słych lub po prostu nie mają do nich zaufania. W starszych klasach pojawia się rów-nież niepisana szkolna norma, że informowanie nauczycieli jest do-noszeniem, w związku z czym nawet neutralni obserwatorzy mogą bać się zgłaszać wychowawcy, że w klasie dzieje się coś niedobrego. Powyższe czynniki sprawiają, że wychowawca może nie wiedzieć o problemie przemocy w klasie lub za-uważyć go zbyt późno. Część nauczy-cieli dowiaduje się o dręczeniu dopiero podczas rozmowy z rodzicem poszko-dowanego dziecka. Czasami inny rodzic (dziecka niezaangażowanego w przemoc) informuje wychowaw-cę o tym, co usłyszał w domu. Wielu wychowawcom, którzy dowiedzieli się o niepokojących sytuacjach przemo-cy, trudno jest w nie uwierzyć. Jest to częściowo zrozumiałe – aby dostrzec przemoc, trzeba widzieć cały łańcuch drobnych, regularnych wydarzeń. Wy-darzeń dobrze przez dzieci ukrywa-nych, odbywających się w większości pod nieobecność nauczycieli. Przemoc kojarzy się z jakimś olbrzy-mim problemem, porażką wychowaw-czą, potrzebą szybkiej interwencji itp. Niektórzy nauczyciele wolą więc uznać zaistniałą sytuację za zwykły konflikt lub głupią zabawę, co niestety nie uła-twia konstruktywnego rozwiązania problemu. Dlatego warto założyć, że możemy nie wiedzieć o czymś istot-nym, co wydarzyło się w klasie i po prostu musimy sprawdzić, jak jest na-prawdę.Co zatem należy zrobić, kiedy dowia-dujemy się, że w naszej klasie prawdo-podobnie dochodzi do przemocy?Pierwszym etapem rozwiązywania problemu jest solidna diagnoza sytu-acji. Musimy się upewnić, czy w klasie rzeczywiście jest przemoc, jak dłu-go trwa, jakie formy przyjmuje i kto w niej bierze udział. Relacja jednej strony to często za mało, warto na-świetlić problem z różnych punktów widzenia. Wychowawca ma tu wiele możliwości, może np. porozmawiać z innymi nauczycielami, z rodzicem TRENDY nr 1/2015  19Przemoc w klasie – rozmowa z dzieckiem poszkodowanym poszkodowanego, z neutralnymi ro-dzicami, indywidualnie z dziećmi z klasy.  Może także zrobić anonimo-wą ankietę wśród uczniów, poprosić pedagoga szkolnego o dyskretną ob-serwację klasy, np. podczas jednego dnia szkolnego itd.Na pewno najważniejszym i pod-stawowym elementem procesu dia-gnozowania sytuacji jest rozmowa z poszkodowanym uczniem. Nie cho-dzi w niej tylko o uzyskanie informa-cji, ale przede wszystkim o zdobycie zaufania dziecka i zachęcenie go do dalszej współpracy, a co za tym idzie – poprawy jego sytuacji w klasie. Trzeba pamiętać, że interwencje w sytuacjach przemocy zwykle trwają dłuższy czas i wymagają podjęcia wielu działań, więc współpraca poszkodowanego dziecka może okazać się dla wycho-wawcy kluczowa. Dlatego do takiego spotkania zawsze warto się przygoto-wać!Jak przeprowadzić rozmowę?Powinniśmy zacząć od dyskretnego umówienia się z dzieckiem na rozmo-wę. Musimy wybrać spokojne miejsce i bezpieczną porę; zadbać, by nikt nie przeszkadzał w spotkaniu. Trzeba pa-miętać, że im starsza klasa (szczególnie dotyczy to gimnazjum), tym bardziej uczeń boi się, że inni zobaczą, jak roz-mawia z nauczycielem, i nazwą go do-nosicielem.Warto pamiętać, że dziecko, które przy- chodzi na rozmowę, może:• czuć się bezsilne i samotne w sytu-acji przemocy;• bać się sprawców oraz doświadczać z ich strony nieprzyjemnych sytuacji (o których nie mamy pojęcia);• być wrażliwe, przeżywać stres, mieć objawy psychosomatyczne;• mieć objawy depresji lub myśli sa-mobójcze;• potrzebować wsparcia.Wiele zależy oczywiście od charakteru dziecka (na ile jest silne psychicznie) oraz od charakteru przemocy (jaką ma formę, jak długo trwa i czy dziec-ko ma jakiekolwiek wsparcie). Musimy jednak założyć, że uczeń może przyjść do nas w różnym stanie – od poczucia, że sobie jakoś radzi, do kompletnego załamania.W trakcie tej rozmowy warto szcze-gólnie:• zapewnić dziecko o dyskrecji (że to jest rozmowa między nim a wycho-wawcą, że inni koledzy się nie do-wiedzą);• wyjaśnić dziecku cel rozmowy (że zauważyliśmy przemoc lub dowie-dzieliśmy się o niej; że martwimy się o nie i chcemy mu pomóc);• powiedzieć, że ważne jest, aby w na-szej klasie nikt nikomu nie dokuczał;• nastawić się na aktywne, uważne słuchanie (wychowawca może sobie nawet zapisywać różne sytuacje opi-sywane przez dziecko);• zadawać pytania otwarte (np. „Opo-wiedz jak wyglądała wczorajsza sy-tuacja, kiedy zabierali ci plecak”), unikać zbyt wielu dociekliwych py-tań (to nie przesłuchanie);• wczuć się w stan emocjonalny dziec-ka, nazywać jego uczucia (np. „Wy-gląda na to, że czujesz się samotny w klasie” lub „Widzę, że boisz się tro-chę chłopaków”);• okazać akceptację i być cierpliwym,• docenić odwagę dziecka, że powie-działo nam o bolesnych dla siebie zdarzeniach;• uszanować jego odmowę i lęk, kiedy nie chce wskazać sprawców;• przypomnieć dziecku normy i pra-wa, które go chronią w szkole;• zapytać o jego pomysły na rozwiąza-nie problemu;• zapewnić dziecko, że poinformuje-my je o działaniach, jakie zamierza-my podjąć w tej sytuacji.Podczas rozmowy z dzieckiem po-szkodowanym należy unikać:• Przypisywania dziecku winy za zaist-niałą sytuację. Nie wolno szukać w dziecku winy za przemoc, która go spotyka. Wypowiedzi typu: „Dlacze-go nie masz koleżanek?”, „Nie mo-głaś powiedzieć im, żeby cię zos- tawili w spokoju”, „Dlaczego się nie broniłeś?” przyczyniają się tylko do pogłębienia smutku, poczucia winy i niskiej samooceny ucznia. • Podważania relacji dziecka, zaprze-czania. Komunikaty typu: „Chyba przesadzasz trochę”, „Chłopcy na pewno chcieli się z tobą pobawić, 20  TRENDY nr 1/2015Przemoc w klasie – rozmowa z dzieckiem poszkodowanym a ty od razu bierzesz to za dokucza-nie” lub „Trudno mi uwierzyć w to, co mówisz, przecież Klaudia jest wzorową uczennicą” powodują, że dziecko może nic już nam więcej nie powiedzieć.• Bagatelizowania problemu dziecka. Z punktu widzenia dorosłych łatwo jest rozwiązać wiele nieprzyjemnych sytuacji, które przydarzają się ofie-rze. Dla dzieci są one jednak trudne i bolesne, więc np. zdania: „Robisz z tego tragedię”, „Nie możesz się tak wszystkim martwić” niczego nie roz-wiązują, a jedynie jeszcze bardziej przygnębiają dziecko.• Dawania „dobrych” rad. Jeśli dorosły nie jest w stanie pomóc uczniowi lub nie poznał wystarczająco całej sytu-acji, nie powinien udzielać dziecku powierzchownych rad typu: „Jak będą chcieli od ciebie pieniądze to powiedz, że im nie dasz”, „Musisz się zaprzyjaźnić z jakąś koleżanką z kla-sy”, „Po prostu nie zwracaj uwagi na ich zaczepki”. Takie wypowiedzi dają dziecku do zrozumienia, że jest zda-ne na własne siły i nie ma co liczyć na pomoc, mogą mu też szkodzić.Plan zaradczyJeśli materiał zebrany podczas diagno-zy wskazuje, że w klasie mamy do czy-nienia z przemocą, to wychowawca jest zobowiązany do opracowania planu zaradczego, czyli sposobu rozwiązania problemu. Dobre interwencje składa-ją się zwykle z działań prowadzonych wobec poszkodowanego, sprawców oraz klasy, jednakże każda sytu-acja jest inna i wymaga indywidual- nych rozwiązań.Rozpoczynając interwencję (która może zająć kilka tygodni czy nawet miesięcy), musimy przede wszystkim zadbać o podjęcie kroków zapewnia-jących bezpieczeństwo poszkodowa-nemu dziecku. Do takich działań należą:• zapewnienie dziecku (w porozumie-niu z jego rodzicami) wsparcia psy-chologicznego, (ze strony wycho- wawcy, pedagoga szkolnego lub ze-wnętrznych specjalistów);• regularne spotkania monitorujące sytuację, np. z wychowawcą czy pe-dagogiem (początkowo raz w tygo-dniu, potem rzadziej, ale regularnie), z dzieckiem lub jego rodzicami, w celu omawiania bieżącej sytuacji (czy jest poprawa, jaka, co się dzieje) oraz informowania dziecka i rodzi-ców o planowanych krokach (ogól-nie). Dla poszkodowanego dziecka niezmiernie ważna jest świadomość tego, co się będzie działo (np. że będą zajęcia w klasie) i możliwość psychicznego przygotowania się do nadchodzących wydarzeń.• ustalenie z dzieckiem i jego rodzica-mi (jeśli jest taka potrzeba) „zasad bezpieczeństwa” (np. co dziecko ma zrobić, jeśli grupa czeka na nie pod jaką drogą ma wracać do domu, szkoły, jakich miejsc w szkole unikać itp.).Działania długofalowe, które warto podjąć wobec poszkodowanego dziec-ka, powinny pomóc mu w wyjściu z roli ofiary i ułatwić dobre funkcjo-nowanie w grupie. Należą do nich:• Budowanie poczucia własnej warto-ści – pokazywanie dziecku jego TRENDY nr 1/2015  21Przemoc w klasie – rozmowa z dzieckiem poszkodowanym mocnych stron, systematyczne do-wartościowywanie; • Uczenie asertywności – ćwiczenie z dzieckiem podstawowych umiejęt-ności bycia asertywnym, a przede wszystkim asertywnych sposobów reagowania na agresję rówieśników;• Uczenie nawiązywania relacji w gru-pie – zachęcanie do kontaktów z in-nymi dziećmi i tworzenie sytuacji sprzyjających integracji dziecka z pozostałymi uczniami;• Opracowanie z dzieckiem pomy-słów, jak może aktywnie próbować zmienić swoją sytuację w klasie – budowanie w dziecku poczucia sprawstwa;• Zamiana zachowań prowokujących względem rówieśników (jeśli dziec-ko takie ma) na zachowania bardziej konstruktywne i świadome.Długofalowe doświadczanie prze-mocy w klasie ma olbrzymi wpływ na samopoczucie i funkcjonowanie dziecka, może powodować choroby somatyczne, depresję, obniżone po-czucie własnej wartości, spadek moty-wacji do nauki. Dziecko będące ofiarą przemocy rówieśniczej jest najsłab-szym ogniwem klasowym, dlatego tak ważne jest, abyśmy umieli otoczyć je wsparciem i podjąć rozważne działa-nia, które pomogą mu przezwyciężyć kryzysową sytuację i poczuć się znów pełnoprawnym i wartościowym człon-kiem grupy.Joanna WęgrzynowskaMagister psychologii, trener PTP, socjotera-peutka. Wiceprezes Stowarzyszenia „Bliżej Dziecka”. Specjalizuje się w pracy z dziećmi – ofiarami przemocy rówieśniczej. Współautorka pro-gramów „Trening Pewności Siebie”, „Program Przeciwdziałania Przemocy – STOP”, „Bez-pieczne Dzieciaki”. Prowadzi szkolenia dla rad pedagogicznych w zakresie tworzenia systemu przeciwdziała-nia agresji i przemocy na terenie szkoły oraz konsultacje dla dyrektorów, wychowawców i rodziców dotyczące przemocy rówieśniczej.Wsparciem  dla szkół w tym obszarze mogą być publikacje i materiały dy-daktyczne:  • Poradnik Agresja i przemoc w szkole, czyli co powinniśmy wiedzieć, by sku-tecznie działać; Ewa Czemierowska--Koruba, Warszawa 2014. Publikacja opracowana na zlecenie MEN zawie-ra cenne informacje o tym, jak rozu-mieć zjawiska agresji i przemocy i jak tworzyć szkolny system prze-ciwdziałania przemocy – prowadzić działania profilaktyczne oraz podej-mować działania interwencyjne.• Film edukacyjny Przemoc w szkole dla młodzieży ponadgimnazjalnej z cyklu Nie warto ryzykować, wypro-dukowany na zlecenie Biura Bezpie-czeństwa i Zarzadzania Kryzyso- wego Urzędu Miasta Stołecznego Warszawy (DVD). Fabuła filmu do-tyczy przemocy rówieśniczej i może być kanwą do prowadzenia zajęcia profilaktycznych z młodzieżą. Do fil-mu dołączony jest scenariusz zajęć.Strona internetowa stopbullying.gov – strona internetowa w całości po-święcona zjawisku bullyingu. Za-mieszczone na niej treści skierowane są zarówno do dorosłych, jak i dzieci i młodzieży. Dodatkowe informacje można również znaleźć na stronie ORE.Jak przeciwdziałać agresji i przemocy w szkole? 

Przemoc w klasie - rozmowa z dzieckiem poszkodowanym

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ORE Digital Library