Lam, Abuubakri Muusaa

Dutch

Hochschulschriftenserver - Universität Frankfurt am Main

  1CAGGAL PAALEL NJUUMRI E SAWRU GANNDAL HUJJIKINAADE YÓNTII  E ndee-zóó winndannde, njizmi ko ruttaade e ko faati e lelnde binndól zemngal pulaar. Wazi noon ko won nan-nanti njettii mi ; ko vurmi teskitaade e majji ko ñiqooje jówitiize e no lelnirmi binndól e Sawru Ganndal. Zuum noon alaa-e-sago mi jaaboo, mi rokka dalillaaji gaddanzi mi winndirde no mbinndirmi nii, gila e Paalel Njuumri. Ko adii kóó fóf, mi siftina ko kaalnóómi e puzzórgel- golle Paalel Njuumri : « Njokkirten puzzórgel-golle men ko lelnde binndól. Ezen nganndi won sarzi darnaa ko faati e no pulaar fóti winndireede ; ezen nganndi kadi won wiztoove men yaaruve ganndal zemze sakkitve peeje ko faati zuum. Enen noon to baqnge men, mbindirzen tan ko no hakkille men sikkiri ko noon fóti winndireede. Zuum alaa ko bonnata hay dara. Ezen cikki hannde yimve póti ko acceede ndurna miijóóji mumen e no binndól zemngal mumen fóti leloraade ; aduna e juutde koyngal, maa won zo yimve kawri, tawa kadi hay gooto zawaaka to baqnge peeje : so mesalal saamii, mawzo ene hocca, cukalel ene hocca. E ngoon yeeso kadi, deftere men ndee ko jarriborde sabu won zo kóqnguzi góóti mbinndiraa e mayre e fannuuji zizi céérzi, zuum fóf noon haa yimve mbaawa xeewande koye mumen hol heen binndól vurngól yuvvude. Ko vuri ravvizde e haala tan, anniya men zoo ne ko yomnaade mbele maa en njiitu laawól vurngól feewde.» Siftinde zii-zóó kóqnguzi ene haani sabu, e Sawru Ganndal, ko e jarribaade ngonzen haa jóóni. E Sawru Ganndal, en naannii kesum : wóni pesooze nane dów o e e. Wiyaama ko zuum vuri laawde won heen, haa tééqti e haralleeve wonve e salndu toppitiindu zemze genndiije e laamu Senegaal. E taawilaaji, wiyaama won e mavve yaave haa mbii deftere ndee fotaani jaqngeede e duze ze laamu halfi. Won sehilaave njééwtidmi Pari, e zanngal mbaznóómi toon e léwru settaamburu, veen ne ko haala pesooze zee kaali. So tawii hevii zoon, fótii haqkadi mi jaaboo, mi hujjikinoo. E oon sahaa, kala jom hakkille maa waaw anndude so tawii ko e juumre ngónmi walla ko miin wóni gadiizo finde e zaanódinoove ! Gila jóóni, mbiyen kam no Sawru Ganndal winndiraa nii, ko goonga, won zo luulndii sarzi laamu nguu xettunoo e 14 oktoobar, 1980 ; ndeen ko Seqngoor laaminoo leydi ndii. Oon sarzi wóni, e farayse, Décret 80-1049 relatif à l’orthographe et à la séparation des mots en pulaar, wóni e pulaar : « kuulal 80-1049 paatungal e binndól e céérndugól kóqnguzi e pulaar ». Ciftinen zoo wonde kuule Seqngoor xettunoo paatuze e binndugól zemze ngenndiije ngaddiino luure keewze e oon sahaa ; vurnoo heen teskeede ko cówgól alkuule. Zuum renndinii mo e Usmaan Semmbéén nde winndiri Ceddo deewuuji zizi zo kuulal binndól wolof ngal Seqngoor lelnunoo yamiri d gooto. Zuum renndinii mo e Seek Anta Jóóp innirnoozo jaaynde mum politik Siggi, haa oon waztini ko woppude Siggi, suvii Taxaw sabu salaade winndude Sigi no kuulal ngal yamirirnoo nii. So en njuurniima kuulal paatungal e pulaar ngal, maa en taw won no ngal wiirunoo yoo winndire kono hannde wonaa miin tan salii heen rewde : Hannde ene sazi binndoowo qgu puccu no kuulal ngal lelniri nii, heewi winndeede ko  nguu puccu. Haa juóóni ko noon nezzo o, gawri ndi, suudu ndu... kééwi winndireede hannde ko  nezzo oo, gawri ndii, suudu nduu... E ndavva, zo Seqngoor ravvizinnoo fóf, hannde en njuutnat, sabu kala gannduzo zemngal ngal tigi-rigi, feccaani sikke koko juuti. So juutnaaka, ene waawi addude cazeele heen sahaaji : suudu ndu njiimi ndu so winndiraama suudu ndu njiimi nduu vurata feewde sabu ndu gadano oo e ndu baztindiizo oo ngonaa góóti. So juutnaaka, ndu relatif e ndu article, so en kaalii farayse, ceerataa. E kuulal Seqngoor, ndu relatif ko jejjitaazo ! Ndee-zóó ñawannde, zemziyaqkoove pulaar cafrii zum sabu Yèro Sylla hóllirii e deftere mum wiyeteende Grammaire moderne du pulaar, Dakar, Les Nouvelles Editions Africaines, 1982, hello 207, caatagól ve caatii kuulal Seqngoor e oon fannu. Ko noon ne kadi ngal yejjitiri ó, óó e é, éé. Zoo ene jari rippude seeza : mbele so tawii kuulal yejjitii, wona e amdaare wona e juumre, ko fotnoo moxxinde binndól zemngal, enen winndoove zemngal ngal ezen póti yowaade e zuum walla potzen wazde ko no Semmbéén Usmaan e Seek Anta mbazi nii ? Miin, ozon nganndi jaabawólam : cuviimi ko waasde rewde kuulal ngal, mi timmitina ngal. So tawii ó, óó e é, éé njejjitaama e pulaar, zemziyaqkoove winndoove e wolof kañum en njejjitaani zeen alkuule : saggitorde Arame Fal e saggitorde Souleymane Faye (zizi zee fóf ko e wolof) ene ciftóri ze. Ko goonga noon so ve mbazaano noon, wolof heewat jivuyaaji : weer (léwru) seerataano e wéér (vaarde, liirde). Ko goonga kadi pulaar vuri famzude cazeele e oon fannu. Kono kadi tawdi pulaar ene vadii no feewi wolof, ko enen póti abbaade e mavve, mbaasen joñde no won e zemziyaqkoove men njoñiri nii. So goonga, kala xeewtindiizo maa taw wóóróó e wooroo ene cééri no fééwi : wóóróó so ene wooroo vuri sabu hay gooto yizaa haawteede. Zoo pesooze nane e dów oo céérndii en e guumu-gaamalde nde njogornozen dañde sinno en mbinndiriino nii, e zoftaade kuulal zowngal binndól pulaar, wooroo so ene   2wooroo vuri... Hay sinno jaqngoowo jaaynde walla deftere maa waztin faamde, caggal nde yuurnii yuurnitii, wallude zum faamde, tawaa fawii ko e mbinndiin, vuri fóóftinde. Guumu-gaamalde vurnde ndee-zóó mawnude kadi nani : 1. Nguru nguu fof 2. Nguru nguu fof fof 3. Nguru nguu fof fof Zoo zo pesooze nane ngalaa, maa won sikkuve 2 e 3 ko góótum. So pesooze ngaddaama, maa tawe wonaa 2 e 3 tan cééri, hay 1 won ko sóómi : 1. Nguru nguu fóf ( nguru nguu no diidórinoo) 2. Nguru nguu fof (nguru nguu koko vórtii) ; wolof e pulaar ndenndi kóqngól ngól. 3. Nguru nguu fóf fof ( nguru nguu no diidórinoo koko vórtii) 4.  Nguru nguu fóf fóf ( nguru nguu no diidórinoo ; e fannu teeqtingól)  Zoo soklaani ko mbeze juutnoo : jizzo binndól juvvungól, ngól addataa luural e nder faamaamuya, ene fóti huutoraade pesooze no mbazirmi e  nder Sawru Ganndal nii. Ko noon ne kadi meere séértiri e mééri ; tééru séértiri e teerto.  Mo anndaa zemngal pulaar, so wallitiraama pesooze nane, maa faam ko yaawi oo ee ko bellitiizo, oya ko teppiizo, walla oo ko qaaviizo oya ko dennduzo ! En mbii dów wonde haralleeve lelnuve sarziiji binndól wolof kañum en taariima zee-zóó cazeele :  E saggitorde Arame Fal e wallidiive mum, jóg, wóni ummaade e wolof, winndiraa ko fesoode nanre (hello 102) ; réy, wóni ko mawni, winndiraa ko fesoode nanre (hello 180). Kono kamve ne won cazeele ve ngaddi : e mbinndiin ó juutzo e é juutzo, zo pesooze nane potnoo wonde zizi (óó, éé), ve kaazi ko e wootere. Daliilu mavve ko oo-zóó : ve mbii ko tawdi o teppiizo (ó) walla e teppiizo (é) so ngardiima o walla e bellitiizo, nawórtu zumen e nder teppaare, ndeke noon soklaani addude fesoode zimmere, wootere tan ene yona, tawdi o walla e dewoowo heen oo waawaa wellitaade (Arame Fal, Rosine Santos et Léonce Doneux, Dictionnaire wolof- français , Paris, Karthala, 1990, k. 11-13 ; Souleymane Faye, Micro Dico français-wolof, Dakar, 1996, h. 8). Won wiive wazi Arame Fal e zemziyaqkoove wolof naatde e ndee-zóó feere ko yizde ustude pesooze, sabu pesooze so kééwii, coofnat binndól. Zuum Souleymane Faye góóqzinii zum sabu ko faati e éé, o wii ko wazetaake pesooze zizi, yoo haaze e wootere : « avec l’accent porté sur la première lettre seulement [ée] pour des raisons d’économie graphique », h. 8. E ndavva, ko ittinde binndól wazi fesoode zizavere ndee sammineede. So tawii zuum ene wóódi, mbiyen ndeke noon ko hiilnaade mbaadi binndól walla yizde ittinde zum addani ve samminde fesoode zimmere dee. Zuum jibini ko zo o juutzo teppiizo (óó) walla e juutzo teppiizo (éé) potnoo wonde fóf, lomtii zoon ko óo e ée. Ko zoo noon safaara wonti ñaw ! Sabu so tawii orthographe, wóni e pulaar cellugól mbinndiin, fóti ko wallude jaqngoowo wonaa majjinde zum, mbiyen zoo jaqngoowo wallaaka, veydana ngaanumma. Sabu yiitere nattii yonde e anndude hol no ngól-zóó kóqngól ngól njiimmi fóti jaqngireede, maa mi wadda heen anndude doosgal kaalangal dów ngal ; mo anndaa zemngal ngal kadi vuri aande. Vurnoo deexde e hakkille ko, so taawii ko teppaare foolata udditaare, zum holliree haa laava e  mbinndiin ; wóni so oo, wazanee pesooze nane zizi timmuze, so ee ne ko noon, tawa yiitere tan ene waawa ñaawde njaqngiin kóqngól ; kono elléé zemziyaqkoove vee ko faayndirve sarziiji wowlaango alkuule e sarziiji mbinndiin. Hay sinno zii-zóó sarziiji ene njókkóndiri, zi njiidaa sariyaaji, te woto yejjite ko mbinndiin hééwi feññinde wowlaango, ndeke noon fotaani nuskeede. Ko zii-zóó dalillaaji fóf ngaddani mi naqtaade haa tiizi e pesooze zizi nane no fééñiri e Sawru Ganndal nii, sabu wowlaango ñaawi ko pesooze zizi, te zuum luural alaa e zuum ; ko zuum ndéwmi haa timmi ; mi wazaani no wiyaave yoo piy vóggi teemedere, ngari haa e capanze jóy, kaazi zoon sabu yurmaade larbeteezo oo e hulde huftude nguru kééci mum ! Kono sariya ari dów njurum e ko heddii fóf ! So zuum yawtii, wiide huunde so nii fóti wonde e sarziiji wowlaango tan yónii, soklaani feññinde e binndól haa timma, zuum, e sikkam, ko juumre te kadi adiive winndude e aduna, hono Misiranaave haqki (binndól feeñi toon ko e duuvi 3400 hade Annébi Iisaa), ngondaani e ngoon miijo. Kóqngól mavve góótól ngól ve njooportonoo woqki, ene hollira zuum :            ankh.    ankh tan, alkuulal gannominoowal kin-hinól fazo, denndingal alkuule tati, ene yonannoo e sellinde binndól ngól kono hazaani haralleeve binndól Misira haqki jokkude heen         e           wóni n e kh mbele maa njaqngiin oo veydo weevde.  Kmt, wóni innde nde ve innitortonoo, ene sellannoo tan e       Kmt, kono ve véydu heen gorko, debbo e diidi tati kólliróóji kééwééndi ; gorko oo, debbo oo e diidi tati zii fóf alaa heen ko jaqngetee, alaa, ko haa ko joopaa koo veydoo laavde tan, waawa seerde e ko wayi no            Kmt, wóni innde leydi mavve. Zum-zóó hóllirta tan ko gezal yiitere fotaani yejjiteede e mbinndiin. Daliilu wonde so pesooze kééwii, binndól soofat, wonaa daliilu tiizzo : zemze leyzeele Eskanndinaawii, wóni leyzeele baaze no Suwed,   3Norwees, Feelanndo vuri zóó fóf heewde pesooze e tovve kono hazaani zumen muulireede defte, te boom njozndam so fóózóndirii e cellal, ko cellal foti zaftude, wonaa kañum haani sooyde ! Maa won sikkuve ko enen tan kavetee hare pesooze e pulaar, alaa, wonaa enen tan sabu zemziyaqke gooto Muritaninaajo, jóóziizo hannde Amerik, kañum ne ene wayi no ko e ndeen hare wóni. Oon zemziyaqke wiyetee ko Mammadu Ñaq (Mamadou Niang), o jeyaa ko Voggee, koo Haal-pulaar, te o winndii saggitorde waznde faayiida. Ndeen saggitorde wóni Pulaar-English/English-pulaar  Standard Dictionary, New York, Ippocrene Books, Inc., 1997 ; kelle 278. E fuzzoode saggitorde ndee, Mammadu Ñaq haal no góllórii, rókki dalillaaji zówzi golle mum (kelle IƳ-ƳƳIƁ) haa timmi. Ko e nder zuum o hólliri wonde pesooze ene póti huutoreede : é e nder céli ; éé e nder cééli ; ó e nder vólél ; óó e nder vóólél (hello ƳI ; o rókkii kadi kóqnguzi gózzi : kelle 27 e 81). So tawii njiiduzen miijo ko e oo Fuutaqke, muynuzo pulaar, ruttii wóni zemziyaqke, bójji men zii ene fóti mbaztee hakkille. So zuum yawtii, alaa zo fawii q wooda e alkuule pulaar Koqkord ( waccoore Sammbayal Gay) winndiree Konkord,  jannaqke winndiree jannanke no e Lasli/Njëlbéen, toqngoode (wonaa tonngoode !) 64, settaamburu 2006, hello 2. Senngo e senngo won zo mbaawi addude guumu-gaamalde : seqngo tugaaje ene sééri e senngo  (cengól) mbabba ! So mi fuzzóriima binndól : Bonko Bonko... maa wazan jaqngoove ngaanumma ; oon ngaanumma maa ustotono so mi fuzzórinooma : Bonko Boqko (innde debbo) ; bonko Boqko deftaama kadi ( haako bonko Boqko...)  Ko noon ne kadi oo-zoo, oo-zaa, e ko wayi noon, potaani renndineede. Zoo, ngonduzen ko e kuulal Seqngoor lelnunoo e 1980 ngal ; fóti ko seerndeede tawdi ko kóqnguzi zizi céérzi zi góótól heen fóf jogii maanaa mum. Kono kadi ngam hóllude ko geze zizi denndinaaze, alaa-e-sago zi ndañanee diidel-jókkirgel hakkunde majji : oo-zoo, oo-zaa. Ko zuum vuri deexde e hakkille sabu ko zuum hóllirta wonde kelme keso oo ummii ko e kelmééji zizi dénndinaazi. Ndee ñaawoore naworii inze denndinze kala (wóni les noms composés : laana-kahi, laana-njóórndi yiitere-ngaari, toqko-bójél... póti ko wazaneede diidel-jókkirgel ; zoon ne kadi ezen ngóndi e kuulal Seqngoor ngal. Caatagól zemziyaqkoove MAPE, pawingól e maanaa kóqnguzi, ene tuli hakkille men seeza, sabu so wiyaama innde renndinnde, ene yóózi waza maande. Jom-suudu oo (teskozéé diidel-jókkirgel ngel) ene fóti seerndee e jom suudu nduu ; kóqngól gadanól ngól ko innde renndinnde (jom-suudu makko), zizavól ngól ko e ngaddiin haala (jom suudu nduu alaano zoon). Ndeke noon so tawii ko innde renndinnde, ko innde adannde ndee fóti zowde ; so tawii ko ngaddiin haala, ko zizavere ndee fóti zowde. So noon, jom-galle ene waawi winndireede kadi jom galle, e fawaade e ko haalaa dów koo. Haa jóóni e tovvere diidel-jókkirgel, won winndiroove mbiimaami, njahanmaami, pijirmaami nii yenne : mbii-maa-mi, njahan-maa-mi, pijir-maa-mi, e fawaade e caatagól MAPE. Mbiyen ene gasa kono ndeen kóqnguzi baazi nii fóf keewat taxe tawa noon alaa ko zeen taxe mbaylata e njaqngiin e maanaa majji. Jaqnginoowo e duzal pulaar ene waawi, ngam almuvve mum paama hol ko sóómii e kóqnguzi baazi noon, taxde zi kono to baqnge mbinndiin, caggal nde nezzo jaqngi haa waawi, soklaani wazde heen taxe. Hono noon kadi, defte celluka ene mbaawi huutoraade taxe haa jaqngoove paama kono e binndól ñende fóf, taxe zee so wonaa ene cilkita kóqnguzi, alaa ko ze nafata. Ko noon ne kadi njiimi, njiizaa, njiizen... potaani winndireede njii-mi, njii-zaa, njii-zen. Zoo ne ko no mbiizen dów seeza nii tan : jaqnginoowo celluka ene waawi taxande almuvve mum, kono so yawtii zuum, taxgól soklaani. Zoo, en ngondaani e kuulal Seqngoor ngal.  Mi yii mo, a salminii mo, en kóófniima ve, ko nii póti winndireede , wóni ceera haa laava e kóqnguzi gardiizi zumen zii. Zoon, enen e kuulal Seqngoor ngal ngóndi.  No mbiirunóómi dów seeza nii, keñe potaani addande en  wiide ezen nduña laana tawa won ko ka waawi nawde gózzum. Kuulal so xettaama ne, hazataa yimve jokkude durnude miijóóji. Zemziyaqkoove pulaar ko zuum mbazi sabu ko kamve ngadii salaade kuulal Seqngoor ngal ( Yèro Sylla, Grammaire moderne du pulaar, k. 206-208). Tawdi veen won zo njantondirzen kono kadi won zo luurduzen, alaa-e-sago golle njokka. Zemngal farayse adii pulaar suvaneede doosze to wózzi kono hazaani mbinndiin mum e leydi Farayse e hoore mum, mi haalaani Belsik, Kanadaa e ko nanndi heen, koko waylotoo haa jóóni. Ko zuum wazi mi wondaani e haveteeve yoo pulaar wóntu gooto e nder leyzeele Afrik fóf ; zuum alaa fóf zemngal baangal noon wóódi, wonaa farayse wonaa engele ; kala zemze jaajze, alaa-e-sago njogoo mbaadiiji kééwzi ; zoo zo yimve ene paamondira, alaa baasi.  Wiyoove sabu mi luulndiima kuulal jogangal hannde ngal tan woto deftam njaqnge, paamaani faandaaram ; njizmi ko kuulal ngal xeewtee, ko tawaa moxxaani fóf ittee, ko fóti veydeede veydee, zemngal ngal yaara yeeso, nafa en enen fóf.  Abuubakri Muusaa LAM 

Contribution à la réflexion sur les règles de transcription du pulaar

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Hochschulschriftenserver - Universität Frankfurt am Main