Fernández Rei, Francisco

Repositorio Institucional da Universidade de Santiago de Compostela

DSpace da Universidade de Santiago de Compostela http://dspace.usc.es/ Instituto da Lingua Galega ______________________________________________________________________  http://ilg.usc.es/ F. Fernández Rei (2013): “Aventuras de mar e de terra en Costa do Solpor”,  A Trabe de Ouro 93, 99-104. __________________________________________________________________________         You are free to copy, distribute and transmit the work under the following conditions:  Attribution — You must attribute the work in the manner specified by the author or licensor                (but not in any way that suggests that they endorse you or your use of the work).   Non commercial — You may not use this work for commercial purposes.   Como veciño de Teo sinto unha satisfacción ben grande polo feito de que a singradurade presentacións da primeira novela de Xosé M.ª Lema comece nunha das súas parroquias,na de Cacheiras, da que Lema é veciño, e moito antes ca min. Hai ben anos, cando nestafreguesía practicamente non se falaba da batalla de Cacheiras e da súa importancia socio-política, Lema e algúns amigos seus nacionalistas si a celebraban en abril cun xantar oucunha cea, á vez que o propio Lema comezaba a escribir sobre esa batalla para divulgalaentre a cidadanía teense. I / 99 99AVENTURAS DE MAR E DE TERRA ENCOSTA DO SOLPOR*Francisco Fernández Rei* Con correccións e algún engadido este texto corresponde basicamente á miña intervención no acto de pre-sentación da novela de Xosé M.ª Lema Costa do Solpor (Xerais, Vigo, 2013, 663 p.), finalista do Premio Xeraisde Novela 2011, que se celebrou o 22 de febreiro do 2013 na Mediateca do Grilo, de Cacheiras (Teo). A concellei-ra de Cultura de Teo, Carme Hermida, introduciu o devandito acto no que tamén participaron o editor ManuelBragado e Xosé M.ª Lema.Por outra parte, teño que recoñecer que para min é unha inmensa honra (e un atreve-mento) presentar a novela dun amigo co que teño unha relación fraternal desde hai 45 anosdurante os cales compartimos moitas arelas e moitos soños (e bastantes desilusións) relati-vos á dignificación de Galicia e da súa lingua propia.1. A obra Costa do Solpor é unha novela clásica de aventuras que se desenvolve noséculo XVIII, un relato moi verosímil de naufraxios, de piratas e de enfrontamentos nomar, con abordaxes, como en toda novela de corsarios, con escenas de auténtico pánico acarón de tenras escenas amorosas e cunha longa e complexa batalla en terra e no mar naparte final, que ten moito de novela xuvenil, con final feliz. Trátase dunha homenaxe a A illa do tesouro do escocés Robert Louis Stevenson. A mis-teriosa goleta inglesa Hispaniola que regresa a Bristol cun tesouro no pañol, gañado a unspiratas nunha illa atlántica e que por mor dun temporal tivo que se refuxiar nunha ría daCosta do Solpor (ou Costa do Solposto) chámase como a goleta de Stevenson, e os tripulan-tes protagonistas son os mesmos nas dúas obras: o grumete Jim Hawkins, o médico Livesey,o cabaleiro e armador John Trelawney, o capitán Smollet e mariñeiros como Abraham Grayou Ben Gunn. Aínda que na novela orixinal se dicía que a viaxe de volta fora moi tranquila,parece ser que non fora así, porque a Hispaniola tivo un «contratempo» na Costa do Solpor,o que resulta crible xa que Fisterra queda na singradura do Caribe ó cabo Land’s End. Ste-venson publicou inicialmente por entregas A illa do tesouro nunha revista infantil, mentresque Lema dun golpe nos fai 76 entregas, case todas de oito páxinas cada unha.Costa do Solpor é, ante todo, unha homenaxe á Costa da Morte, e particularmente á súaxente, ós cregos loitadores da comarca, á súa fidalguía avanzada, ós fillos dos mariñeiros elabregos que queren vivir dignamente na comarca (e non coa resignación dos seus pais, ósque Lema ataca duramente) e a outra xente humilde desprezada por meiga ou por outrosmotivos. Tamén é homenaxe a escritores de onte, coma o muxián López Abente do queaparece na obra algún verso e algunha lenda como a da Buserana que el tratou, e sobre todohónranse escritores novos con salitre na súa obra, particularmente o fisterrán AlexandreNerium de quen Lema toma moi diverso léxico mariñeiro, ademais de versos deste mari-ñeiro-poeta que aboian pola novela. O falar propio da xente da Costa da Morte, particular-mente a morfoloxía e a fraseoloxía, está moi presente nos diálogos da xente da Costa,como o está a paisaxe, a toponimia, a talasonimia e mesmo a onomástica persoal, pois pro-tagonistas galegos desta novela, que se desenvolve na terceira semana de agosto de 1761 (ade Stevenson transcorre entre 1757 e 1762), son moitas veces nomes e apelidos de persoasdo século XVIII que Lema tirou de libros parroquiais das terras da Costa da Morte. Hai diversas choscadelas ó presente, particularmente ó episodio do Prestige e ás súasconsecuencias. Cando xente mariñeira di que a goleta sufrira un quebranto, porque unhavaga de mar campal debeu enganchala polo medio e medio, e non un arrufo, pois nestecaso un vagallón a erguería pola proa e outro pola popa facendo que a quilla do barco tron-zase polo medio, isto lémbrame o mesmo que algúns técnicos dicían na prensa nos días enque naufragou o famoso petroleiro para explicar as causas do naufraxio. A historia finaldun dos protagonistas da novela, un náufrago inglés que quedou a vivir na Costa do Solpore que esqueceu comer, polo que se volveu tan fraco como unha palla de centeo, que andabaAventuras de mar e de terra...I / 100 100Francisco Fernández Reipola beiramar con longas e descoidadas guedellas, vestido cun taparrabos por coídos e can-tís, mesmo no inverno, e que facía amilladoiros amoreando pedras en forma de medas, eseinglés náufrago lembra moito a Man, o alemán de Camelle que morreu de pena cando opiche ou chapapote do Prestige estragou a súa obra na beiramar onde dera co seu lugar nomundo; porén, o náufrago inglés da obra de Lema era habelencioso para levantar valadosde pedra e para falar coas pedras e co vento, como falan coas pedras os homes en lendasbretoas (e algún na realidade galega actual, a xulgar pola prensa que recollía o caso dunhome de Marín).Referencia inequívoca á reacción popular a ese desastre vese cando despois da batallafinal da novela un crego loitador di que «¡Nunca máis os poderosos volverán mercar conesmolas as vontades dos veciños desta costa!» e a xente nova interrómpeo con berros afer-voados «¡Nunca máis! ¡Nunca máis!». E non menos claras son diversas alusións á xentedunha vila á que lles pagan para que non vaian ó mar e se dediquen a vixiar que ninguén seachegue a unha furna onde piratas con barcos asentados na Coruña gardan os froitos dasabordaxes a barcos con mercadorías. O porto desa «vila maldita» converteuse nun desola-dor cemiterio de barcos, que «amosan o costelar dos seus cascos en carne viva, e os apare-llos semellan sudarios… Abofé que levan o crepúsculo gravado nas cadernas». A xentedesa «vila de nome infausto» rise dos veciños de Muxía e Camariñas obrigados a iren ómar se queren comer, mentres que os labregos desa «vila infame» andan agora de criadospola bisbarra ou de mendigos por non se enfrontaren no seu día ós frades do priorado. Tamén hai algunha choscadela a Cacheiras, ben afastada da Costa do Solpor. A chama-da Area Escorredía desa costa lembra a Pena Escorredía do alto do Montouto, en Cachei-ras; e entre esta pena e o lugar da Ribeira, preto de onde agora estamos, tivo lugar en 1846un dos feitos que máis marcaron a historia contemporánea de Galicia, o enfrontamentoentre as tropas do comandante Solís (e os que logo serían os mártires de Carral) e as doxeneral De la Concha. Por outra parte, cando despois da moi traballada batalla final gañadaa piratas e corsarios, un dos protagonistas di «E agora, berrade todos comigo: ¡Viva amocidade tronante de San Cibrán e Vilasumisa!» e todos a unha voz responderon «¡Viva»(e danse outras vivas), isto lembra o berro «¡Viva la columna tronante y sonante de SanSimón de Ons de Cacheiras» cando no entroido un xeneral dá vivas á tropa de coros debonitos e vellos, correos, xenerais e charanga que anda a «correr o carnaval» por todas asaldeas da parroquia de Cacheiras. 2. Non é doado resumir o argumento desta longa novela porque hai unha trama xeral evarias subtramas. Comeza coa singradura dunha goleta inglesa que ten que fondear nunlugar da Costa da Morte para reparar a desfeita que no velame e no casco lle provocou untemporal, para o que acoden a calafates, veleiros e outra xente dun porto desa costa quesobe á Hispaniola para arranxar a avaría. Un dos calafates, que intúe que na goleta haiunha carga especial porque a algunha parte do barco non lle deixan acceder e ve que estápermanentemente vixiada, fai que ten un accidente a bordo, sácano do barco e vai veloz-mente á Coruña para dar conta diso á xente corsaria que dirixe a Confraría da Man Morta.Agora o espazo da novela é urbano ó centrarse na cidade de María Pita, con forte tradicióncorsaria, aínda que non se gabe diso, máis ben o oculta, todo o contrario do que ocorre concidades corsarias de Bretaña como Saint-Malo, Brest, Lorient ou Nantes.Aventuras de mar e de terra...I / 101 101Francisco Fernández ReiÁ procura do posible tesouro da goleta sae do porto da Coruña o bergantín pirata AnAnkou (nome bretón que significa «Espectro da Morte»), que ten na súa bandeira negra unesqueleto branco bailador e como capitán un sanguinario corsario bretón de Saint-Malo,que lle poñía ramo ás súas accións cunha foliada pirata consistente nunha gran borracheiracolectiva de ron e augardente cun macabro remate no que se contemplaba como o barcoasaltado ardía polos catro costados cos seus tripulantes encerrados nas adegas, como sefixera co paquebote inglés Kernow. Esta mesma foliada pensa facer coa tripulación da His-paniola, despois de arrebatarlle o tesouro, porque se trata de piratas sanguinarios —e nadarománticos— que non queren deixar pegadas vivas das súas accións. Cando a goleta xa saíra da ría e deixaba o cabo Vilán enfilando cara ó norte, cara aInglaterra, abordouna unha balandra na que viña un rico mercader coruñés, que sempreandaba con máscara por ser o presunto dirixente da corsaria Confraría da Man Morta, á quepertencía tamén ese corsario bretón de Saint-Malo. Ese enmascarado con cabeza de peraviña para se facer co tesouro da Hispaniola, ou polo menos coa metade, aínda que logoacorda co capitán do bergantín An Ankou que este o leve á furna secreta onde agochaban arapina das súas accións corsarias. Jim Hawkins, o grumete da goleta inglesa, involuntariamente foi no barco no que selevou a agachar o tesouro, e unha vez descuberto logrou salvarse nadando ata terra. A partirde agora, nun bo quiñón de capítulos, relátase como os piratas queren dar con este grumetepara logo faceren a agardada foliada coa tripulación da Hispaniola, pero o mociño Jim enovos protagonistas, todos eles galegos da Costa do Solpor (o fillo do náufrago inglés,unha moza fidalga, unha vella meiga que lles pode dicir onde dar coa furna secreta, uncrego que quere rexenerar a Costa da Morte e xente nova da costa, entre ela fillos da «vilade nome infausto») farán o imposible para dar coa furna do tesouro e á vez evitar a terrorí-fica foliada pirata.As máis de 600 páxinas da trama e subtramas da narración acompáñanse de 20 páxinascon notas históricas que Lema considera imprescindibles para comprender o relato e situalono contexto, o que nos permite apreciar que ás veces a narración se basea en feitos e perso-naxes reais. O enmascarado con cara de pera, presunto xefe da Confraría da Man Morta, éun transunto literario de Gerónimo Hijosa Rodríguez (1723-1803), «negociante, armador deIndias e capitán de industrias», rico comerciante coruñés nado en Medina de Rioseco (Valla-dolid), que se instalou na Coruña en 1751 e que se acabou convertendo no home máis ricoda Galicia do seu tempo. Algún personaxe recolle varias figuras, como ocorre co crego sabioe revolucionario que se basea nun sacerdote da Terra de Nemancos do século XIX preocupa-do pola situación social da comarca, no crego liberal e arredista Juan Antonio Posse do pri-meiro terzo do século XIX e no crego de Berdoias (Vimianzo) que en 1977 comezou dúasdécadas de infructuosa loita para tratar de salvar moitos dos seus fregueses do desafiuza-mento das casas en que moraban e das terras que labraron xeración tras xeración. 3. Na dedicatoria que me fixo da novela Lema escribíame: «Para Paco Fernández Rei,de estirpe mariñeira arousá, coa esperanza de que esta narración de mar e terra dun ‘monta-ñés’ mereza entrar na nómina da súa literatura de mar». Sen dúbida merece entrar polatrama, pola paisaxe mariñeira e costeira e pola riqueza da variada terminoloxía mariñeira. Aventuras de mar e de terra...I / 102 102Francisco Fernández ReiHai léxico do galego común moi popular no litoral galego como é o relativo ás partesdo barco, tipos de velas e accións como carenar, navegar de bolina, ir ó garete, atracar eabarloar, aínda que ás veces na novela as embarcacións abarloan cando máis ben deberíanatracar. Outras veces o léxico é literario como en levar áncoras, singradura, rocha erochedo (tamén hai bastantes rexistros do popular penedo e algúns de cón, voz propia dasRías Baixas para ‘rocha’ ) ou na tipoloxía dos barcos (goleta, bergantín; paquebote, pata-che, chalupa, bricbarca ou balandra), a carón doutros para embarcacións tradicionais (lan-cha, lancha de relinga, chalana, gamela ou bote). A voz corsear no sentido de dedicar unbarco á pirataría non se documentara na historia do galego escrito, aínda que é termo moiempregado en castelán para «andar en corso».Na novela sopla moito o nordés e hai axadas, golpes forte de vento de que falan osmariñeiros fisterráns, xunto con brisas agradables, como a fisterrá airexa ou o vento marei-ro propio do Salnés («vento mareiro que nos refresca o rostro»); e na descrición da tempes-tade aparecen termos como a fisterrá vaga de mar campal e o vagallón do Cantábrico gale-go. Propio da Costa da Morte é a voz crebas, con moitos rexistros na novela de Lema (e enautores desa comarca como Miro Villar ou Alexandre Nerium e noutros con vencellos naCosta da Morte, como Fernández Naval ou Marilar Aleixandre), tombos, rutías, coídos,furnas, xaramiño (neste caso como alcume) ou raxor do día. Rexístranse voces fisterrás (edoutras zonas costeiras) como cabezos e petóns e os literarios farallóns. Hai en toda anovela un bo uso do termo mariñeiro tanto para a xente que vive do mar como para quentraballa nun barco de pasaxe ou nun mercante (neste caso a Hispaniola), aínda que Lema,como «montañés» que é, usa nalgún caso o termo pesco para se referir á xente da beiramar(«os pescos teñen a menos traballar a terra» ).Boa mostra da lingua literaria mariñeira pode verse nesta fermosa descrición do fortetemporal ó que se enfrontou a Hispaniola:Galgaron as ondas ouveando coma cans famentos. Fervía o mar. O vento bruaba que axordaba. ¡MeuDeus! ¡Un mar desfeito con ondas xigantescas cal montañas de auga de máis de trinta pés de altura! Opiloto non tivera máis remedio que gorecerse nun dos cuartos da popa e goleta quedara ó garete, sengoberno coma un cabalo sen brida… E eu, imprudente, só na cuberta por non atender a tempo a orde depoñerme a salvo; iso si, ben suxeito xa ó pau trinquete.Nun intre de calma pareceume escoitar os berros dos meus amigos chamándome desde o interior dacámara dos oficiais. Contesteilles, tamén berrando, para facerlles saber que estaba con vida e, aínda nonben rematara de dar o aviso, cando a miña boca volveu ceibar outro berro que debeu soar como un ouveode animal acosado. O meu bramido viña motivado porque naqueles momentos a nosa goleta, co seu pro-pio impulso, estaba gabeando por unha enorme vaga, superior a todas as anteriores en altura, de polomenos corenta pés.Como movida por unha forza sobrenatural, a goleta deu chegado á crista da onda, e xuraría que per-maneceu un bo anaco bambeando coma unha randeeira, coa proa e a popa no aire a un tempo, tendocomo único punto de apoio a parte central do casco. Pero o peor tíñao mesmo diante miña, pois ante osmeus ollos, á proa, observei con horror que, na base doutra xigantesca vaga que se estaba formando, seabría unha gran concavidade disposta a levarnos ás escuras profundidades. ¡Aquel vagallón en forma degran lingua mariña íanos dar o golpe de graza definitivo! [páx. 49].4. En privado e en público Lema dixo que Costa do Solpor é a súa primeira e derradeiranovela. A pesar da grande amizade que nos une desde hai tantos anos, nunca me contouque estivese a escribir unha novela, só me falou dela uns días antes de fallarse o XeraisAventuras de mar e de terra...I / 103 103Francisco Fernández Rei2011 para me dicir que era finalista. Despois de ler con certo vagar a obra e anotar moidiversos aspectos do léxico, fixarme nas tramas do relato, na configuración dos diversospersonaxes e nas moitas notas de rodapé aclaratorias de termos ou do contido, despois distotirei a conclusión que é froito do labor de moitos anos e que non se trata dunha novelaxuvenil de piratas, senón que é moito máis ca iso, polo que seguramente sexa, efectivamen-te, a súa derradeira novela.En Costa do Solpor Lema volcou a súa gran paixón e o seu madurado coñecemento dahistoria, da etnografía, da onomástica e da lingua de Galicia, especialmente no que atinxe áCosta da Morte; e así mesmo vese a súa paixón e coñecemento de países célticos comoBretaña e Cornualles, ademais de lecturas de autores moi diversos nos que bebeu para faceresta grande obra e que por honestidade intelectual cita no completo apartado «Débedas» xano final da novela.Desde hai moitos anos son un namorado da Costa da Morte, que comecei a coñecer afinais da década de 1960 e comezos da de 1970 cando visitaba a casa de Lema, na Terra deSoneira, e lía libros de etnografía e de naufraxios desa comarca que había na biblioteca doseu pai, xastre autodidacta e persoa culta formada na Universidade da vida. Daquela Lemapai, xunto co seu fillo, levábame a coñecer Fisterra, Muxía e diversos lugares da zona, eoutras veces era Lema fillo quen o facía, o que me permitiu ir coñecendo e gozando depraias, coídos, ríos e vilas dunhas terras e dunha costa esgrevia, todo moi diferente da pai-saxe terrestre e costeira do Salnés en que me eu criara, no fondo do mar da Arousa, real-mente un lago comparado coa Costa da Morte.Como remate quero manifestarlle o meu agradecemento ó amigo e irmán Lema porterme mostrado ó longo destes anos a riqueza paisaxística, arqueolóxica, etnográfica ehumana da súa querida Costa da Morte; e os meus parabéns por esta súa primeira (e poidaque derradeira) novela coa que tanto gocei literaria e lingüisticamente.Aventuras de mar e de terra...I / 104 104Francisco Fernández Rei

Aventuras de mar e de terra en Costa do Solpor

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repositorio Institucional da Universidade de Santiago de Compostela