[Abstract] Book review of "Development as freedom" by Amartya Se

Bruna, Fernando

Repositorio da Universidade da Coruña

Tempo Exterior / nº 10 (segunda época) - xaneiro/xuño 2005 171L I B R O Sde. Pensar que o desenvolvemento permitirá a obtención de recursos para recuperar oestragado é seguir apostando por unha política suicida. O seu diagnóstico, resultadodun profundo coñecemento do terreo e de numerosos contactos con todo tipo de me-dios, oficiais e críticos, todos expertos, ofrece un panorama preocupante, pero situan-do tamén na balanza unha visión esperanzadora e construtiva pola identificación defactores positivos que fan pensar que a “harmonía” que hoxe constitúe a preocupacióncentral das autoridades chinas non dará as costas ao medio ambiente. Se non é poroutro, acabará sendo por imperativo económico.Xulio Ríos.Amartya Sen, “O desenvolvemento como liberdade”, ediciónespañola, Planeta, 2000; edición portuguesa, Gradiva, 2003.un europeo na Presidencia do FMI, correspondíalle por tradición a Washing-ton escoller o candidato á Presidencia do Banco Mundial. O recen elixido,Paul Wolfowitz é o anterior vicesecretario de Defensa do goberno Bush. Econ esta elección no organismo internacional que ten como obxectivo reducir os niveisde pobreza da humanidade, temos unha boa ocasión para reflexionar sobre a pobreza epara avaliar en que grao, ou con que ritmo, os escritos de Amartya Sen “revolucionarána teoría e a práctica do desenvolvemento” (Kofi Annan).As ideas de Amartya Sen sobre a pobreza e o desenvolvemento comezaron a teralgo de receptividade nalgunhas institucións internacionais hai dúas décadas. A parti-res de 1990 xurde a divulgación mundial de parte destas ideas a traverso dos relatoriosanuais do Programa de Nacións Unidas para o Desenvolvemento Humano (PNUD).“O desenvolvemento como liberdade” supón unha exposición da máis ampla visióndeste autor e baséase en seis conferencias súas, pronunciadas entre 1996 e 1997, comoConsultor da Presidencia do Banco Mundial. A edición orixinal é de 1999, un anodespois de que Amartya Sen recibira o Premio Nobel de Economía polas súas contribu-cións á Economía do Benestar.Pode que o mérito fundamental da súa análise sexa que contempla moitos dosencarnizados debates seculares entre distintos enfoques do ser humano e do seu desen-volvemento, e faino desde unha ampla “base informacional”, a do conxunto de poten-cialidades humanas. Con independencia de que algunha das súas críticas concretas aoutros enfoques poida ser obxectable, o marco xenérico difícilmente o é. Como insistíao autor noutra obra, calquera teoría da desigualdade pon énfase nun aspecto e restrinxeoutros, por iso a pregunta clave é: desigualdade, ¿de que? Agora parece preguntar:desenvolvemento, ¿de que?Segundo Sen, o desenvolvemento supón a expansión das potencialidades das per-soas, das súas opcións reais. A liberdade é un aspecto central do proceso de desenvol-CLibros / Amartya Sen, “O desenvolvemento como liberdade”Tempo Exterior / nº 10 (segunda época) - xaneiro/xuño 2005172L I B R O Svemento por dúas razóns: 1) porque o progreso debe apreciarse fundamentalmente entermos do alongamento das liberdades das persoas (avaliación do desenvolvemento), e2) porque hai conexións empíricas que reforzan mutuamente as diferentes especies deliberdade (efectividade do desenvolvemento).Dende o primeiro punto de vista, as liberdades concretas (participación política,acceso á educación e saúde... “calidade de vida”) son os compoñentes intrínsecos dodesenvolvemento. Estas liberdades son o obxectivo, as que teñen un papel directo naseleccións da vida das persoas. Dende o segundo punto de vista, o valor das liberdadesé instrumental, un medio para o desenvolvemento, e neste senso aínda se pode distin-guir: 2a) o seu papel indirecto a través da influenza no cambio social, e 2b) o seu papelindirecto a través da influenza na produción económica.Tomemos o exemplo da educación. A extensión da educación básica e, especial-mente, nos máis novos, é desenvolvemento en si mesmo, un aumento do benestar eliberdade das persoas. Pero ao tempo ten un papel instrumental. Por un lado facilita amudanza de valores e institucións sociais, así como das taxas de natalidade. Por outro,aumenta a produtividade da poboación (educación como capital humano). Ámbalasdúas vías indirectas redundan no aumento das potencialidades humanas en eidos dis-tintos á capacidade emancipadora directa que facilita a educación.Estas distincións son clave na concepción de Sen. Con elas constrúe unha teoríaracional do progreso social baseada na liberdade de elección. É unha abordaxe integra-da do desenvolvemento económico e social, nunha tradición que, polo menos, arrancacon Adam Smith, pai da economía moderna, a quen cita constantemente. Pero Senrepasa tamén as concepcións doutros economistas clásicos e as teorías sobre a xustizasocial, así como os fundamentos éticos dos escritos antigos de Asia e Europa. A pesa-res de concluír que as liberdades teñen carácter universalista, o autor renuncia á posi-bilidade de establecer ordes sociais de prefencia ou criterios avaliativos ríxidos. Moipola contra, sitúa o cerne na diversificación e na necesidade de avaliación e debateparticipativo no que as persoas sexan axentes do desenvolvemento.Parte do libro está dirixido tamén a criticar a excesiva primacía do PIB, comovariable obxectiva de análise e de política pública. Por exemplo, unha liberdade bási-ca, como a de troca, enfatizada moitas veces, fomenta a eficacia dos mercados paraobter progreso económico. Pero esta conexión causal é meramente instrumental e fo-calizar a atención nela é confundir medios con fins.Os niveis de ingresos per cápita non son un obxectivo en si mesmo, mais tam-pouco son indicadores axeitados para avaliar a liberdade dos membros das familiaspara vivir ben e por moito tempo. Así, volvendo ao tema da pobreza, o autor desvía aatención primaria do baixo ingreso (que é un medio), para poñer énfase na carencia depotencialidades (unha fin). De igual xeito, demostra que as crises repentinas de famenalgunhas rexións non se deben á ausencia de comida, senón a que as persoas nonconseguen habilitar unha certa cantidade de comida por moi variadas razóns. O matizé crucial. Permítelle contemplar con lupa fenómenos como as desigualdades internasen países ricos e as interrelacións entre distintos factores, dende a idade, o sexo, ou aLibros / Amartya Sen, “O desenvolvemento como liberdade”Tempo Exterior / nº 10 (segunda época) - xaneiro/xuño 2005 173L I B R O Senfermidade, á presenza de medios de comunicación libres e de incentivos económicose políticos... E é con esta óptica que o autor usa amplamente os resultados da literaturaempírica para amosar que unha énfase nas liberdades promove tamén rendementos eliberdades.A pesares de ser unha aproximación xenérica, a meta de Sen é fundamentalmenteoperativa, especialmente para a redución das inxustizas evidentes, sobre as que é posi-ble un consenso racional. As recomendacións que se poden extraer, contradín convin-centemente moitas das políticas que aínda están en uso en todo o mundo. O paso nece-sario para instrumentalizar a perspectiva da liberdade é claro no libro: integración,capacitación, participación, debate, liberdade...Fernando Bruna.Mohammad-Reza Djalili e Thierry Kellner, “La Nueva AsiaCentral. Realidades y desafíos”, Biblioteca del IslamContemporáneo, Edicións Bellaterra, Barcelona 2003.ralo afundimento da URSS, o contexto xeopolítico mudou de cariz en AsiaCentral e, máis concretamente, o maior cambio foron as actitudes das poten-cias estranxeiras na rexión. As ex repúblicas soviéticas que conforman AsiaCentral comprobaron coma o centro caía sen estar preparados para asumilo, e deberoncontentarse coa independencia asumindo novas prácticas que antes controlaba a URSS.A ausencia de motivación política pola independencia marca un novo punto de partidapara estes nacentes  Estados.Estamos a falar de Kazajistán, o maior deles por extensión xeográfica; Uzbekis-tán, Turkmenistán, Tayikistán e Kirguizistán. Todos eles teñen en común a coloniza-ción rusa, que marca os usos dos políticos que herdan as prácticas do antigo PCUS. Asprevisións sobre as diferentes transicións non eran moi realistas: uns especialistas dis-cutían se os novos Estados estaban abocados ao fracaso, seguindo as correntes islámi-cas máis radicais e incluso polo espertar dos conflitos interétnicos; pola contra, outrosindicaban un impulso das relacións internacionais e o relanzamento das relacións co-merciais no mundo, sobre todo polas potenciais reservas de hidrocarburos da zona.Os autores de La Nueva Asia Central. Realidades y desafíos, proporcionan unhavisión un pouco máis intensa das realidades político-económicas dos países desta área,e unha extensa relación de datos sobre cada Estado, incluso atendendo ao interese dazona do mar Caspio, rica en gas e petróleo e punto clave para entender os investimen-tos de capital e axuda estranxeira.Despois dos acontecementos do 11 de setembro de 2001, a situación mudou unhavez máis, esta vez coa intervención de Estados Unidos en Afganistán, que fixo cambiaro actor máis influente na zona. Aínda así, a Federación Rusa segue dispoñendo dunLibros / Mohammad-Reza Djalili e Thierry Kellner, “La Nueva Asia Central. Realidades y desafíos”T

Amartya Sen, O desenvolvemento como liberdade

https://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/33801/5/Bruna_2005_Amartya%20Sen._O_desenvolvemento_como_liberdade.pdf

Amartya Sen, O desenvolvemento como liberdade

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repositorio da Universidade da Coruña