Martínez Pereiro, Carlos Paulo

Repositorio da Universidade da Coruña

197Da demanda da difícil semellanza e daimposíbel identidade tradutora (a tradución dogalego ao portugués e do portugués ao galegoa debate)CARLOS PAULO MARTÍNEZ PEREIROUniversidade da CoruñaO tema que nos convoca non deixa de ser interesante, malia certamente terse deixadode lado desde hai un tempo. Vaia por diante que non comparezo aquí propiamentecomo un tradutor profesional, senón que, falto de auctoritas, o meu saber sobre atradución é fundamentalmente de usuario e non de enxeñeiro, aínda que son tradutor,ou se se quere «trasladador de cultura» dun xeito traballado e traballoso, do Compen-dio de descomposición (Précis de décomposition) do escéptico «maître à désespérer»Cioran –versión do compendio de que, xa hai algúns anos e nunha escolla significati-va, publicitei só o fragmento intitulado «Supremématie de l’adjectif», onde o doute ea grandeur se harmonizan.O agora referido dáme unha certa e pouca autoridade na medida en que este autor–lembremos–, suspiraba, nos seus Syllogismes de l’amertume, por un mundo ondeunha vírgula levase á morte, isto é, o filósofo francés mantiña unha consideraciónparoxística dun estilo levado máis do que ao límite: «Soño un mundo onde se morrapor unha vírgula» («Je rêve d’un monde où l’on mourrait pour une virgule»).Comezarei cunha cita de Manuel Vázquez Montalbán, pertencente ao seu libro Elescriba sentado, onde recolle unha serie de consideracións verbo da literatura, conque lembraba que cando caeu o muro de Berlín e, por extensión, desabou o que esterepresentaba, Octavio Paz1 indicara que algunhas respostas mostraran a súa inefica-1 Aproveito este propicio foro para recomendar vivamente un seu lúcido ensaio sobre a tradución, queleva por título «Lectura y contemplación» –recollido no volume recompilatorio de 1983 Sombras deobras (Arte e Literatura)–, moitos de cuxos principios e presupostos subscribo afervoadamente.197198cia, mais que ficaban as preguntas. Pois ben, o motivo desta cita é que, «mutatismutandis» e «toutes les proportions gardées», aplicando o principio da realidade –espe-ro que máis do que tomando o desexo por realidade– logo da caída da nosa gélidaguerra e do noso muro particulares –léase a chegada dunha relativa pax por mor doacordo-reforma da ortografía de hai algúns anos e, indirectamente, tamén coa(neo)concepción da lingua–, son da opinión de que as preguntas a respecto das rela-cións entre galego e portugués continúan indemnes e na mesma. Outra cousa é quenon aparezan nos debates...A miña posición é moi clara e exemplificareina con dous exemplos. En primeiro lu-gar, dos máis de 70 libros que levamos publicado nas diferentes series da Biblioteca-Arquivo Teatral ‘Francisco Pillado Mayor’ da Universidade da Coruña –por decisiónnon só miña, como coordinador, senón tamén, claro está, do resto de colegas quenelas participan–, só dúas non son editadas na lingua orixinal (francés, grego, inglés,italiano, latín...) acompañada da súa versión galega, sendo integramente monolin-gües: unha corresponde ás obras en lingua portuguesa (respectando a modalidade quefor: africana, brasileira ou europea) e outra evidentemente ás obras en galego. Ensegundo lugar, xa no plano persoal, no ámbito galego teño publicado, de maneiraindistinta, tanto en galego como en portugués.Así pois, a miña posición é ben clara: é absolutamente antieconómico e innecesariotraducir do portugués para o galego. Esta é a miña opinión e punto de partida con basena miña experiencia como lector a respecto de tradución e de literatura (incluíndo oensaio), como profesor-intérprete-estudoso do literario ou, se se me permite, como«amador do literario», concretamente do que denomino «literatura esixente», sen queisto supoña evidentemente unha desconsideración apriorística cara á literatura de quios-co –o «roman du gare» e/ou «à l’eau de rose»– ou aos ‘coelhianos’ discursos de‘autoaxuda’. Simplemente, obviando explicitar as diferentes necesidades, estratexiase tácticas necesarias para as moi diversas realidades de tradución posíbeis, o espazopor onde me movo e por onde me podo mover para opinar, en especial, estou a balizarsobre un traducir poético, que, para Octavio Paz, non busca a imposíbel identidadesenón a difícil semellanza, e sobre a procura dun tradutor que, para Paul Valéry, desexaproducir, con medios distintos, resultados parecidos.A miña posición ten a ver coa permeabilidade interlingüística. Non se debe traducir,insisto, do portugués cara ao galego, nomeadamente aquilo que se destina á lectura ebasicamente por unha cuestión de non necesidade e economía –non economicismo–como xa adiantei. A meu ver, a mediación sociocultural debe facerse por outras vías,incluída a aproximación lingüístico-formal cuxa demanda xa vén de lonxe –xa enCARLOS PAULO MARTÍNEZ PEREIRO1991980, xunto cos profesores Francisco Salinas Portugal e Manuel Ferreiro, era por nósproposta de maneira diversiforme no ‘Congreso Internacional do Português no Mun-do’ celebrado en Lisboa–.Por outro lado e por outra parte, acho que na tradución do galego para o portugués aactitude debería ser a mesma, habendo como hai outra situación que non solicita acorrespondencia: somos nós quen nos podemos beneficiar do portugués. En todo caso,coido que na tradución do galego para o portugués se pensa e actúa con daniñospreconceptos ideolóxico-lingüísticos (‘isolacionistas’) –dígase tamén que, obviamente,tamén eu teño os meus–, ao tempo que funcionan outros parámetros de que non pre-tendo nin podería disertar agora aquí.Cunha intención de significación analóxica, falarei tamén desde a paradoxal distan-cia-proximidade que supón, a respecto do galego, situarse dentro do propio portu-gués, o cal é menos frecuente e menos discutido: partindo da observación e da análisedos comportamentos en relación á duplicidade do portugués de Portugal e do Brasil(agora deixando fóra propositadamente Angola e Mozambique e demais territorioslusófonos) obtemos a derivada de que, «pour parler à la légère» e á maneira de MauriceBlanchot, portugueses e brasileiros nin se entenden nin se queren entender. Enrealidade funcionan os mesmos preconceptos presentes entre nós respecto de galego eportugués.Así, alén de existiren e cada vez máis actuaren empresas de ‘tradución’ de portuguésdo Brasil para portugués de Portugal e viceversa, non é nada infrecuente escoitar osbrasileiros a falaren desa lingua da RTP que din entender mal que ben, até o extremode –sorprendente paradoxo!– non ser inusual que na televisión brasileira se subtitulaun portugués cando fala e viceversa. De igual modo, non é estraño que os autores doBrasil sexan versionados para Portugal e viceversa. Até onde sei Saramago, segura-mente por ser premio Nobel, e o (re)coñecido cantor Chico Buarque, este segundoparcialmente, constitúen as excepcións á norma, á regra do traslado supostamentefacilitador. Lembro perfectamente como Buarque solicitaba na prensa portuguesa untrato para a súa obra equivalente ao que el lle tería dado a unha obra portuguesa noBrasil, isto é, empregar a sensatez de non trasladar para o portugués de Portugal o seuportugués do Brasil.Insisto, non se entenden porque non se queren entender, xa que é obvio que un míni-mo esforzo e un progresivo (e non maior) hábito é suficiente para garantir ainteroceánica comprensibilidade mutua.DA DEMANDA DA DIFÍCIL SEMELLANZA E DA IMPOSÍBEL IDENTIDADE TRADUTORA(A TRADUCIÓN DO GALEGO AO PORTUGUÉS E DO PORTUGUÉS AO GALEGO A DEBATE)200Engadirei máis tres exemplos concretos e escollidos ad hoc, partindo de textos orixinaisda modalidade brasileira, por medio da súa ‘diversa’ tradución, respectivamente, parao inglés, para o portugués europeo e, no ultimo caso, para modalidades do españolamericano e europeo:a) Non hai moito tempo, a través de Alison Entrekin, profesional de orixe australianae tradutora ao inglés británico da novela de Chico Buarque Leite derramado, soubenque o editor da edición inglesa quixo alterar o texto, a pesar de a tradución estar feitaen diálogo constante entre autor e tradutora. Esquematicamente, o argumento da no-vela é a lembranza que un individuo, xa na súa senectude, fai do século pasado, demodo que no seu monólogo aparecen termos doutrora como «argolas no umbigo»,«palácio do céu» ou «batido de limão» que o editor quixo abusivamente actualizar etrocar por «piercing», «arranhaceus» e «caipirinha». Este desvirtuamento da expre-sión lingüística do protagonista co apagamento da súa estrañeza ante o mundo, podeservir como exemplo das posíbeis consecuencias de non acceder directamente á obracaso de mediar (non sempre ten por que ser así) unha interpretación distorsionada.b) No supervendas O Xangô de Baker Street, de Jô Soares, e que vén sendo unha dasinúmeras versións que se levan realizado no mundo en diferentes linguas e culturascontinuadoras das aventuras detectivescas de Sherlock Holmes, a acción está locali-zada en Rio de Janeiro onde se acha o futuro Jack o estripador, en canto «serial killer».Ao longo da obra prodúcese un proceso de «abrasileiramento» do investigador, maisa súa fala reflicte un perfecto lisboeta porque, segundo se explica, aprendeu portu-gués ao tempo que se formaba sobre velenos en Macau cun experto de orixe lisboeta.Cando a Editorial Presença elabora unha versión portuguesa todos os personaxes tendena falar nun ‘perfecto lisboeta’, igualando os varios rexistros, co cal desaparece non sóunha das claves humorísticas da obra, senón mesmo unha das claves fundamentaispara que o lector podia resolver o enigma do «serial killer» dun Jack, «avant la lettre»,o estripador, posibilidade que depende e está asociada ao xeito «portuga» de falarSherlock Holmes.c) O terceiro exemplo que achegarei provén do conxunto dunha obra, a de GuimarãesRosa, pola que sinto predilección, e, en especial, de Grande Sertão: Veredas: A meuver unha das grandes obras da literatura universal consistente nun inmenso monólogodun bandido de Minas Gerais que explica a súa vida retroactivamente mediante unhalingua que é absolutamente recreada até o extremo. Sirva de exemplo que só nestanovela se levantaron 8000 termos non dicionariados, os máis deles creados polo pro-pio autor quen, teñamos en conta, á parte de diplomático era unha persoa cunha vastaformación lingüística xa desde a nenez. O resultado é que para un brasileiro comúnCARLOS PAULO MARTÍNEZ PEREIRO201resulta enormemente custoso e reparador acceder a esta novela. Curiosamente nasdúas traducións ao español existentes –unha de 1975 de Ángel Crespo e outra máisrecente, do ano 2009 e na modalidade lingüística arxentina, dos profesores FlorenciaGarramuño e Gonzalo Aguilar–, aínda recoñecendo que supoñen un enorme exerciciode atrevemento e tentativa de trasladar o mundo novelado, coido que en ambas de-saparecen a maior parte de valores que o texto achega e «a crítica normal» ou«normalizadora» reservou, retirou ou secundarizou da obra. É dicir, á marxe da visiónda memoria, a violencia e demais tópicos con que se adoita adubar a literatura brasileira,elementos como unha sorte de pacto co diabo (un novo Fausto) en parámetros dunhaambigüidade persoal e sexual, así como a historia de amor entre Riovaldo e Diadorim,só se fan presentes de pasaxe nas novas textualidades resultantes, tendo para min queson fundamentais e constitúen unha das interpretacións posíbeis e probábeis de entreas diversificadas construídas polo autor.De Guimarães Rosa lembrarei aquí algunhas das súas reflexivas e sentenciosas pala-bras: «somente renovando a língua é que se pode renovar o mundo» porque o seulema era «a linguagem e a vida são uma coisa só», o cal levou sistematicamente até asúa morte na súa construción literaria. Tense cualificado a súa obra como «prosoemá-tica» e que é fiel á súa intención de traducir «os novos territórios do sentir, do pensare da expressividade», servíndose da súa creación lingüística, da súa neolingua, onde,por exemplo, asistimos a adxectivos como «abominoso», a creación de verbos conque «o vento aieuoava», a fraseoloxía do tipo «antenasal, de mim a palmo» (parareferirse ‘a un palmo diante do nariz’), a un «ai, Zé, opa» que muda por inversión deleitura en «a pôéZia», ao uso de variantes como «Seo», «Seu», «Sor» e/por «Senhor»como índices e indicios da categoría socioculural das personaxes, ou, xa na narrativa«Cara de bronze», á aparición desa nomeación significativa cun «Moimeichego» comoamálgama do pronome de primeira persoa expreso en catro linguas diferentes («moi»,«me», «icxh», «ego») ou o comentarista nas notas de rodapé Soares Guiamar comoclara chave anagramática do propio nome do autor mineiro...E será que, nas referidas versións en español, somos quen de acceder aos «novosterritórios» que nos legou Rosa sen a impar construción e criación lingüística que osquixo e soubo traducir?Coido que non.En fin, para rematar, preferindo, co referido Cioran, estar xunto a Pirro que xunto aSan Paulo –isto é, preferindo a dúbida a calquera certeza– e esperando non ter simpli-ficado en exceso a cuestión –son spinozista e unha simplificación é para min pior doDA DEMANDA DA DIFÍCIL SEMELLANZA E DA IMPOSÍBEL IDENTIDADE TRADUTORA(A TRADUCIÓN DO GALEGO AO PORTUGUÉS E DO PORTUGUÉS AO GALEGO A DEBATE)202que un erro–, reiterarei por todo o dito até aquí unha conclusión, primeira e primaria,en que, nos parámetros expostos e para nós (galegos e galegas), só vexo máis vantaxesque desvantaxes en non traducir e ás avesas, polos posíbeis inconvenientes, en tradu-cir do portugués para o galego (e do galego para o portugués).CARLOS PAULO MARTÍNEZ PEREIRO

Da demanda da difícil semellanza e da imposíbel identidade tradutora (a tradución do galego ao portugués e do portugués ao galego a debate)

http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/13531/1/CC_134_art_12.pdf

Da demanda da difícil semellanza e da imposíbel identidade tradutora (a tradución do galego ao portugués e do portugués ao galego a debate)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repositorio da Universidade da Coruña