Bragado, Manuel

Repositorio da Universidade da Coruña

2211. Datos da tradución en galegoSobre o contexto do panorama do conxunto da edición, coido que pode ser máis doadoentender os datos da situación da edición en galego de obras traducidas doutras linguas.Vaiamos, primeiro con eles: desde 1991 a 2011 publicáronse 5804 títulos traducidosen galego, o que supuxo o 21,75% dos editados neste período (26 678), e que estima-mos equivalentes a uns 5200 traballos de tradución. En 2011, último ano de quedispoñemos datos, foron 577 as traducións (a segunda maior cifra da historia da nosaedición, só superada polos 608 de 2010), dato que case quintuplica o de 1991,supoñendo a maior porcentaxe de traducións da historia da nosa edición (27,10%)con respecto á obra orixinal en galego. Ao longo destes vinte anos as traducións poucasveces chegaron a superar o 20% da obra editada, porcentaxe acadada xa en 1991. Ounoutras palabras, o número de traducións en galego, coa excepción dos dous últimosanos, aumentou mais non o fixo ao mesmo ritmo que o resto da edición.Esta porcentaxe superior ao 20% debemos comparala coas da tradución en éuscaro,catalán e no conxunto do sector editorial en España, o que nos axudará a valorar máisacaidamente a saúde da nosa tradución. Así, en catalán (contabilizando, tamén, a edi-ción feita en catalán de Valencia) no ano 2005, a porcentaxe de traducións foi do18,6%, case idéntica á nosa, aínda que cuantitativamente daquela nos quintuplica(1757 títulos traducidos). Caso diferente é o de éuscaro, en que a porcentaxe das súas474 traducións é dun 27,4%, o cal incrementa o 26,8% de 2004 e o 25,7% de 2003.Porcentaxe semellante ao do conxunto da edición española que nos últimos vinte anostamén vén xirando arredor deste 25%. Dato que supoñería que de cada catro librospublicados en España, un sería traducido. Utilizando este criterio, a edición en galegoTradución e literatura galega (II)MANUEL BRAGADOEdicións Xerais de Galicia221222só chegou a unha porcentaxe semellante no último ano, o que aparentemente supoñeríaun certo nivel de normalización.Mais non podemos quedarnos neses datos xerais sen afondar nos proporcionados polaslinguas de orixe traducidas e pola tipoloxía temática das obras traducidas. No primeirocaso, convén salientar que en 2011 o 68,46% das nosas obras traducidas o foron desdeo castelán, lingua que non é opaca en ningún caso para os lectores e lectoras en Galicia,e porcentaxe que é semellante no éuscaro, mais que case duplica a realizada no sectoren catalán.Outros dous datos significativos son os seguintes: a porcentaxe, moi próxima ao 50%,das obras traducidas do inglés no conxunto do sector español (en concreto no ano2011 foi do 46,7%), que no caso galego, a pesar de acadar o 11,61% é, tamén, paranós a lingua estranxeira máis traducida (67 títulos), seguida do francés co 6,24% (36títulos); e o fenómeno da tradución entre as linguas oficiais españolas, especialmenteo catalán da que en 2011 se traduciron 1049 obras e do galego 118, das que 90 o foronao castelán, 25 ao catalán e 3 ao éuscaro.Con respecto á tipoloxía temática das obras traducidas, tanto en galego como en éus-caro, máis do 60% das traducións son libros de texto e de literatura infantil, o que écoherente coas características xerais do noso sector, alicerzadas sobre esta edición decarácter paraescolar. Tamén é salientable que a tradución de libros de ciencias sociaise humanidades supuxera en 2011 o 41,2%, o que deixa a tradución literaria por baixodo 20%, inferior ao 23,7% catalán e, sobre todo, do conxunto do sector editorialespañol, onde supón o 38%.Chegados a este punto podemos concluír que o estado cuantitativo da tradución engalego é, a pesar dos avances dos últimos anos, carencial respecto do conxunto daedición en galego. Malia o crecemento experimentado nos últimos vinte anos, aporcentaxe de obras traducidas non acada os estándares doutros sistemas editoriaispróximos, co importante condicionante de pivotar arredor da edición paraescolar, ra-zón que explica que sexa o castelán a lingua máis traducida.2. A tradución en galego, unha análise cualitativaDesde as primeiras traducións realizadas polos membros da Xeración Nós na súarevista, o nivel de tradución para o galego sinalou a aspiración de modernización enormalización do noso sector editorial. Co renacemento da nosa edición moderna aMANUEL BRAGADO223principios dos anos cincuenta, co funcionamento das coleccións Benito Soto de poe-sía e das edicións Monterrey e Galaxia, a tradución volveu recuperar este papeldinamizador. A malograda tradución d’ A musa alemá, preparada por Celso EmilioFerreiro ou as traducións-versións do teatro clásico de Cunqueiro cumpriron estafunción.Porén, foron as traducións das obras infantís catalás de Galaxia, editadas pola Galeraa finais da década dos sesenta e promovidas por don Francisco Fernández del Riego,cando apenas existían títulos orixinais en galego (sete títulos, entre eles Memoriasdun neno labrego e A galiña azul), as primeiras que podemos considerar comotraducións comerciais. Esta colaboración catalá consolidaríase na edición dos primeirosmétodos para o ensino da lingua galega, realizados por Casals, en que se adaptaronmétodos cataláns.Con todo, teremos que agardar á renovación editorial que supuxo en 1979 a funda-ción de Edicións Xerais de Galicia, para contarmos coas primeiras coleccións galegasde literatura traducida. Foron, concretamente, tres series de literatura infantil: a dosálbums de Stevenson, os 20 títulos do Rato Pérez (contos clásicos traducidos desdeversións en francés) e, sobre todo, a colección Xabarín de clásicos de literatura xuvenil,na que desde 1981 se levan publicados 71 títulos.Durante case unha década, Xabarín foi o referente tanto da tradución en galego comoda literatura infantil e xuvenil galega, que daquela aínda non contaba coas colecciónsde lecturas graduadas como Árbore de Galaxia ou Merlín de Xerais. A colecciónxuvenil de Edicións do Cumio (onde se publicaron un par de obras de Roald Dahl)supuxo outro impulso para a nosa tradución de títulos dirixidos aos lectores mozos. Aedición destas traducións, realizadas por tradutores non profesionalizados (a maiorparte ou escritores ou profesores de lingua), cumpriu durante a década dos oitenta,pois, unha función substitutoria da creación orixinal galega.A comezos dos noventa apareceron as primeiras coleccións de tradución literaria comoGrandes do Noso Tempo de Xerais e a de Clásicos, coeditada pola Xunta de Galicia ea editorial Galaxia, ao tempo que se foron incorporando títulos traducidos con carác-ter ocasional ás coleccións de narrativa Medusa (Sotelo Blanco Edicións) e Narrativa(Xerais). Experiencias todas elas cun éxito moi discreto de lectores, salvo dúasexcepcións: O vixía no centeo de Salinger e Coma unha novela de Daniel Pennac,ambas as dúas publicadas por Xerais. Ademais, a aparición das coleccións xuvenísFóra de Xogo de Xerais, Costa Oeste de Galaxia e Periscopio de Edebé permitiron apublicación estable de traducións de textos contemporáneos.TRADUCIÓN E LITERATURA GALEGA (II)224Durante esta mesma década dos noventa, porén, produciuse a profesionalización datradución para o galego, sobre todo a partir de 1991, co inicio da reforma educativaLOXSE e do decreto do uso do galego como lingua vehicular no ensino non universi-tario, que supuxo a tradución de numerosos manuais escolares das áreas deCoñecemento do Medio de primaria e de Xeografía e Historia e Ciencias da Naturezaen secundaria, amais do comezo da publicación de obras de literatura infantil traduci-das por parte dos selos galegos ou das delegacións de editoras radicadas fóra de Galicia.Co novo século, coa profesionalización do sector da tradución (desde a consolidaciónda Asociación de Tradutores de Galicia até o funcionamento da Facultade de Traducióne Interpretación da Universidade de Vigo), a edición da tradución galega camiña caraá súa definitiva normalización. Novas coleccións específicas de tradución, como aserie De-liberacións de Xerais dirixida por Xulián Maure (en que se publicaron 10títulos de clásicos do pensamento universal, onde hai enormes carencias), As-Litera-tas, tamén de Xerais, dirixida pola escritora María Xosé Queizán (con 15 títulos, amaior parte contemporáneos e todos eles escritos por mulleres) precederon a apari-ción en 2005 de Rinoceronte Editora, a primeira editora galega especializada entradución. Cun catálogo, até agora de 68 títulos, organizados en sete coleccións (Con-temporánea, Clásica, Vétera, Poesía, Bagaxe de Peto, Novela Gráfica e Audiolibros),Rinoceronte é un proxecto moi consolidado, ademais dun revulsivo constante para oconxunto do sector.Así tamén o entendeu a Editorial Galaxia que desde 2005 vén realizando unimportantísimo esforzo para incluír dentro da súa colección Literaria títulos de auto-res contemporáneos da importancia de Paul Auster, Anna Gavalda, Murakami ouTruman Capote, incluíndo cada ano máis dunha decena de traducións no seu catalo-go; así o entende, tamén, Xerais, a editora que máis títulos ten publicados en galegoaté hoxe (máis de 300), que continúa incluíndo traducións nas súas diferentes colecciónsliterarias (Merlín, Sopa de Libros, Fóra de Xogo, Biblioteca Dramática Galega, Na-rrativa, As Literatas e Narrativa).Particular importancia no desenvolvemento da publicación da nosa tradución tivo acolección Biblioteca Galega de Clásicos Universais, corenta títulos coeditados en 2005por La Voz de Galicia e sete editoras galegas xunto coa Biblioteca Virtual Galega(experiencia pioneira na edición dixital), que permitiu edicións cunha tiraxe media dedez mil exemplares.Máis recentemente apareceron outros proxectos editoriais especializados en tradución,tal é o caso da editora Hugin e Munin que no seu primeiro ano leva publicados oitotítulos de carácter literario. Nacida coa intención de achegar ao mercado galego oitoMANUEL BRAGADO225títulos anuais de literatura estranxeira de prestixio, empregando un modelo de distri-bución semellante aos dos clubs de lectores. Bukowski, Twain, Arthur C. Clark, Morandou Russel son os primeiros autores dun proxecto editorial moi prometedor.No eido do ensaio nas ciencias sociais, Editora 2.0, desde 2009 vén ampliando aoferta de traducións para o galego, así como Netbiblo, que foi a editora galega quemáis títulos publicou en 2011.3. Problemas e retos da tradución en galegoTras todo o expresado e a xeito de conclusión, propoño para animar o debate as se-guintes conclusións:– A tradución en galego presenta carencias cuantitativas con respecto ao conxunto daedición en galego, xa que está alicerzada en exceso sobre o libro de texto, a literaturainfantil e xuvenil e os textos publicados orixinalmente en castelán. Cumpriría publi-car máis traducións literarias (tanto de textos clásicos como contemporáneos), ensaís-ticas e divulgativas dunha maior diversidade de linguas de orixe.– O reducido das nosas tiraxes medias de títulos literarios (entre 1000 e 1500 exemplaresnos de narrativa) dificulta as posibilidades do editor á hora de realizar negociaciónsviables de adiantos internacionais.– As axudas para o pagamento das traducións, proporcionadas pola Consellaría deCultura, que poden chegar a cubrir até o 70% do seu custo, son xa insuficientes parao número de títulos traducidos publicados nos dous últimos anos.– A tradución de textos literarios en galego, que se incrementa de forma importantenos cinco últimos anos, debe vencer o prexuízo aínda existente entre lectores, libreirose mediadores (crítica, bibliotecarios e profesorado) sobre a existencia de textos tradu-cidos suficientes na nosa lingua.– A calidade actual das traducións e da súa edición é homologable á dos sistemasliterarios do noso contorno.– Contamos, por vez primeira na nosa historia, cun cadro de tradutores e tradutorasmoi ben formado que abrangue unha ampla diversidade de linguas. Recentes primeirastraducións de textos traducidos desde o serbo-croata, o xaponés, o noruegués ou ofinés así o demostran.TRADUCIÓN E LITERATURA GALEGA (II)

Tradución e literatura galega II

http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/13534/1/CC_134_art_15.pdf

Tradución e literatura galega II

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repositorio da Universidade da Coruña