Iglesia Besteiro, Luís

Repositorio da Universidade da Coruña

109O modelo de galego na dobraxeLUÍS IGLESIA BESTEIROAutor de series de televisión e de dobraxeDaría moito que ver un estudo pormenorizado das aptitudes/actitudes dos axentesque participan e/ou inflúen no proceso da dobraxe. Dende os políticos, tecnócratas eempresarios; pasando polos lingüistas; ata os tradutores, directores, actrices e actores.A orde desta enumeración non é inocente. Os políticos, o coñecemento que teñan e asensibilidade que demostren da realidade sociolingüística, a súa visión de país, inflúeno perfil dos tecnócratas que escollen para, por exemplo, dirixir a CRTVG. As relaciónsdeste últimos coas empresas, e o papel que lles asignen no deseño do audiovisualgalego incide na elección dos creadores, xa que logo no tipo de produto, e ao cabo naconfiguración do reparto dos distintos traballos audiovisuais.Pois ben, na construción do oficio da dobraxe escolleuse mal o solar (situación dosestudios de sonorización), non se reparou na calidade dos alicerces (proceso de selec-ción de actores e actrices), elixiuse un modelo que non respondía ás características dopaís (modelo de dobraxe en castelán), non se supervisou o traballo dos contratistas(control lingüístico) e a especulación (máximo beneficio, menor calidade) engarabitoupolas paredes, abriu fendas (problemas laborais) e cando fixo falta apontoar os murospetouse á porta de quen nos quixese valer (Academia, ILG, Mesa...) e máis ou menosdixéronnos que aínda podía ser peor. En definitiva, unha vivenda de protección ofi-cial, á que se lle arranxou a fachada para convertela en casa de turismo rural, e que vaicamiño de ser outra das choupanas do audiovisual galego se a vontade política non orepara, e a presión social non o demanda.109110Aínda así, falamos dun oficio que foi, polo menos durante un tempo, referente dogalego «ben falado», e escola de profesionais que forneceu á Galega de locutores,presentadores, actores, guionistas e mesmo algún director de series de ficción.Son as luces e as sombras dun oficio na sombra que pode dar moita luz.O GALEGO NA DOBRAXEDa dobraxe adóitase falar no verán, aparece agochada nas páxinas dalgún suplementodominical ou nos programas de tarde de emisoras de radio ou de TV, rodeada dedietas milagreiras, consellos para un correcto bronceado, táboas de ximnasia paradescubrir os abdominais que todos levamos dentro... e moito, moito tópico.Mais a dobraxe, e nomeadamente a dobraxe en galego, é moito máis, é un laboratorio,unha pista de probas onde se pode someter a lingua galega a situacións ás veces caseimposibles, e amosarllas ao espectador con total normalidade. As posibilidades sontantas como é quen de ofrecernos o cinema ou a televisión.O oficio da dobraxe en Galicia comezou no ano 1982 na Coruña coa idea de atopar unoco no mercado do vídeo doméstico en castelán. Foise formando un pequeno colecti-vo ao redor de profesionais de orixe galega retornados de Madrid; nos cursos deformación xuntáronse actores de teatro amador e profesional, locutores de radio,estudantes, profesionais liberais, mais a ningún se lle ocorreu pensar que esa puideseser unha profesión estable e de futuro.En 1985, coa creación da CRTVG, aparece a necesidade de dobrar en galego. Porunha banda porque a audiencia está afeita a escoitar as películas dobradas, por outraporque hai que equiparar o galego ao castelán demostrando que se poden desenvolveras mesmas actividades nas duas linguas.Mais a profesión empezou pexada. Algunhas das dificultades son comúns á dobraxeen calquera outro idioma. A fundamental é que non se crea, recréase. O traballo deconstrución da personaxe xa está feito, nunha lingua distinta coa súa propia prosodia,ritmo, xestualidade... e os actores e actrices de dobraxe temos que sincronizar o textotraducido cos movementos dos beizos, co xesto, amarrados a unha técnica que xeraprácticas negativas. Por exemplo: ao estar pendente do inicio de cada frase, de cadapausa na emisión, é doado «atacar» con demasiada intensidade nas primeiras sílabasvariando a tonicidade ou o acento das palabras; ou o excesivo «silabeo», consecuen-cia dunha mala técnica.LUÍS IGLESIA BESTEIRO111Cando un actor crea unha personaxe parte da chamada «conduta cero», decide candorespira, cando fala, cando e como escoita, que fai ou que deixa de facer, e constrúe esapersonaxe a partir das súas experiencias, vivencias, e dos modelos do seu contorno.Daquela resulta máis doado imitar o xeito de falar da xente e adaptalo ao dun mesmo.Mais houbo circunstancias especiais que fixeron que co tempo a dobraxe en galegotivese que facer un esforzo titánico para acadar un nivel profesional de que sentirseorgullosos. Algunhas as que atinxen a aspectos sociolingüísticos comúns a moitasoutras actividades, mais que na dobraxe resultaban especialmente chamativos para axente do común que dicía cousas como «é que ver unha de vaqueiros en galego...!», eoutras derivadas dunha mala planificación.Localización.- Promoveuse a implantación de estudios de dobraxe na Coruña, Santia-go de Compostela e Vigo. Nin en Lugo nin en Ourense, cidades onde a maioría dosseus habitantes teñen o galego como lingua habitual e onde o substrato parece máisidoneo para que enraice unha actividade vencellada ao noso idioma. Tanto na Coruñacomo en Vigo a lingua vehicular dentro dos estudios de dobraxe era o castelán. Comocuriosidade cómpre destacar que mesmo a razón social das empresas está en castelán:Sonorizaciones del Noroeste, Sonido de Galicia, Estudio Uno de doblaje...Falta de tradición.- Non temos un galego estándar, algo que semella imprescindiblena dobraxe; ao pouco tempo de iniciar esta actividade moitos compañeiros comezan afalar do «galego neutro»; querían emular a dobraxe en castelán e necesitaban un galego«fino».Cando comeza a dobraxe en Barcelona e Madrid na década dos trinta, o colectivofornécese de actores e actrices que veñen do teatro profesional, con formación noeido da interpretación, cun estilo declamatorio propio; e aínda que ten que pasar untempo ata que adaptan esa maneira de facer ao micrófono, polo menos hai unha basesobre ao que traballar.En Galicia a primeira compañía de teatro profesional é o grupo Troula que se crea en1978. É dubidoso que aínda hoxe en día se poida falar dun teatro comercial no nosopaís.A Escola Superior de Arte Dramática de Galicia comezou a súa andaina no curso2005/2006 en Vigo. Demasiado tarde.Tampouco tiñamos especialistas nos distintos oficios que require o proceso da dobraxe:O MODELO DE GALEGO NA DOBRAXE112Tradutores que traballasen a que Cary denominaba «tradución total»:A peculiaridade da dobraxe é ser un xénero de tradución dotado dunha virtudede fidelidade total. É o único xénero que tivo que respectar tanto o texto escritocomo a vida da palabra en toda a súa alma –aparente e secreta– (...) baixo todasas súas formas: articulación, mímica, xestos actitudes...(Cary 1960).Adaptadores-axustadoresLa adaptación técnico-artística consiste en medir los diálogos, ajustándolos lomás exactamente posible a los movimientos de los labios de los personajes dela obra a doblar y a la duración y el ritmo de sus intervenciones, así como a lascaracterísticas idiomáticas y en general al nivel del lenguaje definido y a laintencionalidad de la obra original. (Convenio colectivo estatal de profesiona-les de doblaje (rama artística) 1993-1995).Nin, por suposto, directores, actrices e actores, técnicos de son, produtores...Modelo de referencia.- con estas carencias o lóxico era buscar un modelo de referen-cia e escolleuse o da dobraxe en castelán; copiouse todo:A unidade de dobraxe: empregouse o takeEl take es cada una de las fracciones en que se divide el texto de la obra audioviuala doblar mediante su marcado pautado previo. El pautado o marcado deberárealizarse teniendo en cuenta criterios interpretativos y funcionales. (ConvenioColectivo Estatal de profesionales de doblaje (rama artística) 1993-1995).Cada take ten un número determinado de liñas e unha duración máxima en segundos.Un actor ou actriz cobra segundo o número de takes en que apareza independentementeda extensión das intervencións ou do número delas por take. Co tempo as comparanzascos prezos de Madrid e Barcelona foron inevitables: os colectivos destas cidades in-tentaron impoñer un convenio estatal, sen repararen na cantidade potencial de espec-tadores que tiñan as outras linguas do Estado.Pero había outras opcións en Italia por exemplo, a unidade de dobraxe é a liña. Unhamedida moito máis equitativa e que impregnaría a profesión dunha filosofía distinta,evitando seguramente os problemas con colectivos do resto do Estado.LUÍS IGLESIA BESTEIRO113Os horarios: establecéronse dúas convocatorias diarias; cada convocatoria enténdesecomo unha xornada. En horarios de 8:00 a 14:30 e de 16:00 a 22:30. En Galicia adistancia mínima entre as tres cidades con centros de traballo é de case 100 km; esteshorarios reduciron dende o primeiro momento a mobilidade territorial de actores eactrices e, por suposto, dificultaron que xente formada noutras cidades puidesedesprazarse para desenvolver esta actividade.O organigrama das empresas: só nunha empresa houbo axudantes de dirección, que,como o seu nome indica, lle botaban unha man ao director nos labores administrati-vos para que este centrase a súa atención nas cuestións interpretativas. Ao cabo dunsmeses cambiouse esta figura pola de axudante de produción, toda unha declaración deprincipios (máxima produtividade).A figura do lingüista «en sala» (imprescindible dende o primeiro momento) aparecesete anos despois; até entón unicamente corrixían os textos para que se adaptasen ánormativa.O estilo interpretativo: ao meu entender, a escola de Madrid e Barcelona, que pasa porser das mellores do mundo, ten grandes virtudes mais tamén algún defecto importante.A favor: unha técnica moi depurada no que atinxe ao axuste. Algo que repercute noritmo, na correcta focalización dentro de cada frase e polo tanto nalgún aspecto dasincronía xestual. Cabe recordar que foi unha dobraxe que naceu para as salas decinema onde o tamaño dos rostros, dos ollos e das bocas fai moito máis evidente adesincronía.En contra: a teima coas «grandes voces», ata tal punto que a xente do común fala das«voces de dobrador» identificándoas con voces de tesitura grave, timbre claro e unhavariación tonal non demasiado pronunciada. Independentemente de como sexan oude como manexen o instrumento vocal os actores do orixinal, sempre se lles asignaunha destas voces aos protagonistas da película; o antagonista adoita ter unha vozmenos «potente» ou máis constrinxida. É tan evidente a importancia que se lle dá ávoz que na mestura final a presenza desta é esaxerada, colocándoa nun primeiro planoque case nunca corresponde ás sensacións acústicas do orixinal.É unha dobraxe demasiado «correcta», en moitos casos rebáixase a intencionalidadedas expresións do orixinal e case sempre se suavizan os estados de ánimo.O MODELO DE GALEGO NA DOBRAXE114Selección de actrices e actores: como é lóxico, se o modelo que se quere copiar é o docastelán, váiselle dar máis importancia á voz que a ningún outro aspecto. E así foi.Só Imaxe Galega (a primeira empresa coa razón social en galego) priorizaba a linguacomo factor de selección; como consecuencia, o abano de voces era moi amplo, o queenriqueceu notablemente os repartos das películas, facéndoas máis naturais. Taménrepresentou unha excepción no modelo de contratación, xa que aínda que a unidadede dobraxe seguía sendo o «take», o cadro de persoal da empresa era fixo; actores eactrices tiñan asignado un soldo mensual (a fórmula máis estendida é a de contrata-ción por convocatoria ou xornada de traballo). Entre as categorías laborais aparecía oadaptador-axustador, que normalmente era lingüista coa incidencia que isto tiña nostextos.Os directores e directoras de dobraxe escollíanse entre os mellores intérpretes, fóra deImaxe Galega; asignábanselles as funcións de axustador-adaptador, de maneira queestes traballos pasaron a formar parte dos emolumentos dun director. Da competencialingüística de cada director dependía a selección de actores/actrices e o estilo final dadobraxe.Aspectos técnicos: os técnicos de son tamén beberon da escola de Madrid e Barcelo-na; as peculiaridades da lingua galega, que adoita perder intensidade nas últimas síla-bas de cada frase, segue sendo un problema; pretendíase que os actores nos adaptaramosá maneira de gravar desa escola, mantendo a intensidade ou mesmo subindo o volumenas últimas sílabas: a consecuencia é que se cambiaba a tonicidade das palabras ouque se imitaba a prosodia do castelán.Premura.- E todo isto dun día para outro; os andeis do Departamento de Programa-ción estaban baleiros, había que empezar a emitir, sen planificación, sen controis decalidade...; nos primeiros anos da TVG chegaron a dobrarse 2.000 horas (agora anda-mos polas 1.000); había 12 estudios de dobraxe en galego traballando a un tempo(quedan 5); o colectivo de actores e actrices duplicaba en número o actual.O resultado: unha dobraxe de voces engoladas que intentaban emular os actores deMadrid e Barcelona, traducións cheas de calcos do castelán ou con soluciónshiperenxebristas que aínda pesan coma unha lousa na memoria colectiva; en definiti-va, un discurso de palabras ás veces galegas, cunha interpretación que ía mellorandoco tempo e cunha música que recordaba a mala dobraxe en castelán.LUÍS IGLESIA BESTEIRO115Nos primeiros oito anos de existencia da TVG a cousa non variou moito: algún queoutro informe emitido polos lingüistas do Departamento de Produción Allea chamabaa atención do rumbo que levaba o oficio, mais non conseguía influír no proceso.Foi polos anos 93 e 94 cando se comezou a sistematizar o envío destes informeslingüísticos ás empresas de dobraxe. Informes extensos onde se explicaban pormeno-rizadamente os erros máis frecuentes tanto de tradución como fonéticos ou prosódi-cos, coa intención de ir creando un corpus, unha rutina na corrección, e ir limando aospoucos o estilo xeral da dobraxe. Obrigaban a repetir os anacos onde se detectaban oserros, o que se coñece por «retakear». Os retakes (takes repetidos) haillos que pagarao actor/á actriz e isto incrementaba o custo final da dobraxe do produto ás veces enmáis do 30%; obviamente as empresas non querían afrontar este encarecemento, eque se lles ocorreu?:a) Evitar facer as correccións: poñendo en dúbida o criterio dos lingüistas daTVG, convencendo o cliente de que este incremento nos custos era inasumible.Pero por primeira vez a TVG foi inflexible e aplicou, máis ou menos, a mesmavara de medir para todas as empresas.b) Cargar a responsabilidade nos actores/actrices: se nós cometiamos o erro, nósmesmos tiñamos que asumir o custo. Sen ter en conta que nunca se nos formaraneses aspectos e que nos cursos que as propias empresas organizaban, e cobra-ban, as cuestións lingüísticas nin se mencionaban.c) Mellorar os controis de calidade: desde a supervisión dos textos unha vezaxustados, até a inclusión do lingüista «en sala» para corrixir o erro no mesmomomento en que se producía.A resposta do colectivo actoral tamén foi diversa, dende os que pensaban que ainxerencia da TVG era inaceptable, e que cualificaban os lingüistas de ayatolláhs dalingua, até os que ás atoutiñadas quixeron detectar que problemas tiñan e, sen moitaaxuda, procuraron resolvelos.Tamén foi unha época convulsa nos aspectos laborais: Madrid e Barcelona intentabanimpoñer un convenio estatal, os empresarios galegos apertaban as caravillas na nego-ciación do convenio galego, a TVG reducía o número de horas de dobraxe a case o50%, e o colectivo foi incapaz de aceptar maioritariamente e organizar un plan deformación de urxencia. Resultado: máis da metade dos actores e actrices de dobraxetiveron que deixar a profesión.O MODELO DE GALEGO NA DOBRAXE116Desta crise nace, ao entender de moita xente, o período de excelencia na calidade dadobraxe galega.Mais, que motiva ese cambio na política lingüística da TVG? Pouco máis que acasualidade. Había que axustar orzamentos, rebaixar o número de horas de dobraxe eoptimizar os stocks; a xustificación: mala calidade da dobraxe. Constataran ademaisque cando en produtos puntuais se supervisaba a calidade lingüística, melloraba acalidade interpretativa; algo lóxico, rebáixase o ritmo de produción, no proceso deensaio-gravación repítese máis veces o ciclo, o que permite observar e rectificar as-pectos que normalmente se ignoran, e na corrección das cuestións fonéticas e prosódicasinevitablemente trátase a técnica e os matices da interpretación.Este impulso incidiu profundamente no sector: da mellor competencia lingüística dedirectores e actores derivaba un maior aforro para as empresas, e da calidade dosprodutos que presentaban en TVG unha boa parte das horas que lles asignaban anual-mente. Xa que logo había que facelo ben.Os profesionais comezamos a ter peso específico; de feito, fomos bastantes os quenos embarcamos en aventuras empresariais con desigual fortuna. Na actualidade, 3das 5 empresas que traballan en galego están constituídas por actores ou técnicos.Mais os cargos políticos, as modas e os tempos mudan. Vivimos de rendas ata que seacabou o interese da TVG, e despois outravolta á travesía do deserto.Sei que a algúns directivos da TVG lles amola que a xente pense ou diga que non llespreocupa o galego, e teñen razón, a preocupación é algo subxectivo tanto na prioridadecomo na intensidade. O que é mensurable é a ocupación: canto tempo e cantos medioslles adican ás cuestións relacionadas co idioma galego. Pois ben, no Departamento deProducion Allea hai un lingüista e o promedio de horas de dobraxe diarias é de 8, aléndas de produción propia que tamén se deberían supervisar.Levamos anos escoitando a cantinela de que queren voces novas. Primeiro segan ocolectivo, reducindo as horas e esixindo un grao de calidade lingüística que non esixironna produción propia (dende dramáticos a informativos); e queren voces novas?Permítenlles ou esíxenlles ás empresas que fagan cursos sen artellaren un plan deformación que debuxe o perfil dos novos actores e actrices (incumprindo o conveniocolectivo) e logo din que «todo soa igual»?LUÍS IGLESIA BESTEIRO117O propio colectivo da dobraxe, non hai moito tempo, buscou axuda (en vista da de-gradación na calidade das dobraxes). Un grupo de compañeiros, con probas debaixodo brazo, achegouse á Academia, ao ILG e á Mesa, e aínda que percibiron preocupa-ción, aínda están/estamos á espera da ocupación.Xa me gustaría que esta frase, que non sei de quen é, fose miña:«Hai que facer polo presente se, no futuro, queremos ter un pasado de que nos sentirmosorgullosos».O MODELO DE GALEGO NA DOBRAXE

O modelo de galego na dobraxe

http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/8827/1/CC93art10.pdf

O modelo de galego na dobraxe

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repositorio da Universidade da Coruña