Souto, Xurxo

Repositorio da Universidade da Coruña

197Función dos medios de comunicaciónno prestixio do galegoXURXO SOUTODirector de programas da Radio GalegaSaúde e océano! Quero expresar a miña gratitude e alegría por ser convidado a achegara miña experiencia a estas xornadas. E por poder facelo aquí, neste Paraninfo, co marda Marola ao fondo, símbolo por excelencia dos camiños do océano e da propia di-mensión cosmopolita da cultura galega.Antes de entrarmos no miolo da cuestión, cómpre facer algunhas consideraciónsprevias:1. A primeira é unha verdade de pata de banco: os medios de comunicación prestixianas linguas (como o fan a literatura, os ensaios técnicos ou os tratados xudiciais)2. O galego ten éxito nos medios de comunicación. Ou dito doutro xeito, existencolectivos, audiencias potenciais –sexan galegofalantes, ou non– desexosos deconsumiren (utilicemos esta expresión gremial) contidos audiovisuais en galego.Ao redor desta lingua non existe ningún tipo de estigma ou pecado orixinal queimpida o seu triunfo nos medios de comunicación. É máis, as experiencias queaquí quero compartir indican xustamente todo o contrario.3. E se a presenza do galego –e dun galego propio– non avanza máis nos medios épor unha dinámica de «preguiza social», sustentada nunha similar preguiza –candonon clara indiferenza– na dirección política das administracións que deberían telaimpulsado.1971981. A PREGUIZA SOCIALNa chamada transición española o conxunto da sociedade fixo un exercicio deautocrítica. Puxo en cuestión a formación recibida nos anos do franquismo e esforzouseen descubrir outras realidades ideolóxicas e lingüísticas invisíbeis para a ditadura.Entón o galego agromou nos medios de comunicación impresos. Tivo presenza nasemisoras de radio privadas, tamén nos centros territoriais da radio e da televisiónespañola en Galiza. E dese mesmo pulo social naceu a demanda colectiva que propicioua creación dunha radio e dunha televisión pública galega.Despois deste grande exercicio de autocrítica e de catarse, segundo o impulso socialse foi neutralizando, a presenza do galego foi recuando nos medios privados. Se osseus editores son maioritariamente castelanfalantes, por que ían apostar polo uso dogalego –fóra de recunchos subvencionados– cando a propia dirección política destepaís non lideraba esa demanda social?Preguiza social e falta de decisión política que instalou o desleixo tamén nos «novos»medios públicos. Así a radio e a televisión galega, dun xeito tácito, foron renunciandoaos poucos á función para que foran creados –convertérense no canon, nun referenteculto da expresión oral do galego– para utilizaren a lingua dun xeito cada vez máisritual, onde os castelanismos léxicos, fonéticos e sintácticos campan con preocupantenormalidade.Todos coñecedes esta triste realidade: como a lingua galega desaparece dos beizosde moitos profesionais destes medios conforme se apaga a luz vermella do directo.Ou o grande paradoxo que senten os alumnos nas visitas escolares á Televisión deGalicia: «...mais se aquí todo o mundo fala castelán!».2. DOS TÓPICOS MENTIREIROSEsta perguiza social (e falta de decisión política) perpetúa ademais determinados tó-picos sobre as posibilidades do galego como lingua de prestixio, prexuízos que ficaronasentados no conxunto da sociedade durante os longos anos de educación franquista.Son tópicos mentireiros que funciona como verdades absolutas, mais que desapare-cen inmediatamente cando se cuestionan e se lle dá á lingua galega unha oportunidadede ser protagonista.XURXO SOUTO199Poño un exemplo axial: ese prexuízo que di que «o galego non vende», «o galego nonserve para o publicidade». Sen demostración empírica ningunha, levados unicamentepola inercia máis provinciana, aceptouse tal argumento como un axioma. Tan grandeé a súa forza, que mesmo a televisión pública que ten por lei o galego como linguavehicular, fai unha paréntese das súas obrigas neste eido e ofrece a posibilidade deemitir publicidade en castelán.Ai!, tópicos mentireiros! Tras aceptar, sen o cuestionar, durante moitos anos que «ogalego non vende», resulta que unha axencia de publicidade se decide a subverter otópico, converte o prexuízo en argumento e –oh sorpresa!– acada un éxito extraordi-nario. Refírome ao «Vivamos como galegos» da cadea de supermercados Gadis –aquen cito como homenaxe–, a campaña de maior éxito do momento.Mais este tabú fundamentado na nada, como outros que atentan contra o prestixio dogalego, alén de mentireiro é interesado. Serve para sustentar unha cosmovisión antiga,conservadora, en que fique perpetuada a posición de inferioridade desta lingua.Porque o galego vende, e moito. Iso sábeno todos os publicistas. Reparade neste dato,na campaña publicitaria máis importante: no momento de pedir o voto, todos acodenao galego. Está presente até nos textos dos carteis en que aparece a imaxe de MarianoRajoy, a quen nomeo expresamente como paradigma do político que nunca utilizaesta lingua nas súas declaracións públicas.Ollade se o galego ten prestixio, se o galego vende, que mesmo serve –tamén noscarteis de don Mariano Rajoy– para mudar gobernos.3. UN EXEMPLO, O QUE TEÑO MÁIS A MANFormulada a primeira parte da tese, a ausencia de estigmas ao redor do galego, tentareidemostrar a segunda parte dela: a súa condición de lingua verdadeiramente triunfa-dora nestes medios. Para isto acudirei aos únicos argumentos que realmente domino,isto é, á miña propia experiencia.Confeso, de entrada, que inicio unha tarefa ben agradábel. Poucas veces estiven diantedunha audiencia tan ampla e competente á que non lle fica máis remedio que escoitara miña vida. Mais destes case vinte anos como traballador de radio, prensa e televi-sión estou certo que –e isto dígoo con humildade– poderei ofrecervos algúns datos deinterese.FUNCIÓN DOS MEDIOS DE COMUNICACIÓN NO PRESTIXIO DO GALEGO200No ano 87 principiei a colaborar coa Radio Galega. Alí comprobei a inmensapotencialidade da radio como elemento normalizador da lingua. E, tamén, precisa-mente porque o elemento vehicular é a propia lingua galega, a súa potencialidade paracrear novos contidos especialmente atractivos para a audiencia, en lugar das consabi-das réplicas provincianas dos espazos de éxito das grandes emisoras do Estado.Velaí unha mostra destas capacidades: para compor a banda sonora dunharadionovela, «Os Frigoristas», creamos un conxunto, Os Diplomáticos de Monte-Alto, que acadou puido acadar certa sona –como logo outros compañeiros do «bravú»–grazas á proxección «pangalaica» que lle estaba a dar a radio pública.Deseguido –no ano 89– tiven a sorte de ser convocado por Antón Reixa para participarcomo redactor nun programa televisivo que faría historia: «Galicia, Sitio Distinto».Diante da concepción xeral –outro tópico escuro– de que a televisión de Galiza só podíaencher os seus magazines con contidos de corte etnográfico ou tradicional –amén delle pór alfombra vermella ás vellas glorias da canción española cando recalaban poracó–, con Sitio Distito o galego gañaba definitivamente no eido da televisión espazopara a modernidade.Resumo o ambiente visual: publico a comer churrasco nun contorno bélico post-industrial, iluminación de vangarda, grupos de rock enriba dunha batea, entrevista-do e entrevistador a manter unha parolada desde cadanseu auto de choque.Con este programa Antón Reixa e o seu equipo trasladaron á linguaxe da televisión amesma operación subversiva de prestixio do galego que xa ensaiaran antes cos Re-sentidos no eido da música. Anos aqueles en que os «gurús» insistían –seguimos contópicos escuros– en que o galego non valía para o rock&roll.Técnicas de vangarda na iluminación, realización, deseño de decorados etc. e irrup-ción do poder creativo da cultura popular expresada en galego, invisíbel até o mo-mento nese contexto de modernidade. Unha verdadeira descarga de enerxía queprovocou a empatía da audiencia, e o escándalo, digámolo claramente, das mentalida-des máis puritanas.Yusu Ndur, pai da nova música africana, e o Cazote de Fonfría, tocador de trompas daFonsagrada, sentados en cadanseu auto de choque... Insisto, con «Galicia, Sitio Dis-tinto» o galego chegaba e triunfaba no eido da modernidade en clave televisiva.Graváronse trece programas; por desgraza, nese momento a Televisión de Galiciadecidiu non seguir apostando por tan fecundo camiño.XURXO SOUTO201Cómpre continuar, pois, coa miña viaxe profesional en que unha e outra vez funtestemuña dos triunfos nos medios da lingua galega, cando fica liberada desa lea deprexuízos e se lle dá a oportunidade de ser protagonista.Despois doutras ocupacións, no ano 92 principiei a traballar como guionista do pro-grama Luar da Televisión de Galicia. Non é este o momento para entrar polo miúdona análise dese espazo, con facetas ben interesantes que moitas veces non se conside-ran. Só quero darvos testemuño dunha verdadeira revolución de orgullo que de novoten como argumento a lingua –e a música– galegas.Volto aos prexuízos. Eis esoutro tópico escuro que proclama que nós non somos unpobo divertido, que non temos querenza natural para o espectáculo, ao contrario doque acontece con outras colectividades, velaí, por exemplo, Andalucía, onde en cadacasa hai un artista.Non podemos ser un pobo de artistas cando durante moitos anos a primeira condiciónpara subir a un escenario era mudar de lingua. Mais que acontecería se á xente docomún nos desen a oportunidade de nos expresar con naturalidade, tamén neste eido,no idioma que nos é propio?Tal situación, insisto, foi a que vivín como espectador privilexiado no Luar da Televi-sión de Galicia. Falo de Mercedes Peón, e dos artista populares, nomeadamente vidosdas aldeas, que cada semana nos presentaba neste espazo. Ao comezo, naquelas seño-ras pandeireteiras todo era timidez. Lóxico; a pesar de que a Televisión de Galicia xalevaba moitos anos de existencia, era unha situación totalmente nova para elas. Maisunha vez que se situaban no medio da escena, e recibían a mesma iluminación queCamilo Sesto ou Miguel Bosé, púñanse crechas, afoutas e conquistaban o público coseu talento. Até entón, así o dicía Mercedes e outros estudosos da música tradicional,era difícil atopar artistas na aldea que che quixesen aprender estas músicas. A partirdeste triunfo televisivo resultou que toda a xente veterana sabía cantar, sabía bailar,todos sabían tocar a pandeireta. En resumo, somos un pobo de artistas, mais fixo faltaque a lingua galega agromase na televisión para que acadásemos conciencia destepatrimonio colectivo. Unha realidade que se continúa amosar, afortunadamente –econ grande éxito de audiencia, por certo– semanalmente no programa «Alalá» daTelevisión de Galicia.Nese tempo tamén, ollando de esguello o equipo que traballaba na mesa do lado, funtestemuña doutra revolución de prestixio e orgullo para a lingua galega. Refírome ao«Xabarín Club».FUNCIÓN DOS MEDIOS DE COMUNICACIÓN NO PRESTIXIO DO GALEGO202Máis unha vez voltamos á cuestión dos prexuízos. Após moitos anos de existencia, aTelevisión de Galicia decídese por fin a gravar unha serie de videoclips de grupos quecantan en galego. Esta idea elemental –para un medio creado precisamente para adifusión desta lingua– provocou toda unha revolución sonora, cun éxito importantísimo,especialmente entre a xente nova. E creou a banda sonora con que medrou toda unhaxeración –galegofalante ou non– que incorporou esta lingua ao seu patrimonio emo-cional, cargada de connotacións positivas, ou o que é o mesmo, cargada de prestixio.Até o de agora falei dos medios públicos e das súas potencialidades. Dou un chouto epaso a outro territorio, creo, de especial interese na cuestión que nos ocupa: a radioprivada. No ano 94 fun convidado a facer un programa en Radio Coruña, emisoraasociada da cadea SER.A un prexuízo xeral (o galego non pode funcionar na radio privada, pois non é unhalingua atractiva para a publicidade), sumábase estoutro prexuízo localista: un pro-grama de radio en galego na Coruña tiña de ser un fracaso porque a imaxe pública dique esta é unha cidade monolingüe en castelán, na que o galego non lle interesa aninguén etc., etc.A pesar de tanto agoiro, «A Tropa da Tralla», así se chamou o espazo, foi para nós–Sofía de Labañou e quen vos fala– unha experiencia marabillosa que se estendeu dezanos no tempo. O mérito do seu éxito –falo con absoluta sinceridade– non estivo tantonas persoas que realizabamos o programa, senón nos responsábeis da emisora, queobviaron tanto prexuízo e simplemente se decidiron a facelo. Unha xanela –a da radioprivada en galego– que segue aberta e na que anuncio grandes triunfos a quen sedecidir a ocupala. Porque, insisto, hai unha parte ben importante da sociedade quedevece por ouvir radio en galego.Unha boa radio que reflicta, por exemplo, unha realidade invisíbel até o momentopara a maior parte dos medios: a dimensión da Coruña como cidade galegofalante.Nos dez anos da «Tropa da Tralla», a través das chamadas dos ouvintes, agromou ennós outra cidade, absolutamente descoñecida. Principiando pola propia toponimia docontorno. Eis, por exemplo, o Gueivouteiro, o Xogadoiro, as Corredoiras, a Rabaleira...nomes dalgunhas das pedras percebeiras que rodean á Torre de Hércules.E cómpre de novo mudar de póla. Porque no ano 2005, no comezo da décimo primeiratemporada da «Tropa da Tralla», tiven de deixar este espazo de Radio Coruña para meincorporar, como xefe de programas, á Radio Galega.XURXO SOUTO203Voltei a sentir, noutra posición, o potencial infinito que ten a radio pública paracontribuír ao prestixio do galego. A capacidade para crear modelos propios con contidosdiferentes que enguedellen a audiencia, a inmensa potencialidade para contribuír, enmateria de comunicación, a artellar o país.Considerade este paradoxo: unha rapaza de Verín recibe, por diferentes medios, in-formacións diarias do que acontece en Londres ou Barcelona, mais élle practicamen-te imposíbel coñecer o que sucede en Viveiro, por exemplo. E un rapaz de Viveiro estáen materia de información moito máis perto de Madrid ou Nova York que do propioVerín. Velaí un eido de comunicación elemental que terá que liderar a Radio Galega.A carón das posibilidades, existen tamén graves problemas estruturais. A famosapreguiza social instalada en parte da redacción, que condena o galego á condición delingua ritual. Ou o compostelanocentrismo alimentado durante moitos anos, que re-duce a acción da Radio Galega, en materia de entrevistas, opinións, comentarios –epor ende, de audiencia– ao hínterland da cidade de Santiago.Mais a potencialidade está aí, e cando se poñen en funcionamento estes valores acádansegrande logros. Velaí o «Diario Cutural» que dirixe Ana Romaní. Un programa histó-rico cargado de prestixio, que lidera, como auténtico referente, a información culturaldeste país.Outra experiencia: o Apologhit, primeira lista na procura da canción de verán en galego.A pesar de todos os agoiros que seguen a afirmar que a música nesta lingua noninteresa, o primeiro ano presentáronse 35 cancións. Na segunda edición chegamosaos 52 candidatos, con máis de 200.000 descargas en internet.Eis, até o momento, a historia da miña vida. Grazas pola vosa paciencia. Destasexperiencias só tirarei unha conclusión: a presenza do galego en espazos subvencio-nados onde aparece tratado dun xeito paternalista, como unha lingua que precisa demimo e coidado, non axuda en nada a aumentar o seu prestixio.Cando, polo contrario, os contidos de maior interese agroman nos medios expresadosnesta lingua, o triunfo na audiencia é total e o efecto de normalización inmediato.Fiquemos, pois, con este retrouso, o único vieiro real de futuro: non se trata de facerradio, televisión, prensa escrita ou vía internet en galego. O obxectivo será que aradio, a televisión, a prensa escrita ou vía internet feita en galego sexa a mellor. Xa seique é unha meta aparentemente demasiado ambiciosa. Mais diante de tanta preguizasocial cómpre, neste terceiro milenio, voltar a principiar a revolución da utopía.FUNCIÓN DOS MEDIOS DE COMUNICACIÓN NO PRESTIXIO DO GALEGO

Función dos medios de comunicación no prestixio do galego

http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/8826/1/CC93art16.pdf

Función dos medios de comunicación no prestixio do galego

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repositorio da Universidade da Coruña