Fernández Crespo, María Aránzazu

Repositorio da Universidade da Coruña

397A Galicia imaxinada en Cuba porÁngel Lázaro no seu poemario en galego LonxeMARÍA ARÁNZAZU FERNÁNDEZ CRESPOUniversidade da Habana, CubaEn 1955, a imprenta La Raza, de Madrid, publica un pequeno libro de poesías engalego titulado Lonxe, escrito polo poeta, dramaturgo e xornalista Ángel Lázaro. Hoxeen día este escritor é practicamente descoñecido, non sendo por algúns investigado-res, sempre poucos, que esporadicamente o teñen reivindicado. O precursor destes–permítaseme esta licenza poética– defensores da memoria histórica foi Dámaso Chi-charro Chamorro (Granada, 1975), quen en vida aínda do autor, escribiu unha intere-santísima tese sobre o seu teatro. Pero o máis apaixonado foi sen dúbida José Amor yVázquez (Oxford, 1997), quen neste mesmo foro propuxo a recuperación da súaesquecida figura coa seguinte proposta:Primero recoger la obra lazariana todavía dispersa para mejor calibrar suenvegadura; después preparar una edición de las obras completas (Amor y Vázquez:227).Por desgraza, a data do centenario do seu natalicio, o ano 2000, alá quedou ea proposta de Amor y Vázquez non se deu cumprido. Se cadra sexa tempo agora deretomala. Por iso este traballo pretende humildemente dar un paso máis nesa recu-peración.O primeiro que cómpre facer é explicar sucintamente quen era Ángel Lázaro.Naceu en 1900, en Ourense, fillo dunha cubana e un militar rioxano que decidiron,tras a independencia de Cuba, asentar en Galicia. Aquí naceu o seu último fillo e aquímedrou e viviu até 1914, cando embarcou, canda milleiros de galegos, rumbo á gran-de illa antillana, da que tanto sentira falar, reclamado polo seu irmán máis vello. EnCuba educouse, cultivouse e naceu á vida literaria, traballou na prensa, compartiu397398faladoiro e ideario cos rebuldeiros mozos do grupo minorista, e veu publicadas assúas primeiras obras poéticas. En 1923, casado e ben preparado intelectualmente,seguiu rumbo á conquista cultural de Madrid. Durante os dez anos seguintes, acadousona e prestixio na España pre-republicana, como dramaturgo (estreando varias obrasen Madrid, A Coruña e Barcelona), como poeta (publicando tres poemarios) e taméncomo xornalista, cronista e colaborador literario de varias publicacións. Neste am-biente foi onde coñeceu e trabou fonda amizade cos irmáns Machado, e participou davida intelectual da cidade entre a prestixiosa xeración do 98 e a incipiente do 27, maissen se implicar esteticamente en ningunha delas.A guerra civil española sorprendeuno en Barcelona, durante a estrea dunhaobra súa, Imagineros (Habana, 1958)1, e púxose inmediatamente ao servizo do gobernoda República; por servir o goberno lexítimo desembarcou máis unha vez, en xaneirode 1937, na cidade da Habana, en misión propagandística e de axuda aos milicianos.O seu labor como defensor da causa republicana foi inxente e continuo, incluída unhaviaxe a Porto Rico na segunda metade de 1938, co adaxio de dar unhas conferenciasno Ateneo deste país veciño. Cando os falanxistas gañaron a guerra, Ángel Lázaro,como moitos outros intelectuais espallados polo mundo en prol da causa republicana,quedou «atrapado», exiliado, imposibilitado de regresar á Península. Foi a separaciónda súa terra máis delongada de toda a súa vida, case vinte anos. Tivo que esperar aooutono de 1953, para decidirse a visitar de novo Galicia, e España, e posteriormente,en 1958, retornar definitivamente. Morreu en Madrid, en 1985, bastante esquecido daescena pública.Pero volvamos a Cuba. Desde que retornou á illa, en xaneiro de 1937, acolléronocon naturalidade e respecto dentro do panorama cultural. Como colaborador distin-guido entre a prensa cubana foi un dos máis fértiles e lonxevos no escaso grupo deexiliados que aquí abeiraron desde o inicio da guerra civil española; e tamén foi undos máis frecuentemente aludidos polo seu interesante e continuo labor intelectualnesta convulsa sociedade. Sabemos que disertou en innúmeras conferencias por todaa illa, invitado por prestixiosas institucións, non só en defensa da causa republicana,que non abandonou máis nunca, senón como disertador literario e orador poético;tamén impartiu aulas durante os cursos de verán da Escuela Libre de La Habana(Vázquez Matos, 2001), xunto a recoñecidos profesores como os galegos Rubia Bar-cia, Vázquez Galloso, Luís Tobío ou os españois Gustavo Pittaluga, María Zambrano,etc.; participou en homenaxes a figuras sobranceiras da cultura cubana e hispana enxeral; e, por suposto, asistiu a exposicións artísticas, estreas de espectáculos, entre-1 Foi estreada no teatro Barcelona desta cidade o 5 de novembro de 1936.MARÍA ARÁNZAZU FERNÁNDEZ CRESPO399vistas a persoeiros chegados á illa, e en fin, a todas as actividades culturais significa-tivas, que encheron as páxinas de sociedade das revistas máis importantes da época,como Carteles ou Chic (das que el, entre outras, foi asemade asiduo colaborador).Como mostra desta boa consideración de quen foi chamado «ilustre poeta y dramatur-go», quixera transcribir unha publicidade aparecida na primeira destas publicaciónsen 1939:Nuestra revista incluye con regularidad las secciones de nuestros colaborado-res fijos [...] y un selecto florilegio de cuentos y crónicas, estas últimas por figuras detanto relieve como Carpentier y Lázaro (Carteles, nº 38, 17-09-1939: 47).Prestixio compartido, e amizade, co ben chamado «teórico fundamental doreal marabilloso», con quen colaborou en máis dunha ocasión, como demostra este péde páxina rescatado novamente da revista Carteles, en 1940 e que acompaña cadanseusretratos:Nuestros ilustres compañeros Ángel Lázaro y Alejo Carpentier, que han obte-nido un triunfo brillante con la adaptación del Quijote al radio. Lázaro –autor de laidea– se encargó de la parte literaria y Carpentier de la musical (Carteles, nº 15, 07-04-1940: 42).Postos en antecedentes de quen era Ángel Lázaro e de cal foi a súa traxectoria,nomeadamente en Cuba, toda ela en castelán, cómpre facerse a pregunta de por quedecidiu, en 1955, publicar un poemario en galego; a resposta dánola el mesmo na«Advertencia» que precede o poemario:Estos son los primeros versos que escribo en gallego. Intento con ellos darsatisfacción a un íntimo reproche (Lonxe, 1957: 7).E a continuación, nun acto de sinceridade e discreción, engade:En cuanto al dominio que yo pueda tener de mi habla regional, me vienen algu-nas dudas. Hay el gallego que se habla en las aldeas; hay el que se habla en las ciuda-des; y hay el gallego riguroso, académico digamos, que esciben los más ilustres escri-tores gallegos contemporáneos. Declaro que al componer estos versos, el habla querecordaba era la de los días de mi infancia y mi adolescencia en la aldea y la pequeñaciudad: un gallego tal vez un tanto convencional, pero vivo en mi recuerdo, en la evo-cación que quieren ser estos breves poemas (idem.)A GALICIA IMAXINADA EN CUBA POR ÁNGEL LÁZARO400Esta advertencia está datada na Habana, en 1953, dous anos antes da primeiraedición en Madrid en 1955, o que significa que este poemario foi escrito durante a súalonga estadía en Cuba, e que, ao decidirse a visitar España, levou entre as súas pertenzas,imaxinamos que íntimo e querido como un diario creado devagar, en secreto. Enefecto, xa na península, imprimiuno, con boa acollida entre a intelectualidade, comose desprende das cartas incluídas na segunda edición, bilingüe, publicada na Habanaen 1957, xa retornado á illa caribeña. Sobre estas dúas cartas, a primeira pertence adon Ramón Otero Pedrayo, quen lle agradece o presente e cualifica o libro como «ospoemas cecais máis sinxelamente ourensáns que se teñan escrito» (Lonxe: 10). Anto-nio Rey Soto, na segunda das cartas publicadas, tamén de agradecemento poloexemplar, fala de «mágico regalo». (Lonxe: 12)Avalado por plumas tan insignes, e encabezado pola sinxela dedicatoriaAo meu pobo de OurenseA miña aldea de Velle.Lonxe.nacen os 31 poemas breves que compoñen o poemario, numerados e sen titu-lar. En todos evoca a súa terra, Galicia, e especialmente Ourense; describe paisaxes,camiños, accións, feitos... da súa lembranza; a través da extremada contención doverso, da aparente sinxeleza sintáctica e a brevidade métrica, consegue encerrar ocelme, a esencia toda que levaba gardada nas súas meniñas infantís e na súa maleta deemigrante. Parafraseando ao seu adorado Valle Inclán, a quen, dito sexa de paso,sempre defendeu como galego, «las cosas no son como son, sino como se recuerdan»(Chicharro, 1975: 125); e así, desta volta, cando se trata de lembrar a súa aldea sucedeo que moi ben explica José Amor:El encuentro cordial con la patria y el paisaje se intensifica con el ansia y logrode recuperación de una lengua. El espacio exterior, el interior y el lingüístico se conjuntany brota la canción (Amor y Vázquez: 222).O propio Ángel Lázaro no poema XI fai unha «rectificación de erros» reconcí-liase coa súa lingua e declara:Anque sempre che cantéi,e sempre estuviches, terra,presente n’as miñas cousasescritas en’a outra lengoa;MARÍA ARÁNZAZU FERNÁNDEZ CRESPO401anque toda esta paixaxed’o corazón que te lembradichesmo ti, e de lembrartefoi miña rima primeira,nunca coma hastra d’agoraándasme n’o peito, e a testa...¡Qué traballo dá encontrarAquelo que está máis cerca!Efectivamente, este poemario en galego, Lonxe, froito serodio da obra de Án-gel Lázaro, nacido dun «íntimo reproche» é en realidade un lóxico devir da súatraxectoria, porque el xa era un poeta e un dramaturgo galego desde a súa primeiraobra, aínda que fixese en castelán. Volvemos outra volta ás palabras de Amor y Vázquez:Galicia está presente, implícita o explícitamente en toda su obra: poesía, teatroy hasta ensayos. Es algo inseparable y espontáneo, de palpable autenticidad, sin recu-rrir a altisonancias bárdicas ni a un morriñismo de segunda mano, y a pesar de obstácu-los lingüísticos (Amor y Vázquez, 1997: 224).Tamén Chicharro abunda neste sentido, chegando a afirmar, tras estudar o seuteatro, que Galicia é para os dramas lazarianos, máis alá dunha casual ambientaciónou un simple espazo escénico, «verdadero protagonista, que ha desplazado a la ac-ción» (191), pero esa Galicia, transcende a visión romántica de Rosalía ou Pondal eseguindo a Estévez en referencia a La hija del tabernero (Madrid, 1932) preséntanos«una Galicia sin gaitas, sin romerías, sin vaquiñas. La Galicia marinera descarnada ycruda». (Chicharro, 1975: 192).Se miramos a traxectoria teatral de Ángel Lázaro, se lemos os críticos contem-poráneos e posteriores, mesmo se atendemos o autor en autocrítica ou exercendo oseu traballo de «criticar» a outros, descubrimos a coincidencia na resposta: o seuteatro é galego, como a súa poesía, porque parte da realidade cotiá desta terra, da súaidiosincrasia, da súa totalidade como pobo. Aí está Galicia enchendo as obras desentido, mediante os temas da emigración (Proa al sol), do caciquismo (La hogueradel diablo), do animismo relixioso e ancestral (Imagineros), da muller (La hija deltabernero); mediante o escenario, coa igrexa de pedra, o camiño de Santiago, a vendima,a taberna, o barco; e por suposto coa lingua, non dun xeito directo, pois sería absurdoafirmar outra cousa que non sexa que foron escritas en castelán, pero seguindo aexplicación de Chicharro, senón a través do lirismo, da cadencia, dos xiros, o léxico,a estrutura sintáctica, a contención verbal, o vocabulario, etc.:A GALICIA IMAXINADA EN CUBA POR ÁNGEL LÁZARO402Es el ritmo gallego por excelencia, del mismo modo que La malquerida o Seño-ra ama recogen el lenguaje rítmico del campo de Castilla (Chicharro: 315).O antedito está referido ao seu teatro; pero o mesmo serviría para falar da súapoesía. Por tanto é devir lóxico que se o lirismo de Ángel Lázaro enraíza directamentecon Galicia, coa súa infancia, porque, como el mesmo di, no prólogo á recompilaciónda obra de Rosalía Rosalía de Castro. Un autor en un libro (1966):Todo poeta está, acaso, en su infancia y su adolescencia. Ese es su archivomilagroso [...]. Toda la vida [el poeta] ha de conservar su infancia, su condición deniño –padre del mundo–, y al morir podrá testar diciendo: «ahí tenéis mi pureza, miinfancia, mi vida. Ved si podéis revivirla en cada uno de vosotros. Ved si he sabidodejarla en cuanto he escrito (Lázaro: 29).E a súa infancia é Galicia, en galego, a súa alma terá finalmente que expresarsenesta lingua; por iso nace Lonxe en galego.Así e todo, para Ángel Lázaro, a lingua galega, e Galicia, e polo mesmo, oconcepto de hispanidade, ten un valor non excluínte, non acomplexado, senónabranguente, xurdido da súa condición –polo demais ben galega– de «indiano», deemigrante, de cidadán do mundo, de hispanoamericano:En cuanto a la lengua... hay escritores gallegos que prefieren expresarse en elidioma de que hablan 20 millones de pueblos de dos riberas atlánticas. ¿Por que? Por-que tampoco la patria que se nombra, al decir España, puede quedar encerrada en lapenínsula sino que se extiende por todo el mundo que ella descubrió y a la que se llevóla cultura de occidente, de ese occidente que tiene lugar de peregrinación en Santiagode Compostela. He aquí la grande, la imborrable, la trascendente significación de esteFinisterre atlántico y de Santiago, no rabo de Europa sino proa atlántica, no rincónoccidental y de la península ibérica, sino meta en un tiempo de las peregrinaciones delmundo con que España completa la otra mitad de la tierra (Lázaro, 1966: 43).En fin, foi a intención deste traballo reivindicar a figura de Ángel Lázaro comopoeta, dramaturgo e xornalista, galego e exiliado. Porque escribiu e publicou unpoemario completo na nosa lingua, Lonxe; porque toda a súa obra dramática e poéti-ca, mesmo a escrita en castelán, está en función de Galicia, e porque así se considera-ba el mesmo e así o recoñeceron os seus contemporáneos. Agora sería necesario queos galegos de hoxe o recoñecésemos tamén. É de xustiza.MARÍA ARÁNZAZU FERNÁNDEZ CRESPO403REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICASAmor y Vázquez, José (1997): «Recuperaciones: Ángel Lázaro en su galleguidadrecoleta y desbordante». In B. Fernández Salgado (ed.), Actas do IV CongresoInternacional de Estudos Galegos. Oxford: Universidade de Oxford, 219-228.Carteles, nº 38, 17-09-1939: 47.Carteles, nº 15, 07-04-1940: 42.Chicharro Chamorro, Dámaso (1977): El teatro de Ángel Lázaro. Granada:Universidade de Granada. Granada.Gran Enciclopedia Gallega. Tomo 19, Laza-Lugri. Madrid, 1974: 4-5.Lázaro, Ángel (1966): Rosalía de Castro. Un autor en un libro. Compañía bibliográ-fica española. S.A. Madrid, 1966. Semblanza literaria.Lázaro, Ángel (1958): Imagineros. La Habana: Impresores Ucar.Lázaro, Ángel (1957): Lejos (Lonxe). La Habana: Impresores Ucar.Lázaro, Ángel (1945): Retratos familiares. La Habana: Editorial Prisma.Vázquez Matos, Dania (2002): «La Escuela Libre de La Habana: vivero de inquietu-des y desvelos renovadores». In Coloquio Internacional sobre la literatura yla cultura del exilio republicano español de 1939. 4º. San Antonio de Baños, AHabana, 2002.A GALICIA IMAXINADA EN CUBA POR ÁNGEL LÁZARO

A Galicia imaxinada en Cuba por Ángel Lázaro no seu poemario galego Lonxe

http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/12972/1/CC-104_art_29.pdf

A Galicia imaxinada en Cuba por Ángel Lázaro no seu poemario galego Lonxe

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repositorio da Universidade da Coruña