Fernández Sanmartín, Celso

Repositorio da Universidade da Coruña

159Cando chove e raia o sol...CELSO FERNÁNDEZ SANMARTÍNAnimador na resistencia de iniciativa social para persoas maiores «Nosa Señora das Dores» de LalínContador de contos e historias de tradición oralTese n.º 1: «o mundo xa era en imaxes, historias, series, programas, contos etc., antes docine e a tv».Unha leoa con fame, parada diante nosa, podía ser un encontro ben doce se ocomparamos coa maraña de situacións vitais perigosas, asombrosas, incribles etc. que lleacontecían a calquera persoa de hai oitenta (é por coller unha referencia temporal, orien-tativa e, por tanto, cunha exactitude relativa) anos para atrás, no seo da Galicia rural.A bastantes lles teño escoitado dicir que a vida era moi exposta.Neste contexto, a forza, por exemplo, mostrada activa (como forza propiamentedita) ou pasivamente (como aguante), era a medida de relación coa Natureza e coas persoas;e podía ser fundamental para a vida, aínda que non suficiente se non se entretecía coapillaría (cualidade da intelixencia) e a axuda (tanto humana como divina, animal, de seresfantásticos, ou dunha natureza consciente), que a fai socialmente máis valorable (forzacun fin ou sentido, que non forza bruta, que fai ás persoas fanfarronas no ámbito moral-lingüístico e abusonas no práctico-moral, e por tanto, modelos pouco apreciables (por nondicir, desprezables) que antes ou despois caen no descrédito social).Os contos da tradición oral, reflexo e destilación deste tipo de mundo, así oconfirman.A cultura que ordenaba e facía previsible o día a día, (que nin por iso deixaba deser sorpresivo, ou imprevisible), solidificaba o que estaba en continuo movemento, nunmodo de conciencia que domina o mundo.E retomando o concepto forza para as grandes clasificacións sociais, atopamosdoadamente un mundo dicotomicamente interpretado: había individuos medosos e indivi-duos destemidos, ou o que sería o mesmo, aínda que marcando máis os seus efectos prác-ticos: quedados e atrevidos, ou covardes e valentes (lembrándonos de que no xogo socialnon son categorías puras senón mordidas polo interese e, por tanto, que utilizan o engano;160así é que podemos dar con individuos encoraxados, que serían uns acovardados que seactivan grazas a un engano, unha moeda dun material por fóra e de outro por dentro).O pobo adoitaba ser humillado polos abusos dos poderosos, e humildado polasforzas da Natureza. Arranxar para unha maioría estes dous amplos ámbitos de pacientetrato desigual, era unha ilusión que tivo e ten as súas respostas teórico-prácticas en cadamomento da historia, e as súas finas e grosas ferramentas.Tese n.º 2: Toda cultura se recrea comunicativa e imaxinativamente. Por tanto é pasto dasintencións e da intelixencia. Nas sociedades onde prima a oralidade, case toda persoa éautora e directora de cultura. Na medida que a sociedade se sae do seu vencello oral,cámbiase a figura da autoría e dirección pola do/a espectador/a.Remate: «…Non vai frío nin calor»Desculpas, non quería estenderme, porque do que aquí se trata é de falar de linguae idade, e interésanme moito as capacidades que desenvolven os falantes dunha linguapara facer dela un verdadeiro campo de riqueza e complexidade na comunicación. Algunhasreflexións para a práctica que me gustaría presentarvos van nestas preguntas:Que podemos ofrecer as persoas que non somos lingüistas, pero traballamos cons-cientemente a diario con preocupación e mimo, e valoramos unha expresión oral de calidadenas xeracións máis novas e as vinculacións comunicativas destas coas máis lonxevas?En que contextos formais e non formais e con que escusas ou propostas que conlevena normalización do galego, podemos chegar a mesturar xeracións diversas?Son os contos e as historias un modo sinxelo e eficaz de se facer preguntas, unirmundos e recrear unha lingua coma se fose sen querer?Que será máis recoñecido coma un ben, a biodiversidade ou a homoxeneidade?A lingua galega salta coma unha ra ou témola pinchada nun pau?Sabes que me gustas moito, e sabes por que me gustas tanto? Polo sempiterno gozoe a capacidade que me das.Poderannos chegar a desimportar os paxaros? Ou sexa, que paixón e achegamentoás herdanzas naturais terán as novas xeracións?Proposta-tese n.º 3: «Troco televisión de 60´´ a toda cor, por...».Tese n.º 4: «Non podemos deixar que a lingua se nos vaia volvendo de trapo».Tese n.º 5: «Moitas persoas maiores, moitas delas sen estudos, teñen aberta unha cátedrainformal de xoiería e horticultura lingüística».CELSO FERNÁNDEZ SANMARTÍN161Tese n.º 6: «Coñecedes a acción de enriar?»Tese n.º 7: «Sempre hai algún exemplo»Apéndice á tese n.º 7: Un exemplo de encontro interxeracional nunha residenciade persoas maiores, entre residentes e nenas e nenos de 4 e 5 anos (o primeiro dos tresanos que durou); explicado e validado por Sechu Sende do colectivo Bambán desociolingüística.Tese n.º 8: «Se saboreas coa lingua, entón e só entón, floreará esa lingua».Tese n.º 9: «Copla tradicional metalingüística: A saia da Carolina / ten o meu idiomapintado / cando Carolina baila / o idioma fala en por si».Tese n.º 10: «O noso idioma é dunha finura que nin diola! É dunha finura absoluta e moipreciosa!».Tese n.º 11: «Fai o amor en galego, e a guerra a bicos».Tese n.º 12: «Cando chove e raia o sol, non vai frío nin calor». Definamos o galegoquentándoo.Tese n.º 13: «Unha lingua ten que suar».PÁSOVOS CO Apéndice á tese nº 7, FOI UN PRACER, FALÁMONOS, ABUR:EXPERIENCIA DE NORMALIZACIÓN LINGÜÍSTICA NO PRIMEIRO CAM-PAMENTO INTERXERACIONAL DE CONVIVENCIA E ACTIVIDADES NARESIDENCIA NOSA SRA. DAS DORES DE LALÍN(Certificación de idoneidade na orientación deste campamento cara á normalización lin-güística do idioma galego, feita por Sechu Sende)CANDO CHOVE E RAIA O SOL...1621. IntroduciónA situación actual da lingua galega vén sendo analizada por diferentes asociacións,institucións e colectivos como preocupante. No último informe do Consello da CulturaGalega (O proceso de normalización do idioma galego, 1980-2000, Consellaría de Edu-cación, Santiago, 2002) dedicado á educación, recoñécese ademais que o principal pro-blema da vida social da lingua é o proceso de perda da súa transmisión entre xeracións.Se até hai uns anos o galego viña sendo lingua maioritaria en todas as franxas deidade, actualmente, por vez primeira na historia de Galiza, atopámonos coas primeirasxeracións infantís e adolescentes onde o galego pasou a ser lingua minoritaria nuns índi-ces que aumentan, seguindo a inercia de desgaleguización e de substitución lingüística.Se ben este proceso foi activado nos núcleos urbanos, todas as análises mostran asúa extensión uniformemente acelerada a outras zonas do país. O proceso de perda devalor e de prestixio da lingua propia maniféstase así no aumento da deserción lingüística,especialmente á hora da transmisión interxeracional.Máis, como se sinala no informe do Consello da Cultura Galega, os datos da situa-ción social da lingua móstranse como síntomas dunha crise «que non se presenta inmuta-ble e categórica, senón que máis ben representan bases desde as cales debater e actuar».E de aí a necesidade da elaboración de intervencións eficaces de cara á normaliza-ción lingüística.Múltiples organizacións, colectivos e asociacións veñen conformando desde haiben de anos, espazos e metodoloxías para a creación social da lingua, na procura da mellorada súa consideración social e do aumento do seu uso.A maioría dos movementos sociais de normalización denuncian unha manifestapasividade e falta de preocupación na planificación política da lingua por parte do gobernogalego, que non dá articulado as medidas necesarias para que a cidadanía estea informadae sensibilizada sobre a crise do idioma e se sume ao proceso creativo da normalizaciónparticipando na construción social da lingua.É precisamente no marco dese tipo de iniciativas experimentais –sen apoioinstitucional– a favor da normalización lingüística onde localizamos a experiencia decomunicación interxeracional na residencia de maiores Nosa Sra. das Dores de Lalín connenos e nenas da vila.2. A experiencia, observada desde o punto de vista social da lingua e da comunicación,desenvolve varios focos de interese arredor do proceso de normalización lingüística dogalego:a. Ten como protagonistas cinco axentes sociais de interese para odesenvolvemento do idioma, que participan e se ven afectados, de diferentemaneira, pola onda de galeguización da experiencia:– os nenos e nenas participantes– os/as maioresCELSO FERNÁNDEZ SANMARTÍN163– os/as programadores/monitores do proxecto– a dirección da residencia– as nais, principalmente, dos nenos e das nenas.b. A experiencia ofrecese como un proceso planificado, un programa de anima-ción sociocultural e innovación educativa, e a preocupación pola linguaencardínase así como un dos valores protagonistas do convivio, ao carón doutrosvalores prosociais como poden ser a propia convivencia interxeracional, a edu-cación para a saúde, a expresión artística, o coñecemento do medio, a relacióncoa comunidade etc.c. A experiencia é innovadora porque se desenvolve nun espazo e cuns protago-nistas/participantes novidosos en relación ás actividades de normalización lin-güística coñecidas: aborda o problema da transmisión interxeracional (anciáns/ás - nenos/as) no propio espazo dos/as maiores, a residencia.d. A importancia do compromiso de galeguización das dúas monitoras e o moni-tor semella transcendental de cara á prestixiación social da lingua, pois sonestas tres persoas quen dirixen, orientan e, de xeitos concretos, imprimen unhametodoloxía consciente de preocupación pola lingua –a dirección da experien-cia–, a ollos dos nenos e das nenas e dos vellos e das vellas.e. O proxecto ten varios focos temáticos de interese:– Ten como principal obxectivo desenvolver a educación en valores.– Prioriza a comunicación como forma de humanización e achegamentointerxeracional.– Desenvolve as capacidades de expresión –coloquial, artística, explicativa,literaria etc.– dos/as participantes.– Contémplase como unha experiencia socio-afectiva que valora as relaciónshumanas (colaboración, amizade, altruísmo, amor, respecto, comprensión,comunicación...).– A lingua galega vólvese un dos principais focos de identidade da experien-cia.– Propicia un espazo simbólico onde a lingua galega se converte na de usonormal dunha forma natural, non marcada.– Prestixia o uso do galego, relacionándoo con valores afectivos e defamiliaridade, de uso cotián, de relación informal e formal.Preséntalles aos nenos e ás nenas castelanfalantes a posibilidade de innovarnos seus comportamentos lingüísticos introducindo o galego como lingua ne-cesaria, polo que tamén se converte nun reto de modernización e creación persoalda lingua e extensión a un novo contexto marcado pola alegría, a participacióne o xogo.Ofrece un espazo para a mellora das competencias comunicativas en galegodos nenos e das nenas, algúns deles/as con déficits importantes á hora da ex-presión (mala calidade de lingua) e da comprensión (descoñecemento da lingua).CANDO CHOVE E RAIA O SOL...1643. O proxecto favorece o cambio lingüístico a favor do galego. Esta sería a conclusiónmáis importante do proceso observado. Se ben se dan situacións de permanencia deprexuízos –algún maior galegofalante falándolles en castelán aos nenos/as–, e inercias–algún neno/a a quen lle custa máis empregar o galego por falta de competencia– o certoé que tamén se deron transformacións destacables, especialmente nos/as participantesinfantís, verdadeiros/as protagonistas da innovación.Cómpre destacar que mesmo algún dos/as maiores que empregaron por complexoo castelán volveron á fidelidade pola súa lingua ao comprobar os usos galegófonosinnovadores dos pequenos e das pequenas.Ficou desarticulada a máxima tradicional –explicitada concretamente por algúnvello da residencia– de que «aos meniños hai que falarlles castelán».A experiencia abordou un dos principais problemas da sociedade galega actual, acomunicación interxeracional, facendo protagonistas do proceso os dous extremos máisafastados nas franxas de idade, e colocando como un dos focos de aprendizaxe dos parti-cipantes a transmisión da lingua galega.Poderíase dicir que o uso sen prexuízos do galego por parte dos nenos e dasnenas serviu tamén como exemplo de normalidade –e en certa maneira símbolo degarantía de futuro simbólico-cultural– para os/as maiores, innovación interesante eque se debería ter en conta de cara á extensión do contacto interxeracional enproxectos de normalización lingüística futuros.Segundo a antropóloga Margaret Mead na súa obra Cultura e compromiso, centra-da nas relacións interxeracionais, as xeracións máis novas exercen, cara ao mundo dosadultos, como focos de innovación e prestixiación de novos comportamentos sociais eculturais. Para os vellos e as vellas, os novos/as representan o futuro e ao aceptar o cam-bio de status da lingua, prestixiado polo uso dos nenos e das nenas, a súa autoestima vesereforzada e a súa capacidade de adaptación, optimizada.Ficaría por analizar outros factores determinantes, como o peso do xénero no cam-bio lingüístico, pois a maioría dos/as participantes eran nenas e intuímos unha maiorpresión social cara ao castelán no seu caso.Séchu Sendedo Colectivo Bambán de SociolingüísticaSantiago de Compostela, setembro 2003*Este escrito aparece no libro: 34 burros e 343 pedras para James Sacré, querecolle o primeiro ano de traballo desta experiencia interxeracional.CELSO FERNÁNDEZ SANMARTÍN

Cando chove e raia o sol...

http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/8818/1/CC86art9.pdf

Cando chove e raia o sol...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repositorio da Universidade da Coruña