López Vale, Aida

Repositorio da Universidade da Coruña

159Aplicación da metodoloxía do«Modelo Burela» no Vicedo: un novo éxitodesta estratexia normalizadoraAIDA LÓPEZ VALEMestra de educación infantilSimultaneamente á preparación de oposicións para o ingreso no corpo de mestres deeducación infantil, pensei en realizar un traballo de investigación que relacionase adidáctica co coñecemento do patrimonio cultural máis inmediato. Alén da motivaciónacadémica –a necesidade de complementar a formación recibida na universidade–,movíame o interese por analizar –e incluso contribuír a modificar– a situación socio-lingüística do termo municipal do Vicedo.Ao meu favor tiña varios factores: a) que son orixinaria e resido no lugar obxecto deestudo; b) que o ámbito territorial non é demasiado extenso, o que me permitiríarealizar a investigación individualmente, en caso de que non conseguise a colabora-ción doutras persoas e institucións; e c) que non perdería tempo e diñeiro endesprazamentos. Mais tamén tiña dous serios puntos fracos: a) a carencia de forma-ción teórica específica en traballos de campo; e b) a falta de experiencia neste tipo deinvestigacións.Na procura de orientación, nos últimos días do mes de setembro de 2010 asistín enBurela aos XVIII Encontros Pedagóxicos da Mariña Luguesa. Nunha das actividadesprogramadas –concretamente no Obradoiro de Lingua e Sociedade– coñecín osobxectivos e a metodoloxía da estratexia didáctica Modelo Burela, que nos foi pre-sentada pola profesora María Xosé Andión Fontela. Aínda que ao vivir na Mariña xalera sobre o Modelo Burela as referencias puntuais publicadas nos diarios de cobertu-ra comarcal, chamáronme moito a atención tres aspectos:159160a) A inxente cantidade de actividades xa realizadas, tendo en conta que o proxectopedagóxico leva sendo aplicado desde hai só cinco cursos académicos (a recompilacióndocumental de convites, recordatorios...; a súa exposición ao público; a edición doaudiovisual dando voz ás persoas protagonistas; a exposición Palabra e Memoria; aMisa Intercultural; etc.).b) A metodoloxía didáctica que prioriza a transversalidade e fomenta a participacióndirecta de todos os sectores implicados na educación (alumnado, profesorado, persoalde administración e servizos, familias, concello...); convértese en proxectointerdisciplinar das diferentes materias curriculares; e mostra unha enorme versatilidadepara ser aplicado nas diferentes etapas do sistema educativo (de infantil á universidade).Finalizado o relatorio da profesora Andión, durante as mesmas xornadas, aproveitei aoportunidade para concertar unha visita ao IES Perdouro, onde coñecín máis enprofundidade as liñas mestras do proxecto e onde me facilitaron diversa documenta-ción escrita e audiovisual para o seu estudo polo miúdo. No transcurso desa entrevis-ta, os impulsores do Modelo Burela propuxéronme que fixese as adaptacións perti-nentes e animáronme a coordinar a implantación dunha iniciativa semellante no Vicedo.Así, comezou esta experiencia que agora expoño e que considero moi acaída para queo Servizo de Normalización Lingüística da Universidade da Coruña a implemente enxeral nos seus campus e particularmente nas escolas universitarias de Enfermaría eFisioterapia do campus de Oza.A aplicación no VicedoComecei o traballo con moito escepticismo. Temía non achar documentación de inte-rese nin persoas sensibilizadas coa implementación dun proxecto destas característi-cas. A primeira acción consistiu en entrevistas con representantes de diversas entida-des do Vicedo para exporlles a iniciativa e pedirlles a súa colaboración.Probei a chamar en tres portas: primeiro coa dirección do colexio de educaciónprimaria; despois con representantes da ANPA; e, finalmente, coa administraciónmunicipal.Fun ao colexio pensando que o proxecto podería resultar interesante polos seguintesmotivos: a) para realizar unha actividade didáctica innovadora co alumnado do terceirociclo; e b) tamén como fonte de financiamento, porque o colexio podería optar aAIDA LÓPEZ VALE161premios ou subvencións específicas para traballos de recuperación do patrimonio.Porén, cheguei tarde... a programación anual estaba xa redactada e aprobada.Pensei, daquela, na ANPA do mesmo colexio, mais esta entidade estaba a pasar porproblemas organizativos e tampouco alí podería atopar colaboración máis ou menosinmediata. A última das opcións foi o Concello. Primeiro expúxenlle o proxecto aotécnico de cultura local, que me remitiu directamente ao alcalde. Este recibiume,escoitou a exposición do proxecto e mostrou disposición á colaboración do gobernolocal para a divulgación da campaña de recompilación documental e para a cesióndun local onde poder mostrar a documentación.Nestas condicións, en novembro –un mes despois de coñecer a formulación teóricanas xornadas de formación celebradas en Burela–, comecei un traballo estruturado envarias fases:1. Recompilación documental2. Estudo da documentación e contacto coas persoas protagonistas3. Montaxe da exposición4. Creación dun arquivo documental5. Análise da situación sociolingüística do termo municipal do VicedoAproveitando a oferta de colaboración da primeira institución local para divulgar acampaña de recollida documental, elaboramos diversas cartas dirixidas a particularese colectivos, e tamén editamos un bando.Consciente de que estabamos partindo de cero, ao non se ter realizado nunca nalocalidade unha actividade destas características, non tiña esperanza de que aparecesemoita documentación. Decidín, por tanto, acompañar a información contida no bandoe nas cartas coa visita ás diversas asociacións existentes no concello (asociacións deveciños, culturais, deportivas e confraría de pescadores). Naturalmente, escudriñei encaixas e gabetas da miña propia casa natal e involucrei na pescuda tanto o resto dafamilia como as amizades máis próximas.As inscricións funerariasComo resultado da campaña apareceu material moi interesante, mais pensaba que nonnunha cantidade suficiente como para facer unha exposición que resultase atractiva.Púxenme, daquela, en contacto de novo cos coordinadores do Modelo Burela paraAPLICACIÓN DA METODOLOXÍA DO «MODELO BURELA» NO VICEDO:UN NOVO ÉXITO DESTA ESTRATEXIA NORMALIZADORA162comentarlles a miña decepción, mais deles recibín novos ánimos e a indicación deque complementase o traballo de campo coa visita a un lugar concreto: o cemiterio.Aínda que xa coñecía a celebración da exposición Palabra e Memoria –centrada nasinscricións funerarias dos cemiterios de Burela–, non vira aínda o audiovisual domesmo título, que recolle imaxes e son da sesión de dinamización lingüística celebra-da na igrexa de Burela no mes de xuño de 2009. Por iso me resultou estraña a proposta.Certamente non pensara en documentarme no cemiterio, mais –como tiña feito antes–decidín seguir os consellos das persoas que xa experimentaran antes o mesmo proxecto.A visita resultou moi produtiva e moi gratificante. Descubrín con sorpresa (agrada-ble) a existencia de 10 lápidas escritas en galego. Aínda que porcentualmente nonchegan a representar o 1% (o cemiterio ten algo máis de 1000) a priori non pensabaque houbese nin esa cifra.Mais esa non foi a única sorpresa agradable. Había outra tamén ben máis importante:o contido das mensaxes. Todas elas transmitían a sensibilidade, a tenrura, a calorhumana e o orgullo de ser. En todas elas descubrín palabras cheas de vida, moi dife-rentes a calquera tipo de mensaxe estereotipada. Estreeime con «Neste acougo dahumanidade repousan os restos de Rogelia Baltar Salgueiro. Os teus chórante.» exusto ao lado vin que aparecía: «Domingo Rodríguez Dovale. Un bálsamo de amortiña este home para a nosa dor.» Máis adiante observei con asombro un panteón consingulares inscricións en tres das súas lápidas. Na inferior, onde repousan os restos deÁngela Antón Cela de Carballo lin:é a miña compañeiraa que me alenta na vidapor min sofre cando eu sufrose estou contento, suspira(G. Carballo)Enriba dela, en posición intermedia, figuraban de novo uns versos. Antes de os ler,reparei no nome da persoa a quen estaban dedicados: Guillermo Carballo Porta. Todoindicaba que se trataba dos dous integrantes dun matrimonio e que os versos da lápidainferior foran escritos polo marido para a súa dona. Os dedicados a el din así:Eu penso nesa raza que é a miña.E rezo, rezo por aquel que non ten sorteporque buscando a vida no mar atopa a morte.AIDA LÓPEZ VALE163Son versos moi acaídos ao lugar, con protagonismo para as persoas que buscan a vidano mar, con grande risco de a perderen. Máis tamén na seguinte lápida aparecen ver-sos, de novo con ambientación marítimo-laboral e outra vez asinados por G(uillermo)Carballo.Cara o mar miran os homes da miña terraPorque do mar esperan o sustento para a vidae se vas ó Gran Sol ou TerranovaIgual que no Caribe ou Mar de ChinaUn galego verás preto da borda,Oteando ó mar con agarimoEsperando que este sexa o camiñoQue o torne de novo ó seu outeiro(G. Carballo)Alén do rechamante deseño, neste caso, a inscrición dános máis datos. Na parte supe-rior aparecen os lugares de nacemento (O Vicedo) e de morte (Barcelona), coas súasrespectivas datas; na inferior esquerda figuran uns datos que recollen méritosprofesionais do falecido (entre outros, vogal da asociación de empresarios galegos deCataluña e Andorra); na inferior dereita observamos como un mesmo enunciado estárepetido tres veces: en castelán, en galego e en catalán.Tu eres la luz de mi vidaTi es a luz da miña vidaTu est la llum de la meva vidaConsciente de que tiña diante dos ollos mostras moi claras de longas traxectoriasvitais para investigar, continuei o percorrido polo cemiterio e atopei outros cincorecantos coa nosa lingua viva. Aínda que todos eles son moi impactantes, resultáronmesobrecolledoras as palabras que recordan un neno que nos deixou con apenas 15 anos:Neste mar inmensoxa non había sitio pa tipero no corazón da túa xentesempre as de vivirLin e relín o texto. Pensei no contido, na propia mensaxe, e pensei tamén na gramáticaa través da preposición para e das dificultades que nos presenta a segunda persoa desingular do presente de indicativo do verbo haber. Saín de alí sentindo desexo porcoñecer todo o referente aos epitafios, mais moi especialmente a este en concreto.APLICACIÓN DA METODOLOXÍA DO «MODELO BURELA» NO VICEDO:UN NOVO ÉXITO DESTA ESTRATEXIA NORMALIZADORA164A investigaciónCos datos recollidos –neste caso no formato da fotografía– comecei a investigación.Inicialmente apoieime nos buscadores da internet para conseguir información tantosobre Guillermo Carballo Porta como sobre Jesús Fernández Cobelo. Con pequenosretallos extraídos de hemerotecas dixitais, reunín información suficiente para identi-ficar a familia a que pertencían e para establecer contacto directo cos herdeiros direc-tos, residentes en Barcelona.A entrevista coa familia de Guillermo Carballo Porta marca un punto de inflexión entodo o proceso de aplicación da metodoloxía do Modelo Burela no Vicedo. Para osseus fillos e fillas supuxo renovar o ánimo para veren cumpridos dous desexos: verpublicada unha selección da obra inédita de seu pai; e ver recoñecido o labor social doempresario Jesús Fernández Cobelo, marido dunha das fillas do poeta. Para min supuxoo reforzo dos lazos de colaboración co IES Perdouro, onde expuxen os primeirosresultados do traballo, e a descuberta de apoios incondicionais tanto en Cataluña comono propio Vicedo.A través dunha intensa correspondencia fun coñecendo o perfil biográfico do poeta edo empresario. Souben que Guillermo Carballo Porta (Redes, 1905-Barcelona, 1982)emigrou con 13 anos a Cuba e que naquel país comezou a escribir poesía posiblemen-te influenciado polos parentes relacionados co centro galego. Cando regresou a Galicia,casou e, pouco tempo despois, recalou en Barcelona, onde traballou de axente comer-cial vendendo viños e licores galegos, traballo no que foi pioneiro. En Cataluñacontinuou escribindo poesía, moita dela dedicada á xente de Redes,  Ares e Pontedeume.De Jesús Fernández (O Vicedo, 1923-Barcelona, 2008) descubrín que foi un vicedenseemprendedor, que de mozo traballou na navegación comercial para, posteriormente,emigrar a Barcelona onde casou con María Carballo Antón, filla de Ángela Antón eGuillermo Carballo. Mediante a información facilitada pola familia, mais tamén pormoitas outras referencias descubertas a partir da lectura dos artigos in memoriamescritos polo xornalista Xosé Luís Blanco Campaña, coñecín que este fillo do Vicedotomou as rendas da empresa fundada polo seu sogro en Barcelona e que lle deu unnovo pulo ao negocio. Gran difusor da cultura galega en Cataluña, xunto cun grupode amigos restauradores creou a Grande Noite de Galicia, un evento que se organizatodos os anos co fin de promover os produtos galegos e que premia cun Percebe deOuro e cun Percebe de Prata aquelas empresas ou persoas que máis contribuísen ápromoción de Galicia en Cataluña. Por estes e outros méritos recibiu a Medalla deGalicia en 1998 e foi o primeiro galardoado polo Foro da Terra Galega como Galegodo Ano en 2000.AIDA LÓPEZ VALE165No Vicedo quen me facilitou máis información foi o profesor Manuel Salgueiro. Cu-riosamente, era unha persoa coñecida, con quen tiña intensa colaboración noutrasiniciativas veciñais, mais coa que non comentara nada sobre un proxecto destas ca-racterísticas. Pois esa persoa, que resultou ser sobriño de Jesús Fernández, foi a queme facilitou o número de teléfono da familia residente en Barcelona e, desde esemomento, converteuse nun colaborador extraordinario que me achegou orientación,contactos e documentación.Co estímulo recibido xa non só de Burela, senón tamén de Barcelona e do propioVicedo, no mes de xaneiro deste ano (2011) decidín aplicar a mesma metodoloxía nasoutras seis parroquias do termo municipal e comprobei que só en dúas delas –Caba-nas e San Román– existe presenza escrita do noso idioma. Esta escaseza vese com-pensada con textos tan fermosos como o inscrito por unha moza en recordo do seunoivo:Non é máis grande o que máis espazo ocupasenón o que máis espacio vacío deixa cando se vai.Repárese en que os cemiterios do noso concello foron inaugurados, aproximadamen-te, no decenio de 1920. Os primeiros enterramentos estaban feitos nos adros, maismediado o século xa comezaron a erixirse os panteóns de nichos. A entrada no recintoda lingua que falaban a práctica totalidade dos falecidos é, porén, moi posterior. Moi-to máis dun século. Concretamente produciuse en 1981, cando unha veciña da parro-quia de San Román –Susana Ribeira– redactou o texto para inscribir en lembranza dasúa nai.Reformulación do proxecto inicialA documentación recollida entre as doce familias con que entramos en contacto e aenerxía positiva recibida das mensaxes dos textos e das persoas que os compuxeron–fose con redacción final propia ou allea– leváronnos a reformular o proxecto inicial.Deixamos para máis adiante o estudo da documentación privada –actas fundacionaisde entidades asociativas, cartaces anunciadores de eventos, recordatorios de comuñóns,convites... para alén das obras literarias inéditas do veciño Jaime Baltar Infante (OVicedo; 1955) e do xa mencionado Guillermo Carballo– e decidimos preparar unhaexposición monográfica dedicada ás inscricións funerarias achadas en Cabanas, SanRomán e no núcleo urbano do Vicedo.APLICACIÓN DA METODOLOXÍA DO «MODELO BURELA» NO VICEDO:UN NOVO ÉXITO DESTA ESTRATEXIA NORMALIZADORA166Coa axuda de Manuel Salgueiro, da Comisión Parroquial de Santo Estevo e do fotó-grafo de Burela Javier Sánchez Lorenzo, preparamos unha exposición á que lle puxemospor título Palabras para o recordo. Foi inaugurada o pasado día 12 e inicialmentecontabamos con tela aberta até o 27 de febreiro na igrexa parroquial de Santo Estevo,de xeito que puidese ser visitada pola maior parte da veciñanza do Vicedo e das outrasdúas parroquias aludidas. A exposición consta de dezaseis fotografías –tantas comoinscricións funerarias con texto escrito en galego–, todas elas acompañadas de infor-mación sobre o lugar en que se atoparon e sobre as persoas directamente implicadas,unhas persoas que representan o conxunto dos sectores sociais (mariñeiros, agriculto-res, comerciantes, funcionariado...) activos no noso concello.Afrontamos o acto de inauguración como a primeira oportunidade para unha «postaen común» de persoas que, malia seren de lugares próximos, non se coñecían entre siou, cando menos, non coñecían unha afinidade común: o aprecio polo noso idioma,pola cultura nosa. Asistiron á inauguración da exposición representantes das docefamilias, o párroco de Santo Estevo –Javier Rodríguez Couce–, que nos dedicou unhasfermosas palabras, a directiva da Comisión Parroquial, os grupos políticos con repre-sentación no concello, o propio grupo de goberno municipal e tamén representantesda Asociación Cultural Monte da Estrela de Arteixo que está a principiar a mesmainiciativa no seu concello.Tivemos a fortuna de que a cobertura prestada polos medios de comunicación foi moiboa. A convocatoria apareceu nas axendas culturais da prensa escrita local, que taménpublicou varias reportaxes sobre o proxecto xeral e sobre as actividades parciais. Debidoá boa acollida que está a ter a exposición, decidimos prolongala unha semana máis.Para a súa clausura, a Comisión Parroquial organizou unha misa en recordo dos pro-tagonistas das lápidas e dos seus defuntos.Catro meses despois de ser só unha idea, neste momento o proxecto de normalizaciónestá en marcha, xa deu resultados moi alentadores e, por fin, é unha iniciativa colec-tiva, como colectivo é o idioma que nos une.BibliografíaAndión Fontela, M.ª J. (2010): Memoria do Proxecto de Innovación Lingüística doIES Perdouro (2009-2010).— (2010): Proxecto de Innovación Lingüística do IES Perdouro (2010-2011)AIDA LÓPEZ VALE167Bouza Orosa, L. et al. (2008): Proxecto de Planificación Lingüística do Concello deBurela.IES Perdouro (2009): Proxecto de Innovación Lingüística elaborado polo IESPerdouro.Loureiro Rodríguez, C. (2010): «Palabras que non leva o vento: Planificación lingüís-tica para a contorna educativa de Burela. A lingua como cerne dunha rede social», enSilva Valdivia, B. et al. (coord.) Educación e linguas en Galicia. 93-106 (Santiago deCompostela: USC). Dispoñible en: <http://dspace.usc.es/bitstream/10347/2247/3/Educaci%C3%B3nLinguas_TdC01_b.pdf>Monteagudo, H. / Lorenzo, A. (2005): A sociedade galega e o idioma: evoluciónsociolingüística de Galicia (1992-2003) (Santiago de Compostela: Consello da Cul-tura Galega).Penabade Rei, B. (2010): Situación sociolingüística no concello de Burela (1994-2008) [traballo de investigación tutelado presentado na Universidade de Santiago deCompostela; inédito].Portas Fernández, M. (1990): Língua e sociedade na Galiza (A Coruña: Baía).Vaamonde Liste, A. (coord.) (2002): Estudio sociolingüístico sobre a situación dalingua galega no Concello de Vigo (Vigo: Concello de Vigo).APLICACIÓN DA METODOLOXÍA DO «MODELO BURELA» NO VICEDO:UN NOVO ÉXITO DESTA ESTRATEXIA NORMALIZADORA

Aplicación da metodoloxía do "modelo Burela" no Vicedo: un novo éxito desta estratexia normalizadora

http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/8886/1/CC121art12.pdf

Aplicación da metodoloxía do "modelo Burela" no Vicedo: un novo éxito desta estratexia normalizadora

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repositorio da Universidade da Coruña