Carreira López, María

Repositorio da Universidade da Coruña

229Referencias nos contos deX.L. Méndez Ferrín a un clásico do cinema:Metrópolis, de Fritz LangMARÍA CARREIRA LÓPEZUniversitat de BarcelonaNo conto Ditadura das cousas a protagonista vai ver os seguintes filmes: Os paxaros,de Alfred Hitchcock; 2001: a odisea do espacio, de Stanley Kubrick; Alphaville, deJean-Luc Godard; Metrópolis, de Fritz Lang; Queimada, de Gillo Pontecorvo e Inva-sión, de Hugo Santiago. Neste mesmo relato concorren citas de obras teatrais, que nanosa análise non se van ter en conta, xa que imos atender en exclusiva ao que se refireá sétima arte e en particular á repetición dunha das películas en dous contos distintos.Aínda así, deixamos constancia das obras teatrais: O soño, de Strindberg (páx. 96); LeCid, de Pierre Corneille (páx. 99) e Mougnou... Mougnou... Mougnou, ou corazón denai¸ de Jeanine Worms (páx. 100).Ditadura das cousas é o único relato que aparece repetido en dous libros. Porprimeira vez sae do prelo en 1974 pechando o volume Elipsis e outras sombras, e en1980 reaparece publicado dentro do libro Crónica de nós. No Epílogo de Crónica denós o autor resume o tema dos contos e deste di:[...] unha tipa estúpida que abouxa as ourellas da xente de ben, e que xa metera ofuciño de donicela en Elipsis. Veleiquí, pois, un libro poboado de suicidios e cousasincompletas ás que húmidas cidades serven de escenario. Por de riba de todo aletexa–é obvio– a tentación dunha imposíbel crónica lírica do mundo que nos dou a bestaburguesa e viva galicia independente e socialista.Vigo, xaneiro de 1980.Pero imos prestarlle atención a certas singularidades que poden achegarnosclaves para a comprensión do conto. O autor recunca na situación do conto e sitúao aofinal en ambos libros. Isto ten sentido á luz das palabras do propio Ferrín: «Quixen229230facer un pouco a advertencia de que existe unha intertextualidade, de que uns librosdeben remitirse ós outros. [...] O derradeiro, Ditadura das cousas, é dun libro seguinteque apareceu xa: Crónica de nós» (Salgado & Casado, 1989: 228).A repetición na literatura funciona primeiramente como elemento cuantificador,aquilo repetido perde a súa condición de único e pódese medir. Por outra banda asrepeticións fornecen o sentido do texto. Nos textos de Ferrín atopamos diferentestipos de repeticións para lograr efectos diversos: aliteracións «que as patrias réxenasos líricos e os épicos (e os epicolíricos e os epilépticos)» (Ferrín, 1980: 33), ecosdunha palabra coma no título da novela Arnoia, Arnoia ou no conto Ramil, Ramil, vasmorrer, Ramil; noutros casos recorre a resóns polifónicos máis complexos que supe-ran a aliteración dun só fonema «E ela vóltase e revolta os ollos por dentro, luces, pordentro do ollo estralos e nubes rosa e cirios estriados, dentro dos ollos e no ventreda esposa secreta de Lanzarote luces de amor en estrépito arelantes, luces» (Ferrín,1989: 33).No discurso da protagonista de Ditadura das cousas aparecen en diferentesmomentos inseridos textos de anuncios, nos que se repite ata 5 veces un mesmo slo-gan ou a marca do produto, o que é característico da linguaxe publicitaria:Vitokasan: repítese 5 veces (6 se contamos o denominación OKASA, noutrospaíses); Peter Stuyvesant: 5 veces; Grilladin: 5 veces; A India: 4 veces; Simca 1.100Special , 4 veces; Duquesne «Grand’Case», ron da Martinica, 3 veces, aínda que amarca se repite 5 contando co azucre e o zume de ananás.Como se pode constatar, debémoslle prestar a atención precisa a este recursopara abordar o estudo do conto: repítense as marcas publicitarias, repítese o propioconto na obra de Ferrín, logo é posible que tamén os temas das películas que se men-cionan formen parte dunha repetición, aínda que menos evidente. A protagonistacomeza o conto así: «Meu amadour: atópome triste en París. Como alporizada, etéñocha gardada. Sen cousa mellor que facer, estou a visionar sistematicamente1 unhaserie de filmes de ciencia-ficción: Os paxaros, de Alfred Hitchcock (1963); 2001: aodisea do espacio, de Stanley Kubrick (1968); Alphaville, de Jean-Luc Godard (1965);Metrópolis, de Fritz Lang (1927). Todos eles en Pavillon 8, Halles de Baltard. Pérdome,así, no que non hai; avivéceseme a ialma nises vértigos do tempo, do que ao mellorvai ser, ou non». (p. 95).Deste bloque primeiro sinalaremos que todas as pezas citadas constitúen fitosnon só no xénero fantástico e de ciencia-ficción, senón na historia do cinema, xa quecalquera delas é fonte e modelo de moitas outras versións. Cunha estética futurista,1 A cursiva é miña.MARIA CARREIRA LÓPEZ231tanto Metrópolis como Alphaville presentan unha humanidade en conflito coas má-quinas, froito e consecuencia dun conflito preexistente no seo da propia humanidade.A de Kubrick presenta unha fantasía tamén futurista entrefiada cunha orixinal formu-lación da transcendencia humana. O control humano coma unha ilusión, é un dostemas principais que se tratan en Os paxaros, onde o nó argumental se concentra nasubversión da orde cotiá, facendo que os paxaros comúns (corvos, gaivotas, pardais)ataquen á xente sen unha causa aparente. En todas elas o sistema no que viven aspersonaxes atópase ameazado. É posible que esta ameaza comporte a evolución, comose pode inferir en /2001.No conto a voz da protagonista segue lembrando: «Entrei no Richelieu-Gau-mont e visionei un cacho de Queimada, de Gillo Pontecorvo. Logo entrei algún tem-po no Saint-Séverin pra mirar algo de Invasión, de Hugo Santiago, intelectual e dura,fremosa película, onde un grupo ataca, outro defende, e fíos estraños percorren oscerebres e as conductas. Comprobei que os diálogos non me traguían a túa lembran-za». Estes outros filmes xa non son visionados «sistematicamente» coma os anterio-res, senón que «mira algo» de Invasión e «visiona un cacho» de Queimada. Estaúltima é a narración do devir histórico dunha illa; comeza na época de dominacióncolonial e chega ata a independencia da metrópole e o posterior sometemento a unhacompañía multinacional. Incide moito na problemática do escravismo e das relaciónsde poder, que explora en diferentes fases, xa que a misión do protagonista é quitarlleo monopolio do azucre a Portugal. Invasión é a única película que comenta a perso-naxe; coido que neste caso é interesante sinalar que Ferrín aproveita para destacar odesvencellamento do seu personaxe de lingua española («comprobei que os diálogosnon me traguían a túa lembranza. Curiosamente, non podo maxinarte falando en hes-pañol»). A presenza borgeana na obra de Ferrín aparece veladamente: o argumento deInvasión é obra da tríade formada polo director, Hugo Santiago, xunto con Borges eBioy Casares.Pero, que é o que distingue as películas do primeiro bloque destas dúas últi-mas? A diferenza máis rechamante é a influencia posterior. Como xa apuntamos,mentres que as primeiras están consideradas todas elas coma obras mestras do xénero,estas dúas últimas, aínda que de recoñecida calidade nos círculos cinéfilos, non teñena proxección que tiveron calquera das outras.Malia a disparidade argumental entre todas elas, enxérgase unha liña que estápresente en todas: a rebelión. Na literatura ferriniana é o topos da rebelión unha teima,tanto dende unha perspectiva individual como colectiva. A rebelión do individuo, quenon se conforma con calquera explicación, aquel ou aquela que pescuda, coma Percival,coma Els Bri, coma Luísa Armesto. As rebelións colectivas resultan aínda máis fre-cuentes na obra de Ferrín, pois é un dos núcleos temáticos máis senlleiros da súa obraenteira: Galiza ou Bretaña ou Tagen Ata son pobos oprimidos que agochan no seu seoREFERENCIAS NOS CONTOS DE X.L. MÉNDEZ FERRÍN E UN CLÁSICO DO CINEMA232o xermolo da rebelión ou da resistencia –variante contida e non violenta da propiarebelión–. A idea da sublevación dialoga nos textos de Ferrín cunha idea difusa defado, de destino que se debe cumprir. Esta asociación é tributaria probablemente daMateria de Bretaña, á súa vez tamén derivada da mestura de fontes cristiás e célticas.A pescuda individual é a gran constante para as personaxes principais ferrinianas. Encanto á presenza da Materia de Bretaña, lembremos por exemplo, que Percival é o seupersonaxe escollido para inaugurar a produción contística e que reaparece na súa obralírica. Percival é a figura que encarna a vía da procura no ciclos artúricos, segundoVictoria Cirlot, pero no seu caso a procura do Grial non só consiste nunha buscavoluntaria, senón que: «Xa en Chrétien de Troyes o heroe do Grial aparece como unser predestinado e, polo tanto, elixido»2 (Cirlot, 2005: 166). A consecución dun desti-no mítico para un pobo ou encarnado nun heroe en particular é un motivo moi fre-cuente na obra de Ferrín, e tanto se atopa na prosa coma na súa produción en verso.Xeralmente este destino culmina coa liberación do pobo oprimido, despois do triunfoda rebelión.Esta repetición temática da rebelión sería a conclusión deste relatorio, se nonfora porque aínda queda outra reviravolta que percorrer: Metrópolis noméase taménen Sibila, o relato que enceta así o volume Crónica de nós: «E todo comenzara aosaírmos do cine (viramos Metrópolis) e reunírmonos a cear na do Asesino, nunha fría,xeante noite do ano 1925». A película estreouse en 1927 e foi filmada en 1926. Ou éun erro –caso que coido bastante improbábel– ou ben estamos ante un dato aparente-mente falso pero deliberado para reforzar a atmosfera de irrealidade que despide todoo conto.Pero, por que razón Ferrín escolle outra vez Metrópolis, cal pode ser a causadesta repetición? En Sibila a data pode funcionar como elemento contextualizador notempo, pero isto non serve para Ditadura das cousas. Podemos tamén afirmar que naproposta artística de Fritz Lang non só se plasma o desenvolvemento dunha rebeliónobreira, senón que ademais presenta unha versión futurista do mito bíblico da torre deBabel con tintes apocalípticos. A verdadeira María fala aos obreiros dunha certa pazsocial, xa que anima á masa a agardar por un mediador entre o amo e os traballadores:«Sinnspruch: MITTLER ZWISCHEN HIRN UND HÄNDEN MUSS DAS HERZSEIN!» («Sentenza: o mediador entre as mans e a cabeza debe ser o corazón!»).A líder é suplantada por un robot que incita á sublevación violenta, o que signi-fica o abandono das máquinas, cuxa destrución supón a inundación da cidade dosobreiros e, con ela, a morte dos seus propios fillos. Tamén Valle-Inclán –escritor moi2 A tradución é miña.MARIA CARREIRA LÓPEZ233reivindicado por Ferrín– en Luces de Bohemia, nun diálogo entre Max Estrella e oanarquista catalán, xoga coa idea da destrución da patronal a través da destrución doproletariado, pois é imposíbel a existencia dunha sen a outra. En Metrópolis, a propostado robot é radical en diferentes aspectos: non só se dedica a revolucionar ás masas,senón que asume e transforma o aspecto de María, quen pasa de vestir un traxe deinspiración sacerdotal (representando a mediadora entre os amos e os obreiros) a ves-tir roupas de bailarina erótica (epifanía da Besta apocalíptica: a revolución dos opri-midos, que na película só xera destrución). Pascal Vacher, nun estudo sobre a pelícu-la, identifica como veciños temáticos Babel e Babilonia: a rebelión da masa obreirasimbolizada no mito de Babel e Babilonia como símbolo da decadencia dun mundo eencabezado coa Besta: a puta de Babilonia, encarnada tamén no corpo de María usur-pado polo robot. E achega unha interesante lectura en relación co cine, «a falsa María,máquina disfrazada de muller, pode ser comprendida como relación simbólica doespectador no cine, os ollos desorbitados sendo captados pola ilusión que constrúe omovemento mecánico»3 (Vacher, 2003: 493). O robot é unha máquina que preconizaa destrución das máquinas, ao tempo que promove a auténtica revolución para oshomes, aí radica o paradoxo do filme. Babel é a metáfora do fin dunha etapa social,nun plano máis próximo á organización social e Babilonia a metáfora da apocalipse, ofin dun mundo, nun plano máis elevado. É moi probábel que sexa esta cuestión unhadas que induza aos personaxes de Ferrín a visionar Metrópolis. Non hai que esquecerque a Biblia, como conxunto fundacional da cultura europea, é outra das fontes temá-ticas ferrinianas, das que podemos citar bastantes exemplos, destacando a inspiraciónapocalíptica en contos coma Adosinda horrorizada, a asociación da data da GuerraCivil «1936 o númaro da Besta» en Contra Maquieiro ou tamén pezas, xeralmentepoemas, que suxiren reminiscencias do Cantar dos Cantares co cervo como Esposo(vid. «Cervo», en Estirpe). E, por suposto, tampouco hai que esquecer o obxectivoque xa desvela Ferrín «a tentación dunha imposíbel crónica lírica do mundo que nosdou a besta burguesa».Ao relacionar a trama da película de Fritz Lang coa obra de Ferrín observamosa coincidencia na transformación que fai o alemán da máquina no deus Moloch dosamonitas, devorando homes, deus que tamén cita Ferrín na mesma actitude en Antóne os inocentes: «Cánta derrota, cánta derrota de irmáns nosas, años inmolados aomonstro, gran Moloch que nos asombra, aterra, reduce a todos» (Méndez Ferrín, 1986:172). Este encontro remítenos de novo á idea da «besta burguesa», que reaparecerásistematicamente en Contra Maquieiro e que se alimenta da propia condición huma-3 A tradución é miña.REFERENCIAS NOS CONTOS DE X.L. MÉNDEZ FERRÍN E UN CLÁSICO DO CINEMA234na. Dende logo, tanto Ferrín coma Lang escollen esta representación bíblica parasimbolizar a opresión, a explotación e o medo. Outra interesante concordancia entre ogalego e mailo alemán é a situación subterránea das cidades onde viven os obreiros-escravos-presos. Na novela do ourensán, Arnoia, Arnoia é Luou Gris a cidade ondeestoupa e triúnfa a verdadeira revolución obreira encabezada por Ronaldo Macsen,outro príncipe secreto.Nunha coñecida entrevista Ferrín responde o seguinte sobre Ditadura dascousas, cando os seus entrevistadores lle comentan que é un dos relatos máis orixinaisdo libro:É un conto satírico, puramente satírico no que me divertín bastante facendo un escar-nio da preocupación pola moda, polos vestidos, pola frivolidade; facendo escarnio dohedonismo. Este conto, dende un punto de vista social, resultou profético porque anosmáis tarde, xente tan estúpida como a personaxe que aparece aí retratada, sempre enbusca das súas sandalias, dos seus foulards... esa burguesía superficial, preocupadapolas cousas esotéricas e nimias, anos máis tarde vén a se-la mentalidade dominanteen Galicia e mesmo presentada coma alternativa modernizadora por parte de certaclase política. Foi tamén a alternativa que se chamou frivolamente postmodernidade,de culto ó vestido, de culto ó pret a porter coa que nos están abrumando en Galiciadende hai unha tempada o peor de cada casa. ¿Non lembrades que o congreso deEsquerda Galega premiou o eslogan «La arruga es bella» de Adolfo Domínguez?(Salgado & Casado, 1989: 245).Pódese interpretar, segundo as verbas do autor, que esta sociedade que satirizaé o núcleo, o corazón do corpo daquela besta burguesa, do deus Moloch que vivegrazas ao sacrificio-inmolación dos obreiros. Aparte do desprezo que amosa Ferrínpor esta maneira de vivir e volvendo ao conto, hai que indicar que, como o autorsinalara xa, nel existen indicios de intertextualidade con outros contos e novelas domacrotexto ferriniano (o lugar Puech Merlhou menciónase en Dúas cartas a Lou en Ocrepúsculo e as formigas, e o personaxe de Nana Rigolade cítase en Retorno a TagenAta). Paréceme interesante recalcar a presenza de Nana Rigolade, quen reúne curiosa-mente tódalas características que nos anos 80 reivindicarían as escritoras negras nor-teamericanas, e máis concretamente Gloria Naylor: a dignificación da figura da mullernegra, lesbiana, sacerdotisa de vudú «que tivo que sobrevivir á escravitude, á pobre-za, á marxinación debido á cor da súa pel e á marxinación que comporta ser muller evivir nunha sociedade patriarcal» (Carabí, 1997: 201).A relación de Metrópolis cos dous contos baséase, logo, nesa alteración bipolarda orde establecida: por unha banda a torre de Babel coma representación das revoltasMARIA CARREIRA LÓPEZ235dos oprimidos e, por outra, a Besta babilónica como símbolo apocalíptico da fin dunmundo.A presenza do filme en Ditadura das cousas contribúe á representación dunmundo «babélico» e atrapallado no que vive a protagonista, abouxada pola publicidade,o cinema, as variadas opcións espirituais... Porque en calquera das películas citadasno relato a confusión e a rebelión son o celme dunhas sociedades que se nos presentanconvulsas e decadentes: os escravos vólvense contra os amos, enfrontándose nunhaloita a morte polo poder. En Sibila, que é unha historia de atmosfera onírica, a SibilaDélfica enfatiza a faceta mítico-apocalíptica, en canto que se presenta chuchando nasvontades dos homes, alterando así a relación xerárquica home/muller a través de escurospoderes hipnóticos, que só posúe a imaxe de seres coma elas, as vamp. Este hipnotis-mo reflíctese tamén en Metrópolis, nun dobre sentido, o robot bailando, símbolo taménda máquina do cine; ambas cos ollos dos homes cravados nelas.Babel e Babelia vólvense a interrelacionar, así, no microcosmos ferrinianoamosando ambas a idea do fin dun sistema, ou, o que sería o mesmo, anunciando onacemento dun mundo novo.REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICASCarabí, Àngels (1996): «L’amor es un blues. Les dones negres de Gloria Naylor». InMarta Segarra & Àngels Carabí (eds.), Amor e Identidad. Barcelona: Promo-ciones y Publicaciones Universitarias. Mujeres y Literatura, 197-204.Cirlot, Victoria (2005): Figuras del destino. Mitos y símbolos de la Europa medieval.Madrid: Siruela.Méndez Ferrín, Xosé Luís (1986): Antón e os inocentes. Barcelona: Sotelo Blanco,col. Medusa.Méndez Ferrín, Xosé Luís (1991): Amor de Artur. Vigo: Xerais.Méndez Ferrín, Xosé Luís (1992): Crónica de nós. Vigo: Xerais. (1ª ed. 1980).Méndez Ferrín, Xosé Luís (1995): Elipsis e outras sombras. Vigo: Xerais. (1ª ed.1974).Méndez Ferrín, Xosé Luís (2005): Contra Maquieiro. Vigo: Xerais.REFERENCIAS NOS CONTOS DE X.L. MÉNDEZ FERRÍN E UN CLÁSICO DO CINEMA236Salgado, Xosé M. & Casado, Xoan Manuel (1989): Xosé Luís Méndez Ferrín. Barce-lona: Sotelo Blanco.Vacher, Pascal (2003): «Réécriture de Babel dans Metropolis de Fritz Lang». InVéronique Léonard-Roques & Jean-Cristophe Valtat (eds.), Les Mythes desavant-gardes. Clermont-Ferrand: Presses Universitaires Blaise Pascal, 491-501.MARIA CARREIRA LÓPEZ

Referencias nos contos de X.L. Méndez Ferrín a un clásico do cinema: Metrópolis de Fritz Lang

http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/12989/1/CC-104_art_18.pdf

Referencias nos contos de X.L. Méndez Ferrín a un clásico do cinema: Metrópolis de Fritz Lang

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repositorio da Universidade da Coruña