Pereira Porto, Celia

Anuario da Facultade de Dereito da Universidade da Coruña

Repositorio da Universidade da Coruña

WOLLSTONECRAFT, MARY, VINDICACIÓN DOS DEREITOS DAMULLER [1792]. SANTIAGO DE COMPOSTELA, SERVIZOGALEGO DE IGUALDADE-SOTELO BLANCO EDICIÓNS, 2004,TRADUCIÓN DE Mª FE GONZÁLEZ FERNÁNDEZ, 388 PÁXINAS.Celia Pereira PortoCómpre saúdar con agrado a iniciativa do Servizo Galego de Igualdade, da Xuntade Galicia, e de Edicións Sotelo Blanco, de coeditar unha nova colección literaria (inti-tulada “As letras das mulleres”) destinada a verter ao galego distintas obras que com-parten1, cando menos, dous elementos en común, un de carácter subxectivo e outroobxectivo. Polo que se refire ao primeiro aspecto, trátase da autoría feminina dos tra-ballos, mentres que o segundo ten que ver co obxecto de reflexión dos mesmos, que,desde distintos xéneros narrativos, versa, porén, sobre a situación social e político-xurí-dica vivida polas mulleres nunha época determinada.A colección iniciouse con dúas obras ben distintas, máis alá dos elementoscomúns compartidos aos que rematamos de facer mención. A primeira foi “A cidade dasmulleres”, escrita en 1405 por Christine de Pizan. Esta obra constitúe, en palabras deCelia Amorós, a expresión máis pregnante do xénero antigo e recurrente ao longo dahistoria do patriarcado, que ela mesma denomina “memorial de agravios”. Nas obrascorrespondentes a este xénero as mulleres non cuestionan a xerarquía de poder entre osxéneros nin vindican a igualdade, simplemente “expoñen as súas queixas ante os abu-sos de poder de que dan mostras certos varóns, denostándoas verbalmente na literaturamisóxina ou maltratándoas até fisicamente”2.  Porén, a segunda obra da colección, “Vindicación dos dereitos da muller”, escri-ta en 1792 por Mary Wollstonecraft, que é a que vai ser obxecto deste comentario, per-tence ao xénero da “vindicación”. Este xénero non aparece até a Ilustración e caracterí-zase, seguindo a Celia Amorós, por reclamar “a igualdade en base a unha irracionaliza-ción do poder patriarcal e unha deslexitimación da división sexual dos roles”3. Mary Wollstonecraft foi unha muller tipicamente ilustrada, que soubo tirar da con-fianza plena nunha razón verdadeiramente universal todas as súas consecuencias para asmulleres, manexando un concepto de “razón” que está presente no século XVIII comoequivalente a “unha forma determinada de adquisición”, “un facer”4. A vinculación ori-11071 Até a actualidade a colección componse dos seguintes títulos: “A cidade das mulleres”, de Christinede Pizan; “Vindicación dos dereitos da muller”, de Mary Wollstonecraft; “Un cuarto de seu”, de VirginiaWoolf; e “Orgullo e prexuízo”, de Jane Austen.2 AMORÓS, C., Tiempo de feminismo. Sobre feminismo, proyecto ilustrado y postmodernidad.Madrid, Ediciones Cátedra-Universitat de València-Instituto de la Mujer, 1997, p. 56.3 Ibidem.4 CASSIRER, E., Filosofía de la Ilustración [1932]. México, Fondo de Cultura Económica, 1972 (3ªed. revisada), trad. de Eugenio Imaz, pp. 28-29.RECESIONS anuario 3.qxd  15/1/06  19:11  Página 1107xinaria entre Feminismo e Ilustración, posta de relevo polos traballos saídos do semina-rio permanente “Feminismo e Ilustración” da Universidade Complutense de Madrid5,debe ser explicitamente sinalada. Esta conexión permite a Celia Amorós definir o “femi-nismo” como “un tipo de pensamento antropolóxico, moral e político que ten como o seureferente a idea racionalista e ilustrada de igualdade entre os sexos”6. Non hai que esque-cer, porén, como magníficamente demostrou Foucault, que “as Luces, que descubrironas liberdades, inventaron tamén as disciplinas [...] especie de contradereito”7. Malia a súa conexión non pode descoñecerse o feito de que Ilustración non equi-vale a Feminismo e que, como afirma Cristina Molina, “a Ilustración non cumpre assúas promesas: a razón non é a Razón Universal. A muller queda fóra como aquel sec-tor que as luces non queren iluminar”8. Porén, entre os ilustrados que si se amosaronpartidarios da igualdade entre os sexos, cabe destacar, xunto a Mary Wollstonecraft, aPoulain de la Barre, a Feijoo e a Jovellanos. Poulain de la Barre elaborou, en palabrasde Rosa Cobo, “un modelo de estado de natureza igualitario -único relato non patriar-cal do estado natural-”9. Feijoo e Jovellanos deixaron recollidas por escrito algunhas dassúas ideas en “defensa” do sexo feminino10. Nunha liña tremendamente paternalista efortemente influenciada pola concepción androcéntrica e patriarcal, ambos os dousautores posicionáronse, porén, a favor da igualdade entre homes e mulleres11, entendidacomo igual dignidade de todos os seres humanos e como “complementariedade” entreos sexos; complementariedade que equivale, en definitiva, a permitir a subsistencia dadesigualdade entre os xéneros e a división sexual do traballo. As ideas expostas porestes e outros/as autores/as son, malia as súas limitacións, o xerme teorético do move-mento de loita polo recoñecemento da igualdade entre homes e mulleres nas práticassociais e político-xurídicas.Na “Vindicación dos dereitos da muller” Mary Wollstonecraft centra as súas crí-ticas na obra de Rousseau, autor considerado aínda en moitas ocasións unicamente nasúa vertente de teórico da denominada “democracia directa”. En termos actuais diría-mos que o modelo político rousseauniano non pode sustentarse sen o espazo privado ea suxeición nel das mulleres. Porén, como apunta Rosa Cobo, “a universalización dosseus principios éticos facía doado impugnar a exclusión das mulleres”12. Esta é a ver-dadeira diferenza que establecen as teorías do contrato social con respecto ao anteriormodo de fundamentar o poder político, xa que ao introducir os principios de liberdade1108Celia Pereira Porto5 AMORÓS, C. (coord.), Actas del Seminario permanente Feminismo e Ilustración 1988-1992.Madrid, Instituto de Investigaciones Feministas de la Universidad Complutense de Madrid, 1992.6 AMORÓS, C., Tiempo de feminismo, cit., p. 70. 7 FOUCAULT, M., Vigilar y castigar [1975]. Madrid, Siglo XXI Editores, 1992 (20ª ed.), trad. deAurelio Garzón del Camino, p. 225; suliñado engadido.8 MOLINA PETIT, C., Dialéctica feminista de la Ilustración. Barcelona, Editorial Anthropos, 1994, p. 20.9 COBO BEDIA, R., Fundamentos del patriarcado moderno. Jean Jacques Rousseau. Madrid,Ediciones Cátedra-Universitat de València-Instituto de la mujer, 1995, p. 81.10 FEIJOO Y MONTENEGRO, B.J., “Defensa de las mujeres”, en Teatro crítico universal, oDiscursos varios en todo género de materias, para desengaño de errores comunes. Madrid, Oficina deDomingo Fernández de Arrojo, 1758, T. I (10ª impresión), pp. 331-400; e DE JOVELLANOS, G.M.,“Memoria sobre si se debían o no admitir las señoras en la Sociedad Económica de Madrid” [1785], enPoesía. Teatro. Prosa [antoloxía de José Luis Abellán]. Madrid, Taurus Ediciones, 1979, pp. 165-172.11 Sobre os escritos de Jovellanos en relación coas mulleres, vid. REDER GADOW, M., “Pensamientocrítico en torno a la mujer en la obra jovelliana”, en MAQUIEIRA D’ANGELO, V. (ed.), Mujeres y hom-bres en la formación del Pensamiento Occidental. Actas de las VII Jornadas de investigación interdiscipli-naria. Madrid, Instituto Universitario de Estudios de la Mujer-Universidad Autónoma de Madrid, 1989, Vol.II, pp. 257-266.12 COBO BEDIA, R., ob. cit., p. 269.RECESIONS anuario 3.qxd  15/1/06  19:11  Página 1108e igualdade como naturais para todo o colectivo humano, permitirán que grupos excluí-dos das súas consecuencias práticas poidan loitar -e tratar tamén de argumentar teoreti-camente- pola verdadeira universalización dos mesmos. A afirmación por parte dos teó-ricos liberais do carácter convencional das relacións de autoridade no ámbito público,por unha parte, e a utilización de argumentos derivados da “natureza” tratándose dasmulleres13, por outra, facilitará nun futuro a crítica á súa propia inconsecuencia aoexcluir ao colectivo feminino da esfera pública dos iguais.Mary Wollstonecraft emprega na súa obra un concepto de “razón” similar ao bonsens cartesiano coa virtualidade engadida que lle dera Poulain de la Barre: “o bo senti-do opera no espazo social como desenmascaramento de prexuízos”14. A pensadorainglesa afírmao claramente: “os homes, en xeral, empregan a súa razón para xustificaros prexuízos, que asimilaron dun xeito do que non se decataron, no canto de tratar deliberarse deles” (p. 69). O que ela pretende coa súa obra é precisamente iso, destruir pre-xuízos, aclarar que a meirande parte das características que se atribúen ás mullerescomo obra da natureza non son máis que atributos produto dun determinado proceso desocialización -como diríamos na terminoloxía actual-.O capítulo V da obra de Mary Wollstonecraft titúlase “Observacións a algúnsescritores que fixeron das mulleres obxectos de piedade próximos ao desprezo”. O pri-meiro pensador que se expón á súa crítica é precisamente Rousseau e, sobre todo, oLibro V do Emilio dedicado a “Sofía”. Mary Wollstonecraft fai unha serie de reflexiónsao fío dalgúns aspectos da obra rousseauniana. Apelando ao “bo sentido da humanida-de” a pensadora inglesa critica a caracterización que Rousseau leva a cabo do sexofeminino tratando de facela pasar por natural. Cando está a rematar a sección que llededica ao filósofo xinebrino, Mary Wollstonecraft chega a dicir del o seguinte: “candodebía razoar apaixonábase e a reflexión inflamaba a súa imaxinación no canto de ilu-minar o seu entendemento. Até as súas propias virtudes o apartaron, xa que polo seucarácter cálido e a súa viva imaxinación, a natureza levouno cara ao outro sexo cunhainclinación que pronto se converteu en lascivia. Se abrise o camiño a estes desexos, olume teríase extinguido dun xeito natural, pero a virtude, e unha especie de delicadezaromántica, fixéronlle praticar a autorrenuncia. Mais cando o medo, a delicadeza ou avirtude o suxeitaban, deixaba voar a súa imaxinación, e reflexionando sobre as sensa-cións ás que esta daba forza, debuxounas con cores máis brillantes e colocouna no máisprofundo da súa alma (p. 205).Mary Wollstonecraft critica a Rousseau por deixarse levar polos sentimentos enlugar de seguir a razón tratándose das súas consideracións acerca das mulleres. Criticade forma rotunda a situación de total dependencia e ignorancia na que o filósofo “ilus-trado” coloca ao sexo feminino. Afirma a escritora inglesa: “viólanse todos os dereitossagrados da humanidade ao insistir na obediencia cega, ou os dereitos sagrados só per-tencen ao home” (p. 191). Rousseau pasa de afirmar que “a forza non produce ningúndereito”15, a sustentar a xefatura do home na familia e a obediencia da muller por ser ovarón o máis forte e derivarse isto así da natureza. Mary Wollstonecraft responde: “oshomes teñen unha forza corporal superior, pero se non se equivocaran por nocións erra-das sobre a beleza, as mulleres poderían adquirir a suficiente para ser capaces de gañar1109Anuario da Facultade de Dereito13 PATEMAN, C., The problem of political obligation. A critique of liberal theory. Cambridge, PolityPress, 1985 (2ª ed.), p. 171. Cfr. tamén da mesma autora, El contrato sexual [1988]. Barcelona, EditorialAnthropos, 1995, trad. de María Luisa Femenías, revisada por María Xosé Agra Romero, pp. 136 ss.14 COBO BEDIA, R., ob. cit., p. 254.15 ROUSSEAU, J.J., Del Contrato socia o Principios del derecho político [1762]. Madrid, AlianzaEditorial, 1980, trad. de Mauro Armiño, pp. 14-15.RECESIONS anuario 3.qxd  15/1/06  19:11  Página 1109o seu propio sustento, que supón a verdadeira definición da súa independencia, e parasoportar aqueles inconvenientes e tarefas corporais imprescindibles para fortalecer amente. Daquela, deixádenos lograr a perfección corporal facendo o mesmo exerciciocós pequenos, non só durante a infancia, senón na xuventude, e poderemos saber atéonde chega a superioridade do home”16.Mary Wollstonecraft resume maxistralmente algúns dos puntos centrais do seupensamento: “Quero resumir o que dixen nunhas poucas palabras, xa que aquí tiro a miña luvae nego a existencia de virtudes propias dun sexo, sen exceptuar a modestia. A verdade,se entendo ben o significado da palabra, debe ser a mesma para o home e a muller;aínda que o carácter imaxinativo feminino, tan ben debuxado por poetas e novelistas,ao demandar o sacrificio da verdade e da sinceridade, converte a virtude nunha idearelativa que non ten ningún outro fundamento que a utilidade, e sobre esa utilidade que-ren xulgar arbitrariamente os homes, moldeándoa á súa propia conveniencia. Admito que as mulleres poidan ter diferentes obrigas que cumprir, pero son obri-gas humanas e os principios que deben regular o seu desempeño delas, manteño confirmeza que deben ser os mesmos. Cómpre facerse respectar e exercitar o entendemento, xa que non hai ningúnoutro fundamento para obter un carácter independente. Quero dicir explicitamenteque só deben dobregarse ante autoridade da razón, no canto de ser as modestas escra-vas da opinión”17. Estes argumentos serán recollidos por grupos de mulleres e de homes co fin detratar de incidir no proceso de loita por acadar a igualdade real entre os dous sexos.Versións semellantes deste tipo de argumentacións serán recuperadas e reconstruídaspor distintas/os autoras/es en países diferentes de forma asincrónica atendendo ás súascircunstancias socio-económicas e políticas. Sen ir máis lonxe, a pensadora galegaConcepción Arenal expresarase dun modo semellante a como o facía MaryWollstonecraft un século antes, cando afirma: “a razón é a razón respecto a todos; dúase dúas son catro para o home como para a muller, e sería absurdo, ao querer persuadi-la, empregar raciocinios aplicables a ela soa, e ter unha lóxica masculina e outra femi-nina”18. Sen que esta afirmación conleve, porén, a superación do sistema patriarcal e dosprexuízos en relación cos sexos, cousa facilmente comprobable na obra de ConcepciónArenal e doutros autores e autoras19. Por iso, para continuar avanzando cara a creaciónde sociedades máis xustas para tod@s cómpre, aínda nos comezos do século XXI,fomentar o coñecemento de obras, como a “Vindicación dos dereitos da muller”, dedi-cadas a argumentar a prol da igualdade de homes e mulleres e a desmontar construciónsteóricas lexitimadoras da desigualdade de xénero.1110Celia Pereira Porto16 P. 195; suliñado engadido.17 Pp. 135-136; suliñado engadido, salvo os termos “humanas” e “modestas”.18 ARENAL, C., “El visitador del preso”, en Obra Completas. Madrid, Librería de Victoriano Suárez,T. XIII, 1896, p. 219.19 PEREIRA PORTO, C., A aportación de Concepción Arenal no marco do estado liberal español. ACoruña, Deputación Provincial, 1997, pp. 88 ss.RECESIONS anuario 3.qxd  15/1/06  19:11  Página 1110

Wollstonecraft, Mary, vindicación dos dereitos da muller [1792]. Santiago de Compostela, Servizo Galego de Igueldade-Sotelo Blanco Edicións, 2004, tradución de Mª Fe González Fernández, 388 páxinas

http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/2387/1/AD-9-60.pdf

Wollstonecraft, Mary, vindicación dos dereitos da muller [1792]. Santiago de Compostela, Servizo Galego de Igueldade-Sotelo Blanco Edicións, 2004, tradución de Mª Fe González Fernández, 388 páxinas

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repositorio da Universidade da Coruña